Shkrimtari dhe studiuesi Agim Vinca, duke folur për jetën, veprën dhe testamentin e Rexhep Qosjes, e cilësoi atë si një nga personalitetet më të mëdha të letërsisë, kulturës dhe mendimit shqiptar. Sipas Vincës, Qosja ishte krijues i madh, polemist i fuqishëm, intelektual mbarëkombëtar dhe njeri që e ndërtoi veprën e tij mbi të vërtetën, punën dhe qëndrimin kritik ndaj shoqërisë.
Në një intervistë televizive, shkrimtari Agim Vinca foli për ndarjen nga jeta të akademik Rexhep Qosjes, duke e cilësuar atë si një humbje të madhe për kulturën shqiptare. Ai u ndal veçanërisht te testamenti i Qosjes, i publikuar pas vdekjes së tij, ku akademiku kishte lënë porosi që të varrosej në rreth të ngushtë familjar, pa ceremoni fetare dhe pa ceremoni politike.
Sipas Vincës, ky vendim ishte në përputhje të plotë me karakterin, veprën dhe qëndrimin intelektual të Rexhep Qosjes.
“Testamenti i tij është një lloj sfide ndaj shoqërisë, institucioneve dhe hipokrizisë. Në shumë raste, edhe në mbledhje komemorative, ka njerëz që shfrytëzojnë rastin për t’u rehabilituar vetë. Qosja ka zgjedhur ndryshe dhe ne duhet ta respektojmë këtë zgjedhje”, u shpreh Vinca.
Ai tha se çdo tekst i Rexhep Qosjes lë mesazhe të fuqishme, sepse është shprehje e talentit dhe fuqisë krijuese të autorit. Duke folur për mënyrën e punës së tij, Vinca kujtoi se Qosja nuk kishte kaluar te kompjuteri, por kishte punuar gjatë gjithë jetës me makinën e tij të shkrimit, me të cilën kishte krijuar një korpus të madh letrar, publicistik, kulturor e shkencor.
Agim Vinca e përshkroi Rexhep Qosjen si një krijues me disiplinë të jashtëzakonshme pune.
“Rexhep Qosja ishte ndoshta i vetmi shkrimtar i Kosovës, në mos edhe i gjithë shqiptarisë, që kishte qëndrim profesional ndaj shkrimtarisë dhe punës krijuese. Ai nuk abuzonte me kohën, nuk dilte nëpër kafene, nuk pinte alkool. Ai punonte”, tha Vinca.
Sipas tij, Qosja ishte një nga personalitetet më të mëdha të letërsisë dhe kulturës shqiptare, jo vetëm për shkak të talentit, por edhe për shkak të punës së pandërprerë, kulturës së punës dhe përkushtimit ndaj veprës.
Duke folur për veprën letrare të Qosjes, Vinca përmendi romanin e tij të njohur “Vdekja më vjen prej syve të tillë”, i cili trajton dhunën e pushtetit mbi individin dhe popullin shqiptar në periudhën e represionit jugosllav. Ai tha se personazhet e këtij romani janë bërë tashmë emblematike në letërsinë shqipe.
Vinca theksoi se Qosja nuk ishte vetëm shkrimtar, por edhe kritik, historian i letërsisë, publicist, dramaturg dhe polemist i madh. Sipas tij, Qosja ishte vazhdues i traditës së madhe polemike shqiptare, pas figurave si Faik Konica dhe Fan Noli.
“Rexhep Qosja ishte ndoshta polemisti më i madh në kulturën shqiptare. Ai ishte vazhdues i asaj linje të mendimit kritik që e sheh botën me sy krijues, por edhe me përgjegjësi intelektuale”, tha Vinca.
Një pjesë e rëndësishme e intervistës iu kushtua edhe angazhimit politik të Rexhep Qosjes. Vinca tha se Qosja ishte intelektual që mendonte politikisht dhe, në një moment të caktuar historik, hyri edhe drejtpërdrejt në politikë. Megjithatë, sipas tij, ky angazhim ishte i shkurtër dhe zgjati rreth dy vjet, nga viti 1998 deri në vitin 2000.
Ai vlerësoi se kontributi më i madh politik i Qosjes ishte në legjitimimin e luftës së UÇK-së dhe në përfaqësimin e Kosovës në Konferencën e Rambujesë.
“Kontributi që ka dhënë Rexhep Qosja është shumë i madh në legjitimimin e luftës së UÇK-së. Në të gjitha takimet ne thoshim se lufta çlirimtare e Kosovës ishte luftë e imponuar, luftë e drejtë dhe luftë e pastër”, u shpreh Vinca.
Ai kujtoi se Rexhep Qosja ishte pjesë e delegacionit të Kosovës në Rambuje dhe një nga figurat që nënshkruan marrëveshjen, së bashku me përfaqësuesit e tjerë politikë të Kosovës.
Vinca foli edhe për qëndrimin e Qosjes ndaj çështjes kombëtare shqiptare. Sipas tij, Qosja e shihte gjuhën shqipe dhe letërsinë si dy faktorët më të fuqishëm integrues të kombit shqiptar. Ai kujtoi se Qosja ishte ndër të parët që artikuloi në Prishtinë konceptin e “kombit të ndarë”, duke theksuar padrejtësinë historike ndaj shqiptarëve.
“Rexhep Qosja ka thënë se shqiptarët janë komb i ndarë, komb padrejtësisht i ndarë, dhe si çdo qenie e ndarë në këtë botë, aspirojnë të bashkohen”, tha Vinca.
Sipas tij, ideali i Qosjes ishte bashkimi kombëtar i viseve shqiptare ku shqiptarët janë popullatë shumicë, mbi bazën e parimit etnik. Vinca shtoi se realizueshmëria politike dhe gjeopolitike e këtij koncepti është çështje tjetër, por intelektualët kanë detyrë ta thonë të vërtetën historike.
Agim Vinca e cilësoi Qosjen si shkrimtar mbarëkombëtar, i cili nuk i përkiste vetëm një province apo një hapësire të caktuar shqiptare.
“Rexhep Qosja është shkrimtar i kombit, i mbarë kombit. Ideologjia e tij ishte ideologjia e Rilindjes Kombëtare Shqiptare”, tha Vinca.
Ai e quajti Qosjen “rilindas të fundit” ose ndër rilindasit e fundit të kulturës shqiptare, duke theksuar se ai studioi, përvetësoi dhe përpunoi parimet, ideologjinë dhe kulturën e rilindësve shqiptarë. Në këtë kontekst, Vinca përmendi veprën madhore të Qosjes për letërsinë shqipe të romantizmit, të cilën e vlerësoi si model të studimit modern dhe bashkëkohor.
Në intervistë u fol edhe për raportet polemike të Qosjes me figura të tjera të kulturës dhe politikës shqiptare. Vinca tha se Qosja ishte i rreptë, por qëndronte gjithmonë në mbrojtje të kauzave të mëdha që lidheshin me fatin e Kosovës, popullit shqiptar dhe shoqërisë shqiptare.
Ai pranoi se Qosja, si çdo personalitet i madh, kishte edhe dobësitë e veta dhe se figura e tij duhet studiuar me seriozitet, pa adhurim të verbër dhe pa mohim të padrejtë.
“Duhet të studiohet korpusi i tij letrar. Duhet lexuar ditari i tij, nëntë vëllime. Ai ka folur për ngjarjet e mëdha nëpër të cilat ka kaluar Kosova, Shqipëria dhe kombi shqiptar. Ka folur edhe për veten, edhe për të tjerët”, tha Vinca.
Në fund, Agim Vinca theksoi se Rexhep Qosja duhet të lexohet dhe të rilexohet, sepse vepra e tij mbetet vendi ku gjendet më së miri personaliteti i tij i vërtetë.
“Rexhep Qosja i vërtetë është në veprën e tij. Aty është botëkuptimi i tij, shija, vizioni, dashuria, pakënaqësia dhe zemërimi i tij. Shkrimtari ka të drejtë edhe të zemërohet”, përfundoi Vinca.
INTERVISTA E PLOTË:
Moderatori: Jemi me kohën e intervistës. Të ftuar sonte kemi shkrimtarin Agim Vinca.
Mirëmbrëma, mirë se erdhët.
Agim Vinca: Mirëmbrëma, mirë se ju gjej.
Moderatori: Faleminderit shumë që jeni me ne. Ë, sot ka qenë ditë zije në Kosovë për shkak të shuarjes së Zotit Çosja – ëh, Rexhep Çosja. Ditën e djeshme la një testament, ë, i cili përtej ë amanetit që kishte lënë në mënyrën se si duhet të varrosej, dukej që në vetvete, zoti Vinca, jepte edhe një mesazh të ë fuqishëm për jetën e tij, ë, jo vetëm krijuese, por edhe politike, për mënyrën se si i shihte gjërat, për vërtetësinë mbi gjërat.
Ju si patë? Ju?
Agim Vinca: Po unë kam ditë, e kam ditur që profesor Rexhep Qosja ka lënë testament, se e kam pyetur në një rast: “E ke shkruar testamentin?” Ai dilte rrallë nëpër kafene, po e pata marrë, ishte në prag të vitit të ri, tha: “Po.” Dhe dje pashë si tekst, e publikoi trashëgimtari, i këtij nipi, Valjeti. Dhe Valeti.
Çdo shkrim, çdo tekst i Rexhep Qosjës lë mesazhe, është mbresëlënës i fuqishëm, sepse është shprehje talentit dhe fuqisë kreative të autorit. Ai testament i shkruar me makinë shkrimi, sepse profesori Rexhep Qosja nuk kaloi te kompjuteri, ai ka një makinë legjendare me të cilat i… ka shtypur veprat e veta, gjithë atë korpus të madh letrar, publicistik, kulturar e të tjera. Dhe ishte zgjedhja e tij ajo që të varrosej nga rrethi i ngushtë familjar, të mos organizoheshin as ceremoni fetare, as politike. Kjo mund të interpretohet në mënyra të ndryshme, është antikonformiste, le të themi. A tregon që Qosja me gjitha…
Moderatori: …nuk ishte vetëm gjatë jetës së tij, që do flasim për jetën e tij edhe politike, pse jo, që edhe në ditën kur do të përcillej në banesën e fundit e kishte atë fuqinë dhe besimin në vërtetësinë e gjithë jetës, trashëgimisë së tij të së kaluarës që donte ashtu edhe të përcillej në banesën e fundit.
Agim Vinca: Po, po. Ai testament është një lloj sfide shoqërisë, institucioneve, hipokrizisë. Shumë herë në mbledhje komemorative, po edhe në situata të tjera, ka njerëz që shfrytëzojnë rastin për të tu rehabilituar vetë mbase. Dhe ai ka zgjedhur këtë. Zgjedhja e tij dhe ne duhet ta respektojmë. Dhe është konform veprës, jetës dhe ë qëndrimit të tij si intelektual, si krijues, si…
Moderatori: …ri, dhe si shkrimtar.
Agim Vinca: Po.
Moderatori: Mirë, të flasim pak edhe për testamentin, se ka dhe pjesë të tjera që ja vlenë të diskutohen. Ë, ndër të tjera, ai flet më shumë për kontributin e tij, por në anën tjetër, është – ka një vetëkritikë, çfarë e bën edhe më të fuqishëm tekstin. Pra, të shkruash fjalët e fundit dhe të jesh vetëkritik, kërkon një farë kurajo të madhe, apo jo? Kërkon të jesh… thuhet se vetëm njerëzit e mëdhenj mund të jenë të sinqertë. Aty ka një fjali që thotë: “Unë nuk jam i pamëkat.”
Agim Vinca: Jo gjithkush e thotë këtë. Rexhep Qosja nuk ishte engjëll. Rexhep Qosja ishte një njeri, një krijues madh, që zoti natyra i kishte falë dhunti të mëdha krijuese, imagjinatë. Po ajo që Rexhep Qosjën e bëri ky që është, domethënë një nga personalitetet më të mëdha të letërsisë, të kulturës dhe të botës shqiptare në përgjithësi, ishte…
Puna e tij, disiplina e tij, kultura e punës. Rexhep Qosja ishte ndoshta i vetmi shkrimtar i Kosovës, në mos edhe i gjithë shqiptarisë, që kishte qëndrim profesional ndaj shkrimtarisë, ndaj punës krijuese. Pse bënte të veçantë? Ai nuk abuzonte me kohën, nuk dilte nëpër kafene, nuk pinte alkool, ai punonte. Pastaj, ka thënë dikur herët, herët në një intervistë: “Mësohuni të punoni edhe 18 orë në ditë.” Domethënë, edhe Gëtia madh ka thënë – kur e kam pyetur ç’është gjeniu, ka thënë: “Gjeniu është punë.” Unë mendoj se gjenia është një dhunti, talent, se pa dhunti s’mund të bëhesh gjeni, po puna është faktor shumë i rëndësishëm.
Dhe ai e shfrytëzonte kohën. Fatbardhësisht jetoi gjatë, mund të jetonte akoma, se ishte i fortë kështu edhe moralisht edhe fizikisht, po jeta ka të papriturat, vdekja është e pashmangshme, dhe krijoi një korpus të madh letrar, ë, në radhë të parë si kritik letrar, si historian i letërsisë, si shkrimtar. Ai ka botuar pesë romane. Më i famshmi që njihet më së shumti nga publiku shqiptar është romani i tij i parë, “Vdekja më vjen prej syve të tillë”, që flet për ë dhunën e pushtetit mbi individin dhe popullin.
Flet për periudhën e para ’66, ajo që në popull quhet koha e Rankoviçit. Dhe personazhi kryesor Xhezairi i Dikës është një intelektual dhe shkrimtar shqiptar i cili natën e 28 nëntorit arrestohet dhe kërkohet prej tij t’i tregojë edhe ëndërrat që ka parë. Nga antipodi i tij – janë dy personazhet që tani më janë bërë emblematike dhe kanë hyrë edhe në jetën tonë –, antipodi i Xhezairit të Dikës, intelektualit të madh, atdhetar, me kulturë të madhe, edhe me dhimbje të mëdha, është ky Danieli i Sherës. Prandaj titullin ka “Vdekja më vjen prej syve të tillë” – të atij njeriut të pushtetit.
Moderatori: Qosja, padyshim, edhe nga kritikët, edhe kundërshtarët e tij politikë e shkrimit, vlerësohet lart për kontributin e tij, sidomos në kulturën shqiptare. Por çfarë më ra në sy në ë, në shkrimin e fundit të tij, pra, në amanetin e tij, ishte që nuk fliste shumë për vlerat universale, ndërkohë që ai ka dhënë përtej shqiptares, apo jo?
Agim Vinca: Jo, ai është shkrimtar dhe krijues shqiptar, gjithë shqiptarë. Sepse ajo që e dallonte atë nga të tjerët e brezit të tij ishte që gjuhën shqipe dhe letërsinë i shihte si dy faktorët më të fuqishëm integrues të kombit shqiptar. Sepse kombi shqiptar, ë, Rexhep Qosja ka artikuluar i pari në Prishtinë në vitin 1992, në tokëfjaleshin “Kombi i ndarë”, ai ka thënë: “Shqiptarët janë komb i ndarë, komb padrejtësisht i ndarë.” Dhe si çdo qënie e ndarë në këtë botë, aspirojnë të bashkohen. Dhe koncepti i tij për zgjidhjen e çështjes shqiptare ishte bashkimi i shqiptarëve, bashkimi kombëtar i viseve shqiptare ku shqiptarët janë popullatë e vetme ose popullatë shumicë, domethënë mbi bazën e parimit etnik.
A ishte realizueshëm nga pikëpamja e gjeopolitikës, e rrethanave rajonale e më të gjera, kjo është çështje tjetër, po ne intelektualët ë duhet ta themi të vërtetën historike.
Moderatori: Po veçse Qosja kohabitoi përtej idealizmit – në librat e tij dhe idealizmit që ai e shprehte në publicistikë kudo – ai jetoi edhe një realizëm politik të pastër, duke qenë një nga akterët kryesorë politikë, sidomos në çlirimin e Kosovës, me pjesëmarrjen dhe nënshkrimin e Marrëveshjes së Rambujesë me delegacionin e Kosovës. Pra, pati një peshë dhe një kohabit mes të qenurit një intelektual i rrallë, dikush që i dha shumë kulturës shqiptare, shkrimit shqiptar, por edhe njëkohësisht duke qenë protagonisti kryesor. Si, si mund të bashkëjetohet në këtë, në këtë rast?
Agim Vinca: Tani, kontributi i akademikut është i madh në fushën e letrave, të letërsisë, të kritikës letrare, të historisë së letërsisë, studimit, publicistikës, të romanit, të dramës e të tjera e të tjerë. Por ai është – do thënë kjo sepse ne jetojmë në një shoqëri ku ka shumë spekulime, dhe ne jemi të padrejtë në vlerësimin e figurave edhe të kontributit të tyre – e Rexhep Qosja është në fakt i pari intelektual shqiptar në Kosovë që iu kundërvu propagandës së tmerrshme antishqiptare dhe kundër Kosovës që filloi mbas demonstratave të vitit 1981.
Fjala e tij mbahet mend në Kongresin e Lidhjes së shkrimtarëve të Jugosllavisë në Novi Sad, vitin 1985. Aty kanë qenë 15 shkrimtarë nga Kosova. Edhe do që ne sot t’ju thurim himne përsëgjalli apo përsëvdekuri, po ai që aty e tronditi atë auditor, elitat intelektuale krijuese të Jugosllavisë me gjashtë republika e dy krahina, ishte fjala e Rexhep Qosjës, ku ai ngriti dy probleme.
Një: ë tha se nacionalizmi më i rrezikshëm është nacionalizmi i popullit më të madh, domethënë nacionalizmi serb. Edhe e dyta: se propaganda se gjoja serbët dhe malazezët po shpërnguleshin prej Kosovës për shkak të presionit ishte një gënjeshtër me bisht. Serbët dhe malazezët edhe në periudhën e autonomisë kanë qenë të privilegjuar në punësim me kudo tjetër. Dhe e dyta: se ishte koha kur ekzistonte delikti verbal, pesha kishte fjalë, nuk ishte si sot. Domethënë të flasësh ti në një pres shkrimtarësh – e dyta ishte – jo, ai e ngriti edhe problemin e mungesës së lirisë krijuese të shkrimtarëve shqiptarë, të intelektualëve shqiptarë, sepse Beogradi, Zagrebi, qendrat e mëdha kishin një klimë më të volitshme.
Ë, aty pastaj ata kërkuan – Bullatoviqi, ëhë, që ishte kryetar i shoqatës së shkrimtarëve të Serbisë dhe të tjerë – që ky tregoi pozitat e tij: “Me kë je ti, kë përfaqësonte?” Po dhe ai, mbas fjalës që mbajti, doli edhe njëherë në tribunë dhe tha vetëm një fjali, edhe kjo tregon inteligjencën, kreativitetin: “Unë jam këtu në parlamentin e mendjes dhe jo në kishë të rrëfehem.” Pikë. Dhe e mbylli çështjen.
Moderatori: Qosja ishte polemizues i madh, dhe gjatë gjithë karrierës së tij, për shembull, te “I ringjalluri i penduar” – më ka lënë fort përshtypje, është një libër satirik i shkruar pas luftës së Kosovës, 2001, kam përshtypje – kur u inaugurua monumenti i Skënderbeut. Por mënyra e satirës së tij është therrëse, dhe ajo është sarkazëm, po dhe është nga gjërat më të bukura që kam lexuar ashtu, ë sa… por që aty vërehet po ashtu polemika që kishte ai me njerëz të caktuar, me Rugovën, me të tjerët. Ai ka polemizuar më së pari me gazetarë, shkrimtarë, politikanë, diplomatë, jugosllavë, serbë, maqedonas.
Në vitet ’80, domethënë prej 85-ës, kur doli në kongres e mandej me intervista, me polemika – ne nuk na botonin shkrimet atëherë, Prishtina kishte kolapsuar, Beogradi po, po gjenim pak shteg në Zagreb te “E përjafshmja” e Danas – dhe ka polemizuar me persona, edhe me filozofë, edhe me të tjerët, s’kemi kohë t’i përmendim emrat.
Moderatori: Është ndoshta polemisti më i madh në kulturën shqiptare. Pararendësit e mëdhenj të polemikës në letrat shqipe janë Faik Konica dhe Fan Noli. Ata kanë qenë që të dy gjenialë. Dhe Rexhep Qosja është vazhdues i asaj linje të mendimit kreativ që quhet modeli kritik i të menduarit mbi botën. Domethënë, ai edhe ne studentët e tij – sepse unë kam magjistruar dhe doktoruar duke pasur mentor profesorin – na orientonte që të jemi, domethënë, të kemi një botëkuptim, një qëndrim kritik ndaj jetës, ndaj shoqërisë, ndaj politikës. Kurse sa i përket artit dhe letërsisë, ta shikojmë në radhë të parë dimensionin estetik, po pa e privuar artin dhe letërsinë edhe nga misioni shoqëror, kombëtar, njerëzor. Dhe në letërsi ai e insistonte të trajtohet jeta në ë kompleksitetin e vet, jo vetëm në aspektin social, por edhe aspektin etik, edhe aspektin metafizik.
Moderatori: Po e përdori letërsinë për të goditur edhe politikisht?
Agim Vinca: Jo, letërsinë jo. Ai ka goditur direkt me shkrime, me emër e mbiemër. Edhe letërsia është, ajo është fiksion. Ajo novela që keni lexuar ju, ju nuk e keni lexuar të zëmë romanin e madh “Bijtë e askut” që ai e konsideronte veprën e vet më të mirë, “Prishtinë” – ku flet për fatin e intelektualëve shqiptarë të Shqipërisë të arratisur në Jugosllavi. Ai personazhi kryesor është, quhet ë, më doli mend emri tash, po s’ka rëndësi. E ai vjen në Jugosllavi, është filozof, shkrimtar, dhe regjimi jugosllav dërgon diverzant në Shqipëri, ëhë, kthehet përsëri, në kufi has në minë dhe gjysma e trupit i mbetet në territorin e Shqipërisë, gjysma në territorin e Jugosllavisë. Ky ishte fati i inteligjencës shqiptare në atë regjim.
Moderatori: Tani unë e di që ju intereson a themi angazhimi politik i profesorit, po jo me të drejtë se edhe nuk trajtohet shumë ajo. Ë, Rexhep Qosja ishte intelektual që mendonte politikisht, ë pastaj në një situatë të caktuar ai edhe hyri në politikë, po nuk doli shumë i suksesshëm në politikë.
Agim Vinca: Jo, jo, duhet të diskutohet tani. Ai ishte një inkursion politik dyvjeçar, ’98–2000. Ai kur grupi i ish të burgosurve politikë doli nga Lidhja Demokratike në kuvendin e tretë të saj, te restoranti “Dora”, ata ju drejtuan profesorëve dhe ne, disa të tjerëve: “Duam të formojmë subjektin tonë politik.” Dhe ai e pranoi të ishte në krye të saj. Po kontributi që ka dhënë ai është shumë i madh në legjitimimin e luftës së UÇK-së, sepse kishte forca politike dhe liderë politikë që UÇK-në në atë mënyrë e konsideronin dorë të zgjatur të dikujt tjetër – po flasim për Lidhjen Demokratike të Kosovës. Po mirë, nuk është momenti tashi, se është ne po bëjmë homazh për një të ndjerë, po në një rast tjetër mund të him dhe…
Moderatori: …në të gjitha takimet që Rexhep Qosja dhe ata të tjerët që ishin – edhe unë kam qenë pjesërisht aty, ë – ne thoshim se lufta çlirimtare e Kosovës është luftë e imponuar, s’është luftë e drejtë, s’është luftë e pastër, dhe se ne provuam ta zgjidhim çështjen e Kosovës me rezistencën paqësore, e cila në fillim fare ishte produktive, por pastaj u bë plotësisht kontraproduktive, sepse në një farë mënyre ajo politikë e ë, e ndenjurit turk, bile e poshtëroi popullin shqiptar, në qoftë se duam ta themi të vërtetën.
Dhe tashi erdhi, u zhvilluan punët, konferenca e Rambujesë, kur Rexhep Qosja ishte anëtar i kryetarit të delegacionit të Lëvizjes së Bashkuar Demokratike dhe ishte katërshja që nënshkruan Marrëveshjen e Rambujesë: Thaçi, Rugova, Qosja, Surroi.
Agim Vinca: Ndodhi ajo që ndodhi. Zonja Olbrajt u premtoi se nëse delegacioni serb nuk e nënshkruan marrëveshjen – që çështë e vërteta ishte e favorshme për Serbinë, kishte elemente të favorshme patjetër, kishte elemente të favorshme, se Kosova mbetej me autonomi substanciale në kuadër të RF të Jugosllavisë, disa forca parashiheshin të riktheheshin, forca rreth 500 forca mbeteshin dhe kontrolli i kufijve – po pala serbe nuk mendonte se do të bombardohej, se shpresonte në mbrojtjen e Rusisë. Por Rusia atëhershme e Jellcinit nuk ishte Rusia e sotme e Putinit. Dhe ndodhi ajo që ndodhi: UÇK-ja, populli i Kosovës, ë, Aleanca Veriatlantike, çlirimi i Kosovës pas 98 vjet sundimi serb.
Moderatori: Mirë, duke qenë se thamë që ai ishte vetëkritik edhe në testamentin e tij, në letrën e fundit që… të shkruar më 30 prill 2016, e që u publikua atje nga nipi i tij Valjeti – ë e patë gjatë ditës së djeshme dhe sot – që figura e tij polemizuese ka lënë shenja. Pra, pamë disa elemente interesante, profesor Vinca, pra disa një heshtje që kishte pllakosur një pjesë të establishmentit, qoftë të kaluar qoftë të tanishëm. Si patë ju, si kujtoi këto dy ditë aty këtu?
Agim Vinca: Edhe reagime të pahijshme, domethënë që flasin keq për ata që i shqiptojnë. Sepse më së pari, ka disa standarde në jetën njerëzore: nuk flitet ditën kur njeriu ndahet nga kjo botë. Kështu ka ndodhur edhe me Adem Demaçin, kështu ka ndodhur edhe me Ismail Kadarenë, edhe me Rexhep Qosjën. Unë nuk hyj fort në këto rrjete sociale, po aty këtu marr vesh, po ë. Tashi, ai edhe pak pret… që unë e quaj një inkursion i Rexhep Qosjës politik, dy vjet zgjati ajo. Ai ishte domethënë në fazën e fundit të luftës çlirimtare dhe në kohën e protektoratit, dhe ai ë këtë angazhim të tij politik ka kontribut domethënës: edhe në legjitimimin e luftës së UÇK-së, edhe në konferencën e Rambujesë, dhe ka kontribut edhe në vënien e bazave të institucioneve të Kosovës në periudhën e protektoratit në bashkëpunim me mikun – me Kushnerin, ai ishte kryeadministrator gjatë asaj kohe. Qosja, bashkë me këta dy të tjerët, ishte anëtar i KPA-së dhe në ditarin e tij – dëshmitar në kohë historike, ëh, te vëllimi tetë që përfshin këtë periudhë – ai flet për angazhimin e tij, thotë: “Mbeta duke shkuar mbledhje, ç’bëj unë.”
Moderatori: Dhe unë do të më lejoni ju, kam nxjerrë këtu dy citate të shkurtra, po të lutem. Nuk besoj se kujton kush, Rexhep Qosja – duke lexuar – ai ka thënë në një film dokumentar që patë bërë Top Channel-i: “Rexhep Qosja i vërtetë është në veprën e tij.” Dhe…
Agim Vinca: “…të gjithë ne jemi më së shumti në veprat tona sesa edhe në paraqitjet tona. Jeta e njeriut, jetëshkrimi i njeriut, ndërtohet çdo ditë, çdo çast dhe me çdo fjalë dhe me çdo paraqitje. Po vepra është ajo që mbetet.” Ja, do t’jua lexoj këtë: “Sot, 11.11.2000, 11 nëntor. Duhet të mendoj – dëgjoni, e tmerrshme kjo, veç një krijues si Rexhep Qosja – duhet të mendoj se çfarë do të thuhet dhe çka do të shkruhet për mua mbasi të vdes. Pikë. Çka, çka, çka do të thuhet? Se isha burrë i ndershëm, i parimshëm, i qëndrueshëm, i përkushtuar ndaj vlerave të gjithmonshme, të drejtës, të vërtetës, të bukurës dhe demokracisë, apo isha dyfytyrësh, arivistë, zhvatës, plaçkitës, shfrytëzues, i korruptuar, i paskrupull dhe…” (e paplotë) “…oportunist që përdor çdo mjet për arritjen e qëllimeve të veta politike – çfarë janë disa nga ata që po e bëjnë politikën sot në Prishtinë e në Tiranë.” Ky është citat nga ditari, vëllimi i tetë i ditarit, domethënë ku jam unë. Sepse ai sheh, ai vrojton, ai dëgjon, ai është pjesëmarrës dhe vëzhgon sjelljen politike të njerëzve me të cilët kishte të bëjë.
Moderatori: Ai ishte kritik i madh edhe ndaj politikës së Sali Berishës, siç dihet, i cili megjithatë e kujtoi dje… po mirë, ajo. Megjithatë, është një kulturë: edhe në qoftë se polemizoi me Kadarenë, po kur ndërroi jetë Kadareja, ai shkoi. Edhe kur i mbushin 90 vjet, masi vdiq, domethënë njerëzit e mëdhenj – ne duhet të kemi standarde kulturore. Ne mund të kemi mendime të kundërta, edhe mund të jemi, në qoftë se ishte i rreptë, në qoftë se nuk ishte engjëll, nuk ishte i butë – edhe vetë, jo, nuk ishte butë, po ë, mbronte kauza të fuqishme që lidheshin në radhë të parë me fatin e këtij vendi, këtij populli, këtij kombi, të kësaj shoqërie. Dhe tani, si rezultat i kësaj – se thotë “mos kam rënë edhe unë” – thotë: “në pozita si ata që s’lënë gjë pa bërë për hir të karrierës së tyre politike.” Dhe si pasojë e kësaj vjen një fjali antologjike ku thotë: “Në veprimtarinë politike ndihem si në shkretëtirën e Saharasë.” Pikë. “E pres ditën e ikjes prej saj, para se të vdes. Duhet të shkruaj edhe për disa vdekje që më vijnë prej pikë, prej syve të këqij, të këqij, të këqij.” Kjo tashi ndërlidhet me titullin – më fal – titullin e romanit të tij të famshëm.
Agim Vinca: Në këtë pasazh që lexuat, është që ai pra e sheh jetën politike si një shkretëtirë. Pra, ai asnjëherë nuk ndihej rehat me jetën politike, po prandaj edhe u tërhoq. Domethënë, partia në krye të cilës ishte, ai në zgjedhjet e para të lira në Kosovë, tetor 2000, që ishin zgjedhje vendore, lokale, jo nacionale, e ë, pati rezultat të dobët. Në… dhe nacionale nuk do të ishte ai rezultat, se edhe kjo nuk thuhet. Sepse atëherë votoj për kryetar komune – unë që isha mbështetës i atij subjekti politik – për kryetar komune, a e di kush konkurroi në vitin 2000? Në Prishtinë, kandidati i LDK-së dhe Fatmir Limaj i PDK-së, kurse LBD-ja kishte Basri Musmuratin. Basri Musmuratin e kisha mik, e doja dhe sot e dua, po votën ia dhashë Fatmir Limajt, sepse unë mendoja se duhet të fitonin ata që kishin luftuar për Kosovën, pavarësisht se edhe ata mandej patën sjellje me të cilat si të thuash hyjnë në këtë kategori të atyre që bëjnë çmos për karrierën politike.
Moderatori: Në testament, ë Qosja doli të jetë – tha – “nuk kam pasur prirje pak a shumë të jem afër pushtetit”. Po, po, e nuk e po e interpretoj më shumë se çfarë e tha ai saktësisht tekstualisht, por ai kishte po ashtu lidhje me një pjesë të politikës, kishte afinitete. Ai ishte qartazi i anshëm tek UÇK-ja.
Agim Vinca: Po, sigurisht. Po tashti, UÇK-ja ishte organizatë politike dhe ushtarake, dhe UÇK-ja e ktheu krenarinë nëpër këmbët e Kosovës. Kosova ka qenë gjithmonë vend tragjik, por në atë kohë u bë vend tragjikomik. Dhe dalja e UÇK-së, domethënë ë, kthesa historike ndodhi mbas Pëkazit, edhe mbas Reçakut, mbas sakrificave, mbas Adem Jasharit, që ishte një sakrificë sublime e paparë në historinë e njerëzimit. Pastaj nisi bota të merret seriozisht me ne.
A e dini ju? I dashur Emerald, Herald – më fal, ta gabova emrin – e, që kur e bëmë protestën e 1 tetorit 97, kjo partia mamë, nuk la gurë pa luajtur për ta penguar. Nuk la. Unë kam qenë anëtar i këshillit organizues në nivel të fakultetit, dhe dy kolegë të mi që ishin të afërt me Lidhjen Demokratike nuk morën pjesë në demonstratë, një demonstratë paqësore. Atëherë Albin Kurti me ata shokët e vet dhe rektorin Statovci ishin në krye. Ju kujtohet? Po, po, patjetër.
Domethënë, prandaj që unë do të thosha tjetër gjë. Ë, në qoftë se unë do të bëj një ditë një monografi për Rexhep Qosjën, në qoftë se do të jem gjallë e shëndoshë, do të thosha se ai kishte dobësi edhe ndaj politikanëve të periudhës së komunizmit, të asaj ë garniture, në krye të cilës ishte Fadil Hoxha. Bile, kush e ka respekt – shumë respekt edhe për kontributin, asaj nuk e mohonte. Nuk e mohonte dhe e thotë dhe në ditarin e tij, edhe në shkrime të tjera. Ëhë, sepse ata, përveç mëkateve, kishin dhënë kontribut.
Moderatori: Në periudhën kur Qosja ishte pjesë e Institutit Albanologjik, apo jo, ishte drejtor? Po, në qoftë se është doktori i parë i shkencës së letërsisë në Kosovë, ’71, me temën për “Atdheun” – pra, pavarësisht çfarë po provoj t’ju pyes tash – pavarësisht nga përshkrimi që bëni, pavarësisht kundërshtarëve, në qoftë se ai ishte jo mohues absolutist…
Agim Vinca: Jo, ai përpiqej të jetë objektiv, racional dhe, natyrisht, kishte si të gjithë ne – kush më shumë, kush më pak – mbase dobësitë e veta. Mund t’i zihet edhe për të madhe që ndonjëherë është treguar më tolerant ndaj dikujt, ndaj dikujt tjetër mund të jetë treguar tepër i rreptë. Po këto duhet të studiohen, dashur Eraldin, duhet të studiohen. Duhet korpusi i tij letrar, duhet lexuar ditari – nëntë vëllime: ai nuk ka mbajtur çdo ditë ditar, po të gjitha ngjarjet e mëdha nëpër të cilat ka kaluar Kosova, po edhe Shqipëria dhe kombi shqiptar, i ka regjistruar aty. Ka folur edhe për veten, ka folur edhe për njerëzit, për familjarët e tij, se ditari është edhe intim edhe i përgjithshëm. Ë, edhe veprat e tij letrare.
Moderatori: Në qoftë se ka koherencë në opusin e tij krijues, domethënë, po, cilën e shihni ju dobësinë e Qosjes, sidomos në aspektin politik? Pra, a – nëse mund t’ju sfidoj – pra jemi në një ditë zie, le të themi, dhe do të ketë shumë kohë që të diskutohet figura komplekse e tij. Nuk është momenti për të folur sonte, sot për këtë.
Agim Vinca: Unë ë, kam e kam pasur profesor, mentor dhe kam pas, kam vazhdoj të kem respekt për veprën e tij të madhe. Kam pasur – për shumicën e gjërave jam i pajtuar, po në qoftë se… ja, kishte respekt më shumë për të vërtetën, profesor Vinca? Po, sigurisht po. Ndonjëherë, ndonjëherë dhe s’jam pajtuar. Dhe ë, sigurisht kur të bëhen vështrime, studime, analiza, do të thuhen edhe këto. Ai e thotë edhe vetë: “Unë ç’bëj unë, ku jam unë?” Bile thotë në një rast tjetër, thotë: “Më mori në pyetje një nga këta shefat e UNMIK-ut” – e kam me emrat – “unë ndeta si qengj para tij.” Është për Kushnerin ka fjalën? Jo, jo për Kushnerin, një tjetër e kam diku emrin, po nuk është shumë i njohur. Kushner ishte kryeadministrator. “Ndeta si qengj dhe thotë: kështu rrijmë ne para të huajve. Kush si qengj, kush mandej thotë si derrë, kush si… edhe një kafshë tjetër përdor.” Domethënë, ai herë, herë është edhe autokritik.
Moderatori: Është autokritik. Juve ju ka bërë shumë përshtypje teksti gati më pak se dy faqe testamentit.
Agim Vinca: Po, testament është e gjithë vepra e Rexhepit. Dhe Rexhep Qosja na ka bërë përshtypje vepra e tij. Abuzohet shumë me ë sintagmën “Rilindasi i fundit”. Në qoftë se ka një rilindas të kulturës shqiptare, të fundit, parafundit apo nga fundi, është Rexhep Qosja, sepse ai përvetësoi më së miri parimet, ideologjinë, kulturën e rilindasve tanë. Ai ishte – specializimi i tij ishte letërsia shqipe e romantizmit, dhe ai ka bërë historinë e letërsisë shqipe të romantizmit në tre pjesë, tre vëllime të mëdha, domethënë model, me metodologji moderne, bashkëkohore, prej Naum Veqilharxhit, që është i pari iluministi i parë shqiptar që kërkonte shkollë shqipe, gjuhë shqipe, ë, shmangien e rrezikut nga helenizmi e të tjera e të tjera, deri te Filip Shiroka e Luigj Gurakuqi që janë rilindasit e fundit, mes tyre De Rada e Naimi, e Samiu, e Kristoforidhi, e gjithë të tjerët.
Dhe e thashë në fillim: ai konsideron, ne jemi komb i ndarë, vazhdojmë të jemi në gjashtë shtete ballkanike, e jemi tjetër që po ikim edhe nëpër botë, edhe po e rrezikojmë edhe substancën tonë.
Moderatori: A mbetet Qosja, megjithatë, një nga shkrimtarët, mos themi i vetmi, nëse jo i vetmi, i cili ndonëse lindur në Vuthaj të Malit të Zi, ë, i rritur, i shkolluar kryesisht në Prishtinë, edhe fundin e jetës e pa këtu, që konsiderohet si njeri që u përket – ka një përkatësi të të gjitha trojeve shqiptare, duke qenë se nuk kemi parë ndonjë lloj rajonalizimi, ndonjë lloj ë, ai ishte provincë? Që ai i përket – është shkrimtar i kombit, i mbarë kombit. Dhe ideologjia e tij ishte – ai ka monografi për Naim Frashërin, ku thotë: “Naim Frashëri ishte shkrimtar mbi doktrinë, mbi politikë, madje në qoftë se është shkrimtar mbi ideologjinë”, sepse ka kapur esencat e jetës së historisë së kombit shqiptar.
Një nga shqetësimet e tij të mëdha si intelektual ishte – e tha edhe në fjalën që mbajti në 85-vjetorin e lindjes në Kolegjin AAB, e dha këto ditë televizioni ATV, ëhë, e përsëriti, e kam pas të regjistruar – shqetësimi i tij i madh vazhdon të jetë shqetësim edhe i pasardhësve të tij, pasuesve, të them kështu, ishte shfaqja e tendencave dezintegruese në botën shqiptare: partiake, po se po, po dialektore, krahinore, ë, provinciale. Domethënë, ne dikur kemi pasur një vetëdije më të lartë se ç’kemi sot, sot edhe kur ishim më pak të lidhur, po kur ishim edhe kur s’ishim të lirë. Domethënë, shqetësim.
Moderatori: Kjo, këto tendenca e dobësojnë kohezionin shpirtëror të kombit shqiptar. Ne kemi sot njerëz që kërkojnë ë kongres të ri të drejtshkrimit, se bëjmë dy gjuhë standarde – një grusht njerëzish jemi ne. Kinezët një gjuhë letrare kanë, edhe gjermanët, edhe francezët, secili gjuhën e nëntës së vet. Ç’do të thotë kjo? Rexhja ishte i Vuçaj, po ishte me frymëzim, me ide kombëtare. E ka të tjerë që kërkojnë edhe krijimin e kombit kosovar – deri këtu arrin. Domethënë, këto janë tendenca, ky, ky ishte shqetësim i madh intelektual i profesor Rexhep Qosjës, dhe ai ka luftuar kundër këtyre, ndonëse ka çmuar lirinë e secilit, sepse lirinë e ka pasur. Ka një nga librat e tij polemik është “Ideologjia e shpërbërjes”, domethënë ashtu, kombi.
Moderatori: Rexhep Qosja është vërtetë shkrimtar, intelektual mbarëkombëtar, i cili me veprën e tij takon të lexohet ndoshta më shumë në Sarandë sesa në të themi Ferizaj apo në Gjakovë? A prisni që të lexohet më shumë pas vdekjes tash apo se kështu rëndom është me shkrimtarët?
Agim Vinca: Tani ne jetojmë në një kohë kur shqiptarët janë tjetërsuar pak prej librit dhe sidomos prej librave të mëdhenj, të vëllimshëm, çfarë janë librat e Qosjës. Por Rexhep Qosja ishte stilist i madh, mjeshtër i fjalës. Rexhep Qosja dinte të bëjë çudira me fjalën. Ja, këto dy paragrafe të shkurtra të ditarit tregojnë. Dhe ë, unë konsideroj se Rexhep Qosja duhet të lexohet, të rilexohet, të njihet. Ne flasim për Rexhep Qosjën kundër, për Kaderenë e tjetrit – flasin njerëzit që s’kanë lexuar asgjë. Uluni, lexoni, studioni atë… aty është i vërteti, aty është me botëkuptimin, me shijet, me vizionin, me dashurinë, edhe me pakënaqësitë, edhe me zemërimin. Sepse shkrimtari ka të drejtë edhe të zemërohet. Është e drejtë legjitime, mund t’ju përkasë të gjithëve. Po, sigurisht.
Moderatori: Mirëpo, zoti Vinca, faleminderit shumë që ishit sonte me ne.
Agim Vinca: Faleminderit juve, të nderuar shikues.
