Bisedë mes profesorit Ljubomir Fërçkovski, ish-ministër i Punëve të Jashtme dhe i Punëve të Brendshme të Maqedonisë, dhe Lupço Georgievskit, themelues e ish-kryetar i VMRO-DPMNE-së dhe ish-kryeministër.

FËRÇKOVSKI: Po bisedojmë me Lupço Georgievskin për temën e marrëdhënieve maqedonaso-bullgare, në thelb brenda një konteksti më të gjerë gjeostrategjik – çka, duhet ta them, nuk na habit, ndonëse vijmë nga kënde të ndryshme të politikës dhe të teorisë politike maqedonase. Sido që të jetë, gjatë këtyre 36 viteve të dy bashkë jemi paksa të habitur se si ky proces i rikolonizimit të Maqedonisë po zhvillohet në kontekstin e kthimit sërish të bullgarëve në armiq të maqedonasve, të tensionimit me shqiptarët, të ngrirjes praktikisht të marrëdhënieve me Shqipërinë fqinje, por njëkohësisht edhe të një riserbizimi të shtetit – në kontekstin e qëndrimit jashtë procesit të Bashkimit Evropian, jashtë rrugës evropiane.

Të gjitha këto do t’i vendosim në kontekstin e pozitës gjeostrategjike të Maqedonisë si shtet i rëndësishëm dhe i pashmangshëm në rajonin e Ballkanit Jugor – atëherë kur Korridori Lindje–Perëndim, përkatësisht Korridori 8, është i hapur dhe i ndërtuar. Nëse kjo nuk ndodh, atëherë ne kthehemi në një sendviç mes Serbisë dhe Greqisë, ashtu siç ishim në Jugosllavi: një shtet më pak i rëndësishëm, më pak përcaktues. Në një mënyrë gati magjike, ai korridor s’po hapet kurrsesi – tridhjetë e ca vjet po përpiqen qeveri të ndryshme, ndërsa tash kjo garnitura e fundit po arrin ta varrosë krejtësisht atë proces dhe ta çojë në krizë seriozisht pavarësinë tonë reale, duke e bërë Maqedoninë satelit të një bote serbe që, përndryshe, po shembet anekënd, por ndoshta te ne do të shembet e fundit. Ajo pozitë na intereson, dhe këtu Lupçoja është bashkëbisedues i vërtetë – pikërisht më gëzon kjo bisedë me të; do ta shohim si duket.

Lidhur me serbizimin e shpejtë e efektiv, që na befasoi veçanërisht, sepse nisi edhe në planin financiar, bankar e mediatik – madje filloi të lëkundet edhe niveli i kujtesës: çfarë mbajmë mend ne, çka është e rëndësishme për ne, cilat beteja të së kaluarës i ruajmë në kujtesë. Pikërisht kjo kujtesë nisi të lëkundet.

Temën e fundit që do ta hap këtu do t’ia lë Lupços, sepse ai e di më mirë se ç’po ndodh me aktorin kryesor – me hallkën që praktikisht e bën këtë: partia VMRO-DPMNE. Ai është themelues i asaj partie, di më shumë rreth saj, sepse mua nuk më është e qartë si arriti ajo nga një opsion problagar të kalojë në një opsion proserb – dhe atë në një proserbizëm aq të ashpër.

Përndryshe, ky serbizim nuk është i ri te maqedonasit dhe te Maqedonia. Sipas mendimit tim, pati tri etapa. Etapa e parë përfundoi, ta themi, me atentatin e ashpër ndaj Kiros (Gligorovit) – domethënë me refuzimin e Kiros për t’iu rikthyer një Jugosllavie të shkurtër; atentati e mbylli atë etapë. Dolëm prej saj pas vitit ’96 – unë e nënshkrova marrëveshjen për njohjen me Millovanoviqin; serbët qenë të fundit që na njohën, dhe dolëm, ua këputëm jakës në mënyrën më të drejtpërdrejtë. Përndryshe, ne ishim anëtare e Kombeve të Bashkuara që nga viti ’93, shtet i pavarur.

Etapa e dytë qe NATO-ja – ajo përpjekja e Rusisë dhe e Serbisë që të mos hynim në NATO; këtë punë e mbylli Zoki Zaevi. Dhe etapa e tretë, ta quajmë etapa e Mickos (Mickoskit), është më seriozja: pas 36 vjetësh, mund të na bllokojë dhe të gjitha ata hapa të mbeten disi pezull. Rreth kësaj është shumë interesante të bisedojmë, prandaj do ta ftoj Lupçon të hyjë në bisedë me atë që e quan të rëndësishme, e pastaj unë do të vazhdoj.

GEORGIEVSKI: Para së gjithash, mirëdita dhe përshëndetje për të gjithë shikuesit tuaj, zoti profesor Fërçkovski. Sa për ju – ashtu siç e thatë në hyrje – unë vetëm mund ta përsëris: edhe shikuesit, edhe ne vetë e dimë se gjatë këtyre 35 vjetëve më shpesh kemi qenë në anë të ndryshme të tryezës kur diskutohej për shumë procese në Maqedoni. Megjithatë, sido që ta kthejmë, kurrë nuk jemi shmangur nga një tezë themelore: prosperiteti i Maqedonisë në kontekstin e integrimit euroatlantik dhe sigurimi i sigurisë, i sigurisë ekonomike e i gjithçkaje që vjen me atë integrim.

Në këtë drejtim, e thatë bukur edhe përkufizimin se çka na afron. Na afron një proces tërësisht irracional, që dikush me përvojë në politikë – por edhe dikush që s’ka pse të ketë përvojë në politikë, mjafton t’i vëzhgojë proceset e këtyre tridhjetë viteve – s’mund të mos e shtrojë pyetjen: prit, çka po ndodh, pse u ndal Maqedonia? Madje mund të them se një ndalje e tillë e procesit evropian të Maqedonisë nuk pati as në kohën e Gruevskit. Edhe Kushtetuta e Republikës së Maqedonisë… por një prerje kaq e ashpër e rrugës nuk pati as te ai. Ai ishte më pak diplomat, i lëshonte gazetarët, mirëpo personalisht ishte shumë i përmbajtur në deklarata; ndërsa këtu kemi deklarata të ashpra nga kryeministri, nga zëvendëskryeministri, edhe nga dy-tre veta të tjerë më të zhurmshëm nga struktura e pushtetit. Kur i vëzhgon fjalët e tyre, i thua vetes: këta njerëz s’kanë ndërmend kurrë të hyjnë në Bashkimin Evropian.

Dhe kjo do të ishte në rregull, sikur Maqedonia të ishte punë e tyre private. Problemi është se ka qytetarë, dhe nuk ka vetëm maqedonas. Le të themi, nxjerrin përqindje – falë propagandës – se maqedonasit, në filan përqindje, nuk e duan ndryshimin e Kushtetutës; e tëra kjo është punë e inxhinieringut propagandistik. Por ti ke edhe pjesë të tjera popujsh në Maqedoni: ke shqiptarë para së gjithash, ke turq, ke vllehë, ke gjithçka në shtetin tonë – që është pasuria e Maqedonisë. Të gjithë këta njerëz duan njëfarë prosperiteti, duan përparim, duan të ecin përpara.

Dhe në këtë drejtim, kur e dëgjon problemin kryesor nga këndvështrimi i përvojës politike, nga këndvështrimi i të gjitha lëshimeve që kemi bërë, e dëgjon: «po të hyjnë bullgarët në Kushtetutën e Republikës së Maqedonisë së Veriut, kjo do të jetë katastrofë e papamë për Maqedoninë, do të jetë tragjedi.» Ish-kryetari i mëparshëm i Akademisë pati një deklaratë fenomenale: po të hyjnë bullgarët në Kushtetutë, Maqedonia do të shpërbëhet. Prit pak – a është aq e brishtë stabiliteti i Maqedonisë? A është aq e dobët forca e Maqedonisë, sa hyrja e bullgarëve… dhe s’di çfarë dramatikash bëhen rreth asaj historie. I dëgjoj dhe i them vetes: a u beson dikush vërtet këtyre njerëzve në Maqedoni? Mjerisht, u besohet – sipas anketave, u besohet. Ka publik, ka klientelë; disa, nga pozita thjesht klienteliste, thonë: po, ashtu është.

Por të tretët janë më të çuditshmit – s’mund të çuditem mjaft me ta. Janë i ashtuquajturi krah i madh bullgarofil brenda VMRO-DPMNE-së, ç’ka qenë dhe ç’ka mbetur prej tij; dhe shohim se edhe ata nisën të dëshmohen para shefit, të provojnë sa antibullgarë janë në krejt këtë histori. Mirëpo unë rikthehem te pika kryesore: çka është ajo që – nëse nesër i vendosim bullgarët në Kushtetutë, madje edhe nëse Bullgaria thotë «dëgjoni, asgjë nga ç’ka qenë deri tash s’vlen» – sepse ne nuk i vendosim vetëm bullgarët; vendosim edhe kroatët, edhe sllovenët, vendosim malazezët, egjiptianët dhe hebrenjtë; pra rreth gjashtë pjesë popujsh duhet t’i vendosim. E tani dikush të shpjegon ç’dramë e madhe qenka; sa patriot qenka ai që nuk i vendos; ndërsa ka të tjerë që patriotizmin e tyre personal e ndërtojnë mbi atë histori – se janë patriotë shumë të mëdhenj sepse bullgarët kurrsesi s’duhet të hyjnë në Kushtetutë. Pra kjo tashmë po kufizohet me një lloj irracionaliteti.

Këtu qëndron edhe një problem tjetër – nuk e di a është padituri apo vërtet një energji e keqe që do ta tërheqë Maqedoninë teposhtë, jo privatisht ata. Është një mosnjohje e skajshme e dokumenteve që i kanë mbi tryezë. Me dokumentin e rrugës së Bashkimit Evropian dhe me kornizën e përshtatshme për Maqedoninë, ata praktikisht kanë një zgjidhje të problemit 70-vjeçar të tensionuar me Bullgarinë me një lëvizje të vetme – e kanë në dokumentin kryesor.

Këtë e kemi folur disa herë, por shkurt do ta përsëris. Në dokumentin kryesor i kanë të zgjidhura të dyja çështjet: ajo e identitetit – nuk kontestohet – dhe ajo e gjuhës; kjo s’ka qenë kurrë problem. Në marrëveshjen tuaj të vitit 2017 qëndron formulimi «në përputhje me Kushtetutën», pra «constitutionno». Në dokumentin kryesor nuk përmenden dokumentet e tjera – protokollet, që janë të një niveli më të ulët; vetë dokumenti përfundon me konstatimin se marrëdhëniet e fqinjësisë së mirë që Maqedonia detyrohet t’i zhvillojë janë Marrëveshja e Prespës dhe Marrëveshja me Bullgarinë e vitit 2017. Pikë. Kaq është ajo marrëveshje kryesore; për ne ai është detyrimi. Protokollet janë diçka tjetër: janë marrëveshje që duhet të ndihmojnë realizimin afatgjatë të marrëveshjes kryesore, dhe janë linja dypalëshe me Bullgarinë.

Tani, në daljet publike ata përpiqen t’i barazojnë këto dy marrëveshje – i problematizojnë protokollet, çdo gjë e problematizojnë dhe thonë se kjo qenka një varg kërkesash: kërkesë pas kërkese, dhe tash çdo kërkesë që ne nuk e plotësojmë na u bëka element për veto. Kjo është mashtrim, është thjesht e pandershme. Ti mund të thuash: «shiko, politikisht nuk dua ta zhvilloj atë linjë, dhe do ta mbaj përgjegjësinë për këtë», në mënyrë të qëndrueshme – por nuk mund të gënjesh. Dokumentin do ta vendosësh, do ta lexojnë dokumentin, protokollet. Në kuptimin formal, madje në kuptimin më negativ formal – bullgarët nuk janë të kënaqur si punon komisioni, prandaj e bllokojmë këtë – më e shumta që mund të bëjnë është të shkruajnë një raport negativ dhe t’ia dorëzojnë komisionit ku ne negociojmë; ai e merr parasysh, dhe asgjë tjetër s’mund të bëjnë. Kjo nuk është bazë për veto – ky është momenti më i rëndësishëm.

Formalisht-juridikisht, protokollet, edhe zhvillimi më negativ rreth tyre, nuk janë bazë për veto. Kjo është përgjigjja ndaj deklaratës së djeshme të kryeministrit se gjoja paskemi një varg protokollesh që mund të jenë bllokada. Nuk është ashtu, djalosh, nuk është ashtu – mendoj se diçka mësoi tani, mekanikisht. Pyete dikë, le ta shohë emisionin tuaj që iu kushtua pikërisht atyre protokolleve – mendoj se i shpjegoi shumë bukur argumentet. Si reagim ndaj kësaj, tani u shfaqën gjashtë-shtatë emisione të tyre që duan të të «risqartësojnë» se gjoja s’qenka tamam ashtu. Mirëpo edhe kur i dëgjoj emisionet e tyre, shoh nga çka bëjnë problem: lexojnë – thonë, në protokollin e dytë, ose tash s’e di, të parin a të dytin, besoj në të dytin – thuhet të ndërpritet gjuha e urrejtjes; dhe tani fillojnë filozofitë se çka do të thotë gjuhë urrejtjeje, kush do ta përcaktojë. Prit pak – ne jemi të gjithë njerëz normalë, e dimë çka është gjuha e urrejtjes.

Pra, në fund të fundit, a është kjo një çështje e madhe identitare – që do të heqim dorë nga gjuha e urrejtjes? Dhe shembujt: bie fjala, nëse ndonjë shfaqje thotë diçka për bullgarët, çka do të bëjmë? Disa marrëzira të tilla. Me grekët, në Marrëveshjen e Prespës, qëndron një dispozitë e tillë, dhe e tëra lidhet me gjuhën e urrejtjes të sponsorizuar nga shteti: nëse përmes kanaleve shtetërore, me para shtetërore, ti bën propagandë të organizuar shtetërore, kjo duhet të parandalohet. Përndryshe, s’mund të pengosh njerëzit të bëjnë rrjet, s’mund të pengosh askënd në kafene, ashtu siç ka ndodhur dhe po ndodh edhe në Bullgari. Rreth kësaj nuk ka asnjë shans – ato çështje përmbajtjesore nuk janë problem. Mund të jenë problem për ne, p.sh., ose të na duken të vështira: si do të cilësohen bullgarët dhe pushteti i tyre gjatë Luftës së Dytë Botërore? Po, ka të tilla. Okupimi italian, shqiptar, bullgar është ai që është – ne e përdorim atë term, dhe me ne kjo s’ka të bëjë; ne nuk merremi me atë çka kanë qenë ata në territorin e okupuar, ashtu siç qenë italianët, ashtu siç qenë shqiptarët – njësoj. Aty mbyllemi; ata s’kanë problem me ne, edhe ne s’kemi problem me ta. Pra gjithçka është e mundur nëse hyn në bisedë.

Por shiko tani: çështja e dytë, ta themi, që u bë problem nga protokollet – hapja e dosjeve të UDB-së. Prit pak, ku është problemi këtu? Dhe tani del papritmas se partia VMRO-DPMNE, që që nga viti ’90 luftoi më së shumti pikërisht për këtë çështje, sot del rojtarja më e madhe e atyre dosjeve. Prit – ku shkuat ju, o njerëz? Në fund të fundit s’është ndonjë sekret i madh; tashmë është e qartë se ajo Jugosllavia e Titos ishte, deri në vitin ’66, një diktaturë e rëndë, e egër; pas asaj e quajnë diktaturë liberale – një periudhë e një tjetër; merre, përpunoje. Pas vitit ’66, Partia Komuniste e Jugosllavisë formoi një komision për të përcaktuar dosjet, dhe ky është një të dhënë zyrtare: u përcaktuan 2 milionë dosje në 12 milionë banorë – kjo është diku rreth viteve ’68–’69 kur del ai raport. Domethënë 25% e popullsisë. Po çfarë problemi ke me këtë? E ke në Kroaci, e diskutojnë; në Serbi e diskutojnë; Slloveni, Bosnjë – të gjithë e flasin; e ne tash, çka po ruajmë këtu? S’mund ta kuptoj çka po ruajmë. Nga ai numër kishte edhe shumë dosje maqedonase. Cili është problemi i filozofisë që ne tash të merremi me këtë, apo me çështjen ku duhet të diskutohet për disa personalitete të përgjithshme, për disa pjesë të historisë së përbashkët – ku është filozofia këtu?

FËRÇKOVSKI: Po, ja tani: me serbët ne tashmë kemi hyrë thellë në atë histori të përbashkët – madje edhe në pjesë ku kemi qenë të okupuar – me serbët bën, ndërsa me bullgarët nuk bën?! Në fund të fundit, s’mund të vazhdojmë të bëjmë sikur s’dimë; kur thonë se mes Maqedonisë dhe Bullgarisë s’paska pasur kurrfarë historie të përbashkët dhe se mes gjuhës maqedonase e asaj bullgare s’paska kurrfarë afërsie… Ndoshta kur po dilnim nga komunizmi, kur librat ishin të ndaluar, kur s’kishte burime, mund të tregonim një histori të tillë. Por sot, kur na bombardojnë interneti e librat nga të gjitha anët, njeriu që do të lexojë s’mund të mos shohë se ne kemi pjesë që duhet ndarë qartë.

Kjo nuk është kontestuese; së dyti, askund në Ballkan nuk mund ta presësh me thikë historinë – tonën a të tyren. Ai «sharing», ajo ndarje e përbashkët, me bullgarët më së shumti, por edhe me shqiptarët në një pjesë. Me shqiptarët kemi luftë të përbashkët, kemi kryengritje të përbashkëta – e tëra kjo është lënë mënjanë. Për shembull, Galiçniku, prej nga e kam familjen nga babai: autonomia e Galiçnikut ishte e lidhur me patronazhin politik të Skënderbeut, jo me Shkupin a me Komiten. Ai vend ishte krejtësisht i lidhur e i orientuar nga Dibra; galiçnikasit kishin qeleshe të kuqe, dhe pas vdekjes së Skënderbeut i kthyen në të zeza për nder të tij. E krejt ajo linjë është e përbashkët – aty s’mund të thuash «e jona» a «e tyrja». Ka pjesë që janë të tilla; në flamurin e Galiçnikut gjendet shenja e dragoit të Skënderbeut.

GEORGIEVSKI: Por, Fërçkovski, ne edhe me grekët refuzojmë të komentojmë – ndonëse kemi histori të përbashkët me grekët. Ajo që ne e quajmë krishterim ortodoks, ai është fryma bizantine. Tani, një pjesë… s’mund të thuash thjesht «ortodoks grek»; por mund të thuash: frymë bizantine. Kur hyn në një kishë ortodokse maqedonase dhe kur hyn në një kishë ortodokse greke, e ke të njëjtën atmosferë, të njëjtën frymë.

FËRÇKOVSKI: Po, domethënë ne realisht jemi – kështu, më objektivisht – aty ku bëhet fjalë për një nëntekst neverie ndaj bullgarëve, i ndërtuar gjatë, që tash fshihet pas termit «diktat bullgar» – dhe ai term mbulon gjithçka. Problemi që unë s’mund ta kuptoj është se me këtë ne po e dëmtojmë veten. Një gjë është ta bëjmë nga inati – jemi fuqi e mesme, nuk duam të lëshojmë – por ne tash po e lëndojmë veten, po frenohemi, po e varrosim veten, po s’i shohim interesat tona kombëtare.

E njëjta gjë: kur i pyes studentët a janë për ndarjen e Kosovës – me çmimin që pjesa shqiptare të kërkojë kompensim në Maqedoni – 90% janë pro ndarjes, linja proserbe. Dashuria është e verbër; jo, kundër interesit kombëtar të maqedonasve – aty menjëherë reagojnë. I njëjti reagim ka tani edhe ndaj Bullgarisë: vetëm të jemi pro Serbisë, t’i biem vetes në gju, por të mos lëshojmë. Dhe kjo punë është vërtet irracionale; ajo duhet mposhtur. Mendoj se linja e argumenteve mbaron, sepse qartazi sheh që këtu s’ka depërtim – ka një mur. Nuk janë aq budallenj sa të mos e kuptojnë këtë histori; diçka kuptojnë, por qartazi s’duan të lëvizin andej.

Këtu ka një vendim politik prej prapaskene: të ndiqet kjo linjë me Vuçiqin – e me Orbanin më parë. S’mund të mos shohësh që hyrja e kapitalit financiar serb e atij hungarez në banka, në media, në energjetikë krijon… krijon, si ta them, sikur të hysh në ujë; e pastaj është si jastëk – fillon të na lëkundë në thelb. Dhe kjo është tashmë histori serioze. Nëse duhet t’i biesh kundër, kjo s’është thjesht t’i ndalosh «Novosti»-n dhe «Ekspres»-in; tash bëhet fjalë për banka, për interesa e para. Do të jetë rrëmujë para portës kur të nisë të shtrëngohet krejt historia, dhe s’po e shoh që kjo punë të mund të ecë pa një fokus serioz ndërkombëtar sërish mbi ne.

GEORGIEVSKI: Po, pajtohem, Fërçkovski, se qartazi bashkësia ndërkombëtare e nënvlerësoi ndikimin e botës serbe në Maqedoni – dhe atë, me sa duket, dy dekada me radhë. Vërtet, pati një periudhë kur serbët këtu nuk kishin prani, mirëpo në periudhën e fundit, mendoj, u kthyen nga dera e madhe.

E tani unë shtroj pyetjen, pyetjen më elementare që çdo individ e çdo popull duhet ta bëjë i pari: prit, ku është interesi im në krejt këtë histori? Çka është ajo që ne përfitojmë? Nga njëra anë ke Bashkimin Evropian, bashkësinë evropiane. Kur i shikon burimet kroate, thonë: kaq e kaq miliarda mori Kroacia nga Bashkimi Evropian; Bullgaria – kaq e kaq miliarda; për Greqinë të mos flasim – ajo merr prej 50 vjetësh para të mëdha nga BE-ja. Tash dëgjojmë se Hungarisë do t’i lirohen, s’e di, ndonja 20 e ca miliarda euro që ishin mbajtur në kohën e Orbanit. Dhe ti e dëgjon krejt këtë histori; Shqipëria ecën përpara, tashmë na ka kaluar me PBB-në. E ti tani zhvillon një dashuri irracionale, krijon njëfarë mitologjie.

Nga ana tjetër – siç e përkufizon ai – marrëdhënia e Maqedonisë ndaj Serbisë është dëshmi e qartë se dashuria është e verbër. Ti s’e sheh që – tani s’di cilën fjalë ta përdor që të jem më i kulturuar – grabitjet më të mëdha të Maqedonisë kanë ardhur nga Serbia. Të nisim që nga periudha mes dy luftërave botërore, kur këtej bartej gjithçka nga Maqedonia; nga viti ’45 deri diku nga viti ’50, kur bien Çento e të gjithë ata – pse bien? Sepse i kundërvihen që pasuria ekonomike e Maqedonisë të bartet lart. E deri në fund të asaj Jugosllavie famëkeqe, kur Millosheviqi bëri një «hyrje» me një miliard a një miliard e gjysmë – nuk e di a të kujtohet – kur mblodhi… atëherë ne thoshim një miliard dollarë; ata një miliard dollarë sot janë së paku 3 miliarda. Një pjesë të vogël të pasurisë e kthyen, pjesën më të madhe e uzurpuan; e të mos flasim për firmat e tyre me kambiale të thjeshta, që pastaj i anuluan dhe morën kapitale nga Maqedonia. Firmat ndërtimore mbetën të papaguara mbi 200 milionë dollarë nga kompanitë e Beogradit; «Makedonija Tabak» mbeti 170 milionë dollarë e papaguar, sërish nga ajo botë që e kontrollonte Millosheviqi – Serbia, Mali i Zi, Bosnja e Hercegovina. E të mos i shohim të gjitha firmat e tjera, sa pasuri lanë në atë Jugosllavi. Dhe befas thua: «pu-pu, s’vlen, ata na qenkan miqtë tanë.» S’them që s’është në rregull të ndërtohen marrëdhënie miqësore, por mos i zbukuro disa gjëra, disa marrëdhënie që i mbajmë mend si ishin deri dje.

Dhe atje, kujdes, çdo gjë harrohet. Harrohen edhe deklaratat e Millosheviqit për Maqedoninë; harrohet Sheshelji, harrohet Vuçiqi, harrohet krejt partia e Vuçiqit – që ne qenkemi serbë, që qenkemi të shpikur nga Kominterna; gjëra shumë të ngjashme erdhën më vonë edhe nga disa faktorë bullgarë. Por atë e mbajmë mend, kurse këtë e harrojmë. Harrojmë të hapim cilëndo program dokumentar – ja, gjeni në YouTube ndonjë dokumentar për luftërat ballkanike, për Luftën e Parë Botërore: kudo do të shihni se atje na trajtojnë si Serbi Jugore dhe si Serbi. Krejt këtë e vëmë nën qilim, e lëmë mënjanë dhe fokusohemi vetëm te njëra anë. Aty është gjithë problemi. E jo vetëm kaq – tridhjetë vjet zgjat ajo histori, dhe…

FËRÇKOVSKI: Unë do ta kthej çështjen jo vetëm te kjo lidhje Serbi–Bullgari, por te mosdija, te mosnjohja e rrënjës së pozitës gjeostrategjike të Maqedonisë. Pra Korridori Lindje–Perëndim na është i domosdoshëm që të jemi shtet i qëndrueshëm; dhe kur kryqi i atij udhëkryqi – ajo rrugë jugore e Evropës me Azinë – kalon nëpër ne… Çdo shtet ballkanik thotë se është lidhje mes Azisë e Evropës, por realisht kryqi i Maqedonisë është Korridori Lindje–Perëndim, ose Via Egnatia dhe Via Militaris. Përderisa ne jemi të lidhur vetëm me Via Militaris-in – linjën Veri–Jug – do të kemi problem me dominimin e perandorive më të mëdha ballkanike, si ajo serbe e ajo greke; ndoshta dikur të dyja, e tani vetëm ajo serbe.

Kur ta zhvillojmë linjën shqiptare e atë bullgare – Lindje–Perëndim – atëherë askush s’mund të na kapërcejë; atëherë ne jemi zotët këtu, ne e hapim dhe e mbyllim rubinetin. Dhe në shtete të tilla, në parim, jetohet shumë mirë. Mjaftonte vetëm pak ta rregulloje, dhe atë udhëkryq ta mbash nën kontroll, dhe gjithçka rrotullohet rreth teje. Kjo mosnjohje e interesit bazë të shtetit, gjeostrategjikisht, flet për një lëkundje – fjalë për fjalë një tronditje – të identitetit maqedonas. Aty është i tronditur: jo në kuptimin kulturologjik, por në atë që s’di kush është e si duhet të pozicionohet për zhvillimin e vet. Aty është problemi, dhe s’e di si do të zhvillohet kjo pjesë; sepse duhet bërë prioritet politik e ekonomik, duhen përqendruar mjete dhe kjo duhet kthyer në imperativ gjeostrategjik – imperativ maqedonas i shekullit XXI.

GEORGIEVSKI: Fërçkovski, kjo që e thatë tani – mendoj se i ishte e qartë çdo politikani që merrej me politikë në Maqedoni deri në ardhjen e këtij pushteti: të majtës, të djathtës, strukturave periferike. Kjo ishte si të lindësh në Maqedoni dhe ta dish se është ashtu. E befas vjen një strukturë që – nëse të kujtohet mirë, në tri ditët e para pas formimit të qeverisë – kryeministri dhe zëvendëskryeministri thanë: «ne e ndërpresim ndërtimin e korridorit Lindje–Perëndim; do të bëjmë trenin e shpejtë.» Tani, së pari: kur thuhet se Maqedonia është udhëkryq i Ballkanit, kjo nënkuptohet – por çka është ai udhëkryq? Veri–Jug, Lindje–Perëndim; ai është udhëkryqi. Që ai të të funksionojë, duhet t’i kesh të gjitha ato rrugë, të gjitha ato funksione.

FËRÇKOVSKI: …atë dimension. Pra, askush s’është kundër korridorit Veri–Jug – po, rinovoje, bëje. Është paksa irracionale tani me atë trenin e shpejtë që e përmendin, sepse unë ende s’kam parë ku do të jetë hekurudha, ku do të jetë rruga. Kam frikë se me atë korridor të shpejtë ne do të dalim thjesht vend tranzit mes Greqisë e Serbisë e Hungarisë teposhtë. Më intereson shumë si do ta vendosin Shkupin; kam frikë se nga ai korridor do të kenë leverdi vetëm Kumanova e Gjevgjelia, dhe askush tjetër në Maqedoni.

Por le ta shohim; do të japim 2 miliarda euro, në mos më shumë. Më e mira është ai të bëhet me koncesion: kush është i interesuar, le ta ndërtojë; jepja për 100, për 200 vjet, le ta shfrytëzojë – vetëm të mos ngarkohemi ne me borxh. Ke këtu një hekurudhë që funksionon normalisht – modernizoje, investo aq para sa duhet, bëji të gjitha përmirësimet kudo që nevojiten: elektrifikim, vagona të rinj, struktura të reja. Mirëpo le ta shohim atë histori: ti vjen e thua «këtë s’po e ndërtojmë më, po e ndalim» – prit pak, ti po e ndal thelbin. Tani po shoh që po korrigjohen pak – duket se i shtrënguan disa vende të NATO-s dhe nisën të korrigjohen – por pse pati nevojë për atë retorikë? Nuk e di.

GEORGIEVSKI: Dhe tani shihni, Fërçkovski: ai korridor na duhet shumë më shumë neve sesa Bullgarisë. Po të shohësh thjesht gjeografikisht, Bullgaria ka hekurudhë drejt Evropës, drejt Turqisë, drejt Rusisë, drejt Greqisë; Sofja–Selanik ka hekurudhë e stacion. Pra, kur ata flasin për atë hekurudhë, për ta ajo është më shumë projekt politik; ndërsa për ne është projekt edhe politik, edhe ekonomik, edhe çfarëdo – projekt strategjik.

Çështja e dytë: lexoji analizat e këtij momenti. Tani, nga Kina drejt Evropës lëvizin çdo muaj 6 deri në 8 mijë trena – flas për Kinën me shtetet evropiane. Turqia, duke e kuptuar këtë proces, po i modernizon të gjitha hekurudhat e veta; ja, para dy-tri ditësh u tha se tani do të nisin të ndërtojnë një linjë të re hekurudhore nëpër Bosfor, që ta lidhin pjesën aziatike me atë evropiane. Ata duan të marrin pjesë nga ajo tortë e atyre 6–8 mijë trenave; në vend që të ngjiten lart përmes Rusisë, Polonisë, Ukrainës, të shkojnë pak më në jug. Ne jemi po në atë rrugë, në po atë rrugë. Historia këtu është e jashtëzakonshme – e të mos flasim për Italinë, për Afrikën nga kjo anë, për krejt Evropën Jugore.

Tani t’i shtojmë kësaj edhe një moment kulturologjik e politik. Në vitin ’92, kur amerikanët vijnë këtu, ata veprojnë sipas korridorit Lindje–Perëndim dhe e presin atë kleçkë ushtarako-sigurimore mes Serbisë e Greqisë, duke e kontrolluar plotësisht. CIA-ja lokalizohet këtu deri në vitin ’96; për herë të parë ka ushtri amerikane në kuadër të UNPREDEP-it – diçka që s’kishte ndodhur kurrë nën komandën e Kombeve të Bashkuara. Ajo linjë funksionon edhe falë shqiptarëve në Maqedoni: gjithçka që kemi negociuar me shqiptarët, e kemi negociuar me sukses përmes ndërmjetësve të tillë – amerikanëve e evropianëve. Dhe tani ajo linjë na e shton, na e forcon karakterin multikulturor, na e themelon atë. Përkundrazi, linja ortodokse e ndikimit, si ajo serbe – që ndoshta bota jonë përpiqet ta përkrahë – e ndan drejtpërdrejt Maqedoninë. Ne këtu jemi nën okupim kulturor të botës serbe, dhe kjo na copëton brenda edhe ndaj shqiptarëve, që janë bashkëqytetarët tanë.

Dhe këtu historia jonë është pjesërisht «hidden history» – e fshehur, si ndaj bullgarëve, ashtu edhe ndaj shqiptarëve. Luftërat tona të përbashkëta, VMRO-ja, lëvizjet kombëtare nga fillimi i shekullit XIX bashkë me shqiptarët – nuk mësohen në histori, nuk mësohen. Po ashtu edhe kryengritjet nuk mësohen si të përbashkëta: Kryengritjen e Dibrës e të Kërçovës disa e quajnë Kryengritja e Ohrit – një kryengritje fenomenale; ajo është më e madhja, ajo e Rrafshit… Kuvendi i Lidhjes së Parë Maqedonase është praktikisht më radikal se Marrëveshja e Ohrit: ka kuvend dydhomësh, ka katër gjuhë zyrtare – maqedonisht, arnautisht (shqip), vllahisht, turqisht – pra edhe kuvend dydhomësh. Krejt ai brez i parë i vojvodëve të VMRO-së e dinte ç’lloj shteti udhëhiqte. Është shumë e rëndësishme ta dish ç’lloj shteti udhëheq; mos u trembe, se do ta ndash. Ky yni nuk e di ç’lloj shteti udhëheq – i mungon dija elementare se ç’lloj shteti është.

FËRÇKOVSKI: Korridori Lindje–Perëndim, përtej parametrave ekonomikë, na duhet edhe për kohezion politik: ne e mbajmë nën kontroll atë ndikim serb pikërisht përmes zhvillimit të ndikimit shqiptar e bullgar, dhe kjo funksionon si në të gjitha vendet e tilla.

GEORGIEVSKI: Por, Fërçkovski – ka pasur periudha të ndryshme në ato marrëdhënie me shqiptarët; të mos i komentojmë tani prapa. Megjithatë, fakt është se sot shqiptarët janë, për mua, një faktor tashmë i stabilizuar në Republikën e Maqedonisë. Ata i realizuan disa nga synimet që i konsideronin të arritshme – i realizuan. Tash këta i ngacmojnë me lloj-lloj marrëzirash të panevojshme, i poshtërojnë – gjëra tërësisht të panevojshme. Nga ana tjetër, kur i çmon shqiptarët në Maqedoni, ata janë faktor i qëndrueshëm i shtetësisë së Maqedonisë – faktor shumë më kompakt e më i qëndrueshëm sesa shumë maqedonas që ende s’kanë sqaruar hesapet me vizionin e tyre jugosllav ose proserb, a s’di çfarë vizioni.

Sa për vizionin proserb – deklarata e fundit, interesante, tregon ç’lloj marrëdhënieje është: serbët mbeten definitivisht arrogantë ndaj nesh, këtu s’ka ilaç. Vuçiqi dhe Micotakisi bisedojnë rreth Maqedonisë – naftësjellësi, hekurudha, gazsjellësi – dhe ai thotë fjalë për fjalë se nuk paska biseduar me Maqedoninë e me Greqinë, por vetëm me Greqinë, ndërsa kalon nëpër Maqedoni si nëpër livadh. E jashtëzakonshme. Dhe tash, në krejt këtë histori të korridorit Lindje–Perëndim, ne nuk njihemi me kolegët shqiptarë; organizatat joqeveritare s’punojnë me kolegët shqiptarë, ndërsa me ata bullgarë – me bullgarët kanë nisur diçka të zhvillojnë, por shumë pak. Ata punojnë, o njeri, ende me Vranjën – po, OJQ-të në Vranjë po bëhen faktor – jo deri në Beograd, jo deri te ju, por jo edhe deri në Tiranë e Sofje. Këtu, e sheh, është e ndërprerë kulturologjikisht, jo vetëm politikisht.

Por shikoni, Fërçkovski: vitet e fundit, të paktën një herë kaloj nëpër Shqipëri, ndalem në Shqipëri. Shqipëria ka një zhvillim të papamë; është tashmë një shtet i panjohur më parë. Ka edhe pjesë të varfra – s’dua ta idealizoj gjithçka – por krahasuar me 25 vjet më parë, sot është diçka e jashtëzakonshme. Dhe ritmi i zhvillimit të bën të mendosh se do të shkojë edhe më shpejt. Sidomos Vlora, sidomos Vlora; Tirana është e jashtëzakonshme; Durrësi, hapësira rreth Durrësit – çfarë komplekse kanë. E tani ti befas vjen… ne do ta shikojmë edhe pak Shqipërinë me zili, absolutisht; do ta shikojmë Shqipërinë me zili. Dhe ti krejt këtë e injoron, je kapur vetëm pas asaj bote serbe; e nga ana tjetër bën sikur s’kupton, kur po ajo botë serbe të demonstron shovinizmin më të fortë serb.

Kujdes tani: politika madhserbe në këtë moment është detektuar anekënd Ballkanit. Në Kroaci, kur hap mediat, sheh që tashmë luftojnë kundër saj; Bosnja e Hercegovina – të mos flasim, luftojnë kundër saj; Kosova – të mos flasim; Mali i Zi – pati një akt të pakëndshëm kur e ndaluan avionin, «ikni, largohuni», dhe kujdes: në qeverinë malazeze ka një strukturë 42% proserbe, hapur, dhe ata thonë «dëgjo, mos luaj me ne, paketohu, largohu». Pra e demonstrojnë. Politika madhserbe ndaj… po t’i shihni dokumentarët e tyre për Greqinë: popullsinë sllave në Greqi e quajnë serbe. Pra ata tashmë prodhojnë politikë madhserbe ndaj krejt Ballkanit; kudo e shohin atë, kudo krijohet rezistencë – vetëm ne themi «mirë se erdhe.»

FËRÇKOVSKI: Mirë, Lupço, hë tani të shohim: si është e mundur kjo në partinë tënde? Si është e mundur, sepse s’mund të jenë aq budallenj, s’mund të jenë aq… e di, duhet të ketë këtu ndonjë histori të lidhur me krimin ose me ndonjë përfitim personal. S’e di ç’është ideja – ti e di më mirë atë histori; sepse mua s’më është e qartë.

GEORGIEVSKI: As mua s’më është e qartë, sepse një pjesë e atyre njerëzve as që i njoh – Mickoskin, fjala vjen, s’e di kur ka ardhur e ç’ka ardhur. Mirëpo shumë të tjerë i njoh shumë mirë. Ju kujtohet, në fillim të viteve ’90: ne juve thjesht ju thoshim «ju jeni serbomanë», ju neve na thoshit «ju jeni bullgarofilë». Realisht, LSDM-ja atëherë ishte paksa më shumë parti projugosllave, ndërsa VMRO-ja realisht i mblodhi të gjithë. A ta përdor fjalën «bullgarofil»? Unë tani nuk e përdor si fjalë përbuzëse, por si shpjegim.

Këtu gabon edhe politika bullgare: gjatë vetos, ajo nisi t’i diferencojë – ose je maqedonas, ose je bullgar. Kjo nuk funksiononte aspak në Maqedoni. Unë njoh shumë bullgarofilë maqedonas, por ç’është ai bullgarofilizëm që unë e njoh? Ju garantoj 100%: njeriu thotë «po, ndihem i afërt me Bullgarinë; kam qenë atje, gjyshja ime ka qenë atje, babai im ka qenë atje, m’kanë treguar në shtëpi». Të them sinqerisht, familja ime personalisht s’kishte kurrfarë lidhjeje me Bullgarinë – përkundrazi, në familjen time kishte ndikim proserb. Por kur erdha në Shkup, takova njerëz që thoshin «po, ne familjarisht kemi qenë të lidhur me Bullgarinë»; një tjetër thotë «e di, kujdes, në vitin ’90–’91 kishte fare pak libra, fare pak literaturë, s’kishte internet; duhej të ta jepnin ndonjë libër prej diku, fshehurazi» – dhe vjen e të shpjegon, pa e pyetur fare. Unë në Shkup u përballa me faktin se ka bullgarofilë në Maqedoni; në Dellçevë s’kisha takuar asnjë bullgarofil të vetëm.

E ç’është ky bullgarofilizëm? S’është diçka që dikush thotë «dëgjo, ne tash do të bashkohemi me Bullgarinë» – të tillë s’kam parë. Por thonë: «dëgjoni, ejani…» – pra të gjithë ata, së pari ishin për një Maqedoni të pavarur; së dyti, thoshin se duhet të kemi marrëdhënie të mira me Bullgarinë, të mos trembemi kur shkojmë në Bullgari. Ky ishte bullgarofilizmi. Dhe krejt ajo VMRO-DPMNE e asaj kohe vlonte nga njerëz të tillë. Ja, vetëm po jua them: në atë vit kyç ’91, unë isha kryetar i VMRO-DPMNE-së; nënkryetarë ishin Dosta Dimovska dhe Dimitar Cërnomarov – të tre me etiketën «bullgarofilë». E të mos flasim sa njerëz morën më vonë etiketën «bullgarofil», dhe ashtu ishte: secili që merrte etiketën «bullgarofil»… ajo s’dilte nga hiçi – diku kishte folur diçka, dikush e kishte dëgjuar, dikush ia ngjiti, dhe ajo atmosferë.

Sërish po jua them: nuk ishte ndonjë lëvizje «tash do të shkëputemi nga Jugosllavia e do të shkojmë me Bullgarinë» – s’kishte muhabet të tillë, s’kam dëgjuar; të gjithë kishin përkufizim të qartë: duam një Maqedoni të pavarur e të mëvetësishme. E tani, ku është problemi për të cilin flas? Te ata njerëz që sot janë në VMRO-DPMNE – njoh shumë – dhe kur i dëgjoj ç’flasin, them: prit, prit, o njerëz, kush ju detyronte në atë VMRO-DPMNE që të shpjegonit ku ka qenë babai juaj, ku ka qenë gjyshi juaj, çka ka ndodhur? Askush s’ju detyronte; pse vinit e shpjegonit me histori të tilla? Ja, po i pyes njerëzit – s’kam problem t’i përmend: Lambe Arnaudovi 30 vjet foli për atë Bullgarinë, edhe kur e pyesje, edhe kur s’e pyesje; tash flet kundër Bullgarisë. Ky Marjan Gjorçevi – prit, të gjithë miqtë rreth tij ishin ose bullgarë të kulluar, ose bullgarofilë. Ai i vogli, Dimitrovi, yni – Zoran Dimitrovi nga MPJ-ja, jo Zorani, ishte Nikolla Dimitrovi – e tërë familja; me familjen e tij jam takuar 50 herë, e di ç’lloj familjeje ishte; e tani befas bën sikur s’di gjë, shet ca filozofi kundër Bullgarisë. Por janë ato komplekse: e di në ç’familje është rritur, dhe befas kjo.

Hajde, edhe rasti më i ri që doli, Emil Stojmenovi: pesë herë e kam thënë se babai i tij hyri në udhëheqësinë e VMRO-së pikërisht për shkak të historisë se sa bullgare ishte familja e tij. E tani befas e shoh – por kujdes ç’është interesante, Fërçkovski: atje, në aplikimin për të marrë pasaportë bullgare, ai s’shkroi vetëm «ndihem bullgar»; shkroi një histori të tërë, di gjithçka për historinë bullgare, ndonëse askush as që e pyeti – «cum laude». Nga ana tjetër ke Kanal 5-shin, që sot, bashkë me Alfën, janë televizionet më antibullgare. Pra këtu ka një hipokrizi të rëndë; një linjë orbanovske në media, me të cilën ne do të na duhet të përballemi më tej – janë rreth 30 portale dhe dy televizione, është penetrim serioz, penetrim serioz.

FËRÇKOVSKI: Dhe meqë politika tashmë zhvillohet 70% në nivelin e PR-it – s’ka operacione poshtë, ndonjë protestë; gjithçka zhvillohet lart – kjo varet shumë nga ato «armë». Ç’pasojë do të ketë rënia e Vuçiqit në Serbi: këtu kjo do të shoqërohet me njëfarë presioni, përkatësisht me humbjen e atyre linjave financiare të tyre. Do të shohim si do të reflektohet kjo, dhe në atë moment e periudhë do të jetë interesant fokusi i Bashkimit Evropian – në një histori thjesht sigurie – për mbylljen e atij kapitali dhe ndikimin e mundshëm rus përmes kësaj linje serbe; interesant nëse mund të shfrytëzohet për rifitim.

GEORGIEVSKI: Kur serbët vijnë në territorin e Maqedonisë dhe festojnë ngjarje madhserbe nga luftërat ballkanike, nga Lufta e Parë Botërore, kur Maqedonia qenka qenë Serbi Jugore… Ne në këtë moment kemi numëruar tetë manifestime shtetërore që mbahen në territorin e Maqedonisë çdo vit – fjalë për fjalë çdo vit: beteja te Kajmakçalani, beteja e Zebërnjakut, beteja e Bregallnicës, deri te fitorja në Manastir. Tani, që nga viti i kaluar, futën edhe betejën te Udova; pastaj futën te Kriva Pallanka ndonjë ngjarje; te Strumica, në Kosturino a në cilin fshat të Strumicës, s’e di. Prit – në të tetë ato manifestime vijnë funksionarë shtetërorë maqedonas, tani më së shumti nga VMRO-DPMNE-ja; vjen garda kombëtare maqedonase; i bie himni maqedonas, himni serb, dhe mbahet fjalim nga përfaqësues serbë. E kjo zonja tani, që e zgjodhën kryetare të Shoqatës së Shkrimtarëve të Maqedonisë, ishte veçanërisht «e stërvitur» në ato fjalime, ku Maqedonia emërtohet si Serbi Jugore, Serbi e Vjetër, ndërsa maqedonasit quhen «serbë të çliruar»; detyrimisht thuhet diçka kundër Bullgarisë – «bullgarashët qenkan kështu e ashtu». Dhe këtë askush s’e sheh në Maqedoni; këta «patriotët» flenë për këtë, dremitin, s’ka problem.

Thotë: «po Serbia s’na ka njohur.» Prit – mos luaj me mua. «Serbia s’po na njeh» – mos luaj tani; për atë ti bën sikur je patriot, ndërsa për këtë s’je patriot; je vetëm patriot njëkahësh. Dhe tani, nga krejt ajo histori serbe, na mungon vetëm të na e sjellin lëvizjen çetnike të Drazha Mihajloviqit. Madje e ngrita në një pyetje në televizion: këta disi harruan të na e sjellin Mihajloviqin në Maqedoni. Dhe shoh diku një serial, «Vera», ku lëvizja çetnike barazohet me lëvizjen partizane. Përndryshe ne qenkemi shumë titistë, jugosllavë shumë të mëdhenj; por kur serbët të thonë «njihni edhe Drazha Mihajloviqin», s’ka problem, edhe atë. Dhe ja, ma mbani fjalën: faza e ardhshme do të jetë të na e sjellin edhe Drazha Mihajloviqin në Maqedoni.

FËRÇKOVSKI: Lupço, do të mbajmë gishtat kryq – do të lutemi për fat – të shohim a do të dalim nga ky serbizim mitik, që tani është më seriozi e më i rrezikshmi. Ne që kemi pak më shumë përvojë nuk luajmë me të; mendojmë se është seriozisht, se ajo gjë kulturore ka hyrë thellë. Sepse nëse e djathta kombëtare – le ta themi me kusht – e pranon këtë, ndërsa te e majta disi ishte e «natyrshme» prirja projugosllave… po qe se vjen nga e djathta, atëherë puna është serioze: s’ka kush pritet ta bëjë; nga ana e djathtë, nga ana kombëtare, s’ka kush t’i bëjë rezistencë kësaj. Do të shohim si do të jetë. Sido që të jetë, ishte kënaqësi të bisedoja me ty.

GEORGIEVSKI: Edhe për mua qe kënaqësi, Fërçkovski. Unë vetëm në fund do ta përsëris pikën që e thashë në vetë fillim: të gjithë ata që duan të luajnë patriotë në Maqedoni le t’ia shtrojnë vetes pyetjen – nëse bullgarët hyjnë në Kushtetutë dhe kjo na e hap rrugën drejt Evropës, ç’ka qenka aq e tmerrshme për Maqedoninë? Ç’është? Unë s’mund ta kuptoj; me mendje racionale s’mund ta kuptoj ku është problemi.

FËRÇKOVSKI: Po, po – një pyetje shumë e thjeshtë. Faleminderit edhe një herë, e shihemi për të mirë.

GEORGIEVSKI: Të faleminderit për ftesën./TetovaNews

Më poshtë është paketa e përgatitur mbi bisedën Lupço Georgievski – Ljubomir Fërçkovski për marrëdhëniet maqedonaso-bullgare. Biseda është konceptuar si debat gjeostrategjik mbi Maqedoninë e Veriut, BE-në, Bullgarinë, Serbinë, shqiptarët, Korridorin 8 dhe transformimin politik të VMRO-DPMNE-së.

ANALIZË E GJATË DHE GJITHËPËRFSHIRËSE

Biseda që bashkon dy kundërshtarë të vjetër politikë

Biseda mes Ljubomir Fërçkovskit dhe Lupço Georgievskit është e rëndësishme sepse nuk është një debat i zakonshëm partiak. Të dy vijnë nga tradita të ndryshme politike: Fërçkovski nga kampi socialdemokrat/liberal dhe Georgievski nga origjina historike e VMRO-DPMNE-së. Megjithatë, në këtë bisedë ata takohen në një pikë të përbashkët: bindjen se Maqedonia e Veriut po rrezikon orientimin euroatlantik dhe pozitën e saj strategjike për shkak të një kursi të ri politik që ata e përshkruajnë si riserbizim të shtetit.

Fërçkovski e vendos temën në një kornizë të gjerë: sipas tij, kriza maqedonaso-bullgare nuk është vetëm çështje identiteti, historie apo Kushtetute, por pjesë e një procesi më të madh në të cilin Bullgaria po rikthehet si “armik”, marrëdhëniet me shqiptarët po tensionohen, marrëdhëniet me Shqipërinë po zbehen dhe rruga evropiane po bllokohet. Në këtë kuptim, problemi nuk është vetëm diplomatik, por strategjik: ku do të pozicionohet Maqedonia e Veriut në Ballkan?

Teza kryesore: Bullgaria përdoret si frikë, Serbia si mit

Boshti i bisedës është kontrasti mes frikës së prodhuar ndaj Bullgarisë dhe tolerancës ndaj ndikimit serb. Sipas Georgievskit, hyrja e bullgarëve në Kushtetutë është paraqitur si katastrofë kombëtare, edhe pse bëhet fjalë për përfshirjen e disa bashkësive etnike, jo vetëm të bullgarëve. Ai e quan këtë një formë irracionaliteti politik: sikur shteti të ishte aq i brishtë sa të shpërbëhej vetëm nga përmendja kushtetuese e një komuniteti.

Këtu qëndron pika më e fortë e debatit: sipas bashkëbiseduesve, narrativa antibullgare është shndërruar në instrument politik për të bllokuar rrugën evropiane. Ata argumentojnë se politika aktuale e sheh Bullgarinë si kërcënim ekzistencial, ndërsa ndaj ndikimit serb ka një butësi, harresë ose madje afërsi politike.

Kushtetuta, protokollet dhe BE-ja

Georgievski ndalet gjatë te çështja e ndryshimeve kushtetuese. Ai thotë se publikut i është paraqitur një frikë e ekzagjeruar: nëse bullgarët futen në Kushtetutë, Maqedonia do të shpërbëhet. Por sipas tij, kjo është propagandë politike, sepse në Kushtetutë nuk do të hynin vetëm bullgarët, por edhe kroatët, sllovenët, malazezët, egjiptianët dhe hebrenjtë.

Një nga pikat më teknike të bisedës është dallimi mes dokumentit kryesor të procesit evropian dhe protokolleve dypalëshe me Bullgarinë. Georgievski thotë se dokumenti kryesor nuk konteston identitetin dhe gjuhën maqedonase, ndërsa protokollet janë dokumente të nivelit më të ulët, të destinuara për zbatim afatgjatë të marrëveshjes me Bullgarinë. Sipas tij, qeveria i barazon këto nivele për të krijuar përshtypjen se çdo moszbatim protokolli mund të bëhet bazë për veto. Ai e quan këtë “mashtrim” politik.

Korridori 8 si boshti real i pavarësisë

Një pjesë shumë e rëndësishme e bisedës është Korridori Lindje–Perëndim, pra Korridori 8. Fërçkovski e quan atë kusht të domosdoshëm për të mos mbetur Maqedonia një “sendviç” mes Serbisë dhe Greqisë. Në këtë logjikë, Maqedonia bëhet shtet strategjik vetëm kur lidhet me Shqipërinë dhe Bullgarinë, pra kur hapet vija Lindje–Perëndim. Nëse mbetet vetëm në boshtin Veri–Jug, ajo rrezikon të kthehet në hapësirë të varur nga ndikimet më të mëdha rajonale.

Kjo është pika ku biseda shkon përtej debatit identitar. Për Fërçkovskin, çështja e korridorit është çështje shtetësie: kush kontrollon nyjen gjeostrategjike, kontrollon edhe peshën politike të vendit. Maqedonia, sipas tij, duhet ta kuptojë se pozita e saj historike nuk është te izolimi, por te roli lidhës mes Adriatikut, Detit të Zi, Azisë dhe Evropës.

Shqiptarët si faktor i stabilitetit shtetëror

Në bisedë ka një moment veçanërisht të rëndësishëm për shqiptarët. Georgievski thotë se shqiptarët në Maqedoninë e Veriut janë sot faktor i stabilizuar dhe i qëndrueshëm i shtetësisë. Madje, sipas tij, ata janë më kompaktë dhe më të qëndrueshëm në raport me shtetin sesa disa maqedonas që ende nuk e kanë sqaruar raportin me vizionin jugosllav ose proserb.

Kjo është deklaratë me peshë politike, sepse vjen nga një ish-kryeministër dhe ish-kryetar i VMRO-DPMNE-së. Në thelb, ai thotë se problemi i shtetit nuk janë shqiptarët, por mungesa e një vizioni të qartë maqedonas për orientimin strategjik të vendit.

Shqipëria si shembull që po injorohet

Georgievski e përmend Shqipërinë si shembull zhvillimi. Ai thotë se Shqipëria ka ndryshuar shumë krahasuar me 25 vjet më parë dhe përmend Vlorën, Tiranën dhe Durrësin si hapësira ku zhvillimi shihet qartë. Sipas tij, Maqedonia e Veriut rrezikon ta shohë Shqipërinë me zili, ndërsa vetë mbetet e kapur pas “botës serbe”.

Kjo pjesë është e rëndësishme sepse e lidh çështjen e Korridorit 8 me realitetin rajonal: Shqipëria po ecën, ndërsa Maqedonia rrezikon të vetëbllokohet në debatet e vjetra identitare.

Transformimi i VMRO-DPMNE-së

Një nga temat më të forta është transformimi i VMRO-DPMNE-së. Fërçkovski pyet si është e mundur që një parti që dikur kishte elemente të forta probullgare ose të paktën miqësore ndaj Bullgarisë, sot të shndërrohet në forcë të ashpër antibullgare dhe proserbe. Georgievski, si themelues i partisë, thotë se VMRO-ja e fillimit të viteve ’90 nuk kishte projekt bashkimi me Bullgarinë; ajo ishte për një Maqedoni të pavarur, por edhe për marrëdhënie të mira me Bullgarinë.

Ai e përshkruan “bullgarofilizmin” e asaj kohe jo si mohim të identitetit maqedonas, por si afërsi kulturore, familjare ose historike me Bullgarinë. Sipas tij, shumë njerëz që dikur flisnin hapur për lidhjet me Bullgarinë, sot bëjnë garë për të dëshmuar antibullgarizëm. Këtë ai e sheh si hipokrizi politike.

Media, kapitali dhe ndikimi i jashtëm

Fërçkovski dhe Georgievski prekin edhe temën e ndikimit financiar, bankar, mediatik dhe energjetik. Ata flasin për hyrje të kapitalit serb dhe hungarez në sektorë të rëndësishëm dhe për një linjë mediatike të afërt me modelin e Orbanit. Georgievski përmend rreth 30 portale dhe dy televizione si pjesë të një penetrimi serioz mediatik.

Kjo pjesë e bisedës është më shumë pretendim politik sesa provë e dokumentuar brenda debatit, prandaj për publikim duhet të përdoret me formulime të kujdesshme: “sipas Georgievskit”, “ai pretendon”, “ai vlerëson”, “bashkëbiseduesit paralajmërojnë”.

Historia selektive: kujtohet Bullgaria, harrohet Serbia

Një akuzë qendrore është se opinioni maqedonas mban mend vetëm narrativën konfliktuale me Bullgarinë, ndërsa harron deklaratat, politikat dhe pretendimet serbe ndaj Maqedonisë. Georgievski thotë se harrohen Millosheviqi, Sheshelji, Vuçiqi dhe pretendimet se maqedonasit janë “serbë” ose “krijim i Kominternës”. Sipas tij, kjo harresë selektive është thelbi i problemit.

Në fund, ai përmend edhe manifestime në Maqedoni ku, sipas tij, përkujtohen beteja serbe dhe ku Maqedonia paraqitet si “Serbi Jugore” ose “Serbi e Vjetër”. Këtë ai e sheh si shenjë të depërtimit të narrativave madhserbe në hapësirën publike maqedonase.

Fërçkovski dhe Georgievski: Maqedonia po rrezikon rrugën evropiane, Korridori 8 është çelësi i pavarësisë reale

Biseda mes profesorit Ljubomir Fërçkovski dhe ish-kryeministrit Lupço Georgievski sjell një nga debatet më të drejtpërdrejta të viteve të fundit për pozicionin gjeostrategjik të Maqedonisë së Veriut, raportet me Bullgarinë, ndikimin serb, rolin e shqiptarëve dhe të ardhmen evropiane të vendit.

Dy figura që për dekada kanë qenë në anë të ndryshme të politikës maqedonase, në këtë bisedë takohen në një shqetësim të përbashkët: Maqedonia e Veriut, sipas tyre, po rrezikon të dalë nga boshti evropian dhe të kthehet në një hapësirë të varur nga ndikimi serb.

Fërçkovski e vendos problemin në kontekstin e Korridorit 8, duke theksuar se Maqedonia bëhet shtet strategjik vetëm kur hapet lidhja Lindje–Perëndim, pra lidhja me Shqipërinë dhe Bullgarinë. Nëse kjo nuk ndodh, vendi mbetet i ngujuar në boshtin Veri–Jug, mes Serbisë dhe Greqisë, me rol më të dobët rajonal.

Georgievski, nga ana tjetër, kritikon ashpër mënyrën se si çështja bullgare është paraqitur në opinion. Sipas tij, futja e bullgarëve në Kushtetutë nuk është rrezik për shtetin, por kusht që mund të hapë rrugën evropiane. Ai thotë se frika se Maqedonia do të shpërbëhet nëse bullgarët përmenden në Kushtetutë është e tepruar dhe e prodhuar politikisht.

Një pjesë e rëndësishme e bisedës lidhet me shqiptarët. Georgievski thotë se shqiptarët në Maqedoni janë faktor i stabilizuar dhe i qëndrueshëm i shtetësisë, ndërsa Fërçkovski e sheh zhvillimin e linjës shqiptare dhe bullgare si kusht për dobësimin e ndikimit serb në vend.

Në debat përmendet edhe Shqipëria, për të cilën Georgievski thotë se ka shënuar zhvillim të madh në 25 vitet e fundit, sidomos në Tiranë, Vlorë dhe Durrës. Sipas tij, Maqedonia rrezikon të mbetet pas, ndërsa Shqipëria ecën përpara.

Një tjetër temë e fortë është transformimi i VMRO-DPMNE-së. Georgievski, si themelues i partisë, thotë se VMRO-ja e fillimit të viteve ’90 nuk ka qenë kundër Bullgarisë, por për një Maqedoni të pavarur dhe për marrëdhënie të mira me Bullgarinë. Ai e sheh si paradoks që njerëz me të kaluar probullgare sot bëjnë garë për të dëshmuar antibullgarizëm.

Në fund, të dy bashkëbiseduesit paralajmërojnë se çështja nuk është thjesht historike, por lidhet me drejtimin e shtetit: drejt Bashkimit Evropian, Korridorit 8 dhe bashkëpunimit me Shqipërinë e Bullgarinë, apo drejt izolimit dhe varësisë nga “bota serbe”.

Mesazhi kryesor i bisedës është i qartë: Maqedonia e Veriut nuk mund ta ndërtojë të ardhmen duke prodhuar armiq të rinj, duke harruar interesin strategjik dhe duke bllokuar vetë rrugën evropiane.

PËRMBLEDHJE KRONOLOGJIKE ME PIKAT KRYESORE

1. Vitet ’90 – Georgievski rikujton se VMRO-DPMNE në fillim ishte për Maqedoni të pavarur dhe për marrëdhënie të mira me Bullgarinë, jo për bashkim me Bullgarinë.
2. 1993 – Fërçkovski përmend anëtarësimin e Maqedonisë në OKB si moment i rëndësishëm i pavarësisë shtetërore.
3. Pas vitit 1996 – sipas Fërçkovskit, Maqedonia doli nga etapa e parë e ndikimit serb pas njohjes nga Serbia.
4. Periudha e NATO-s – Fërçkovski e përshkruan si etapë të dytë, kur Rusia dhe Serbia tentuan ta pengonin hyrjen e Maqedonisë në NATO.
5. Marrëveshja me Bullgarinë 2017 – në bisedë përmendet si një nga dy dokumentet kyçe të fqinjësisë së mirë, bashkë me Marrëveshjen e Prespës.
6. Debati për ndryshimet kushtetuese – Georgievski argumenton se përfshirja e bullgarëve dhe bashkësive të tjera në Kushtetutë nuk është rrezik ekzistencial.
7. Protokollet me Bullgarinë – ai thotë se protokollet janë dokumente dypalëshe të nivelit më të ulët dhe nuk duhet të paraqiten si bazë automatike për veto.
8. Korridori 8 – Fërçkovski e quan projekt strategjik, ekonomik dhe politik për pavarësinë reale të Maqedonisë.
9. Roli i shqiptarëve – Georgievski i quan shqiptarët faktor të qëndrueshëm të shtetësisë së Maqedonisë.
10. Shqipëria – në bisedë paraqitet si vend me zhvillim të dukshëm, që Maqedonia rrezikon ta shohë me zili.
11. Ndikimi serb dhe hungarez – bashkëbiseduesit flasin për penetrim financiar, mediatik dhe politik.
12. Përfundimi – pyetja kryesore e Georgievskit mbetet: nëse përfshirja e bullgarëve në Kushtetutë hap rrugën drejt Evropës, çfarë ka aq të tmerrshme për Maqedoninë?

100 FAKTE NGA BISEDA

1. Biseda zhvillohet mes Ljubomir Fërçkovskit dhe Lupço Georgievskit.
2. Tema kryesore është marrëdhënia maqedonaso-bullgare.
3. Debati vendoset në kontekst gjeostrategjik.
4. Fërçkovski është ish-ministër i Jashtëm dhe i Brendshëm.
5. Georgievski është themelues dhe ish-kryetar i VMRO-DPMNE-së.
6. Georgievski është edhe ish-kryeministër.
7. Të dy pranojnë se kanë qenë shpesh në anë të ndryshme politike.
8. Megjithatë, të dy mbështesin orientimin euroatlantik.
9. Fërçkovski flet për “rikolonizim” të Maqedonisë.
10. Ai përmend kthimin e bullgarëve në armiq të maqedonasve.
11. Ai përmend tensionimin me shqiptarët.
12. Ai përmend ngrirjen e marrëdhënieve me Shqipërinë.
13. Ai flet për riserbizim të shtetit.
14. Riserbizimi lidhet me qëndrimin jashtë rrugës së BE-së.
15. Fërçkovski e sheh Korridorin 8 si çështje strategjike.
16. Korridori 8 quhet Korridor Lindje–Perëndim.
17. Pa Korridorin 8, Maqedonia shihet si “sendviç” mes Serbisë dhe Greqisë.
18. Fërçkovski thotë se Korridori 8 nuk është hapur për mbi 30 vjet.
19. Ai akuzon qeverinë aktuale se po e varros këtë proces.
20. Sipas tij, kjo rrezikon pavarësinë reale të vendit.
21. Ai thotë se serbizimi ka hyrë në financa.
22. Ai thotë se serbizimi ka hyrë në banka.
23. Ai thotë se serbizimi ka hyrë në media.
24. Ai thotë se është lëkundur kujtesa kolektive.
25. Ai e sheh VMRO-DPMNE-në si aktorin kryesor të këtij ndryshimi.
26. Fërçkovski pyet si kaloi VMRO-DPMNE nga opsion probullgar në proserb.
27. Ai përmend tri etapa të serbizimit.
28. Etapa e parë lidhet me periudhën e Kiro Gligorovit.
29. Etapa e dytë lidhet me procesin e NATO-s.
30. Etapa e tretë lidhet me periudhën e Mickoskit.
31. Georgievski thotë se ndalja e rrugës evropiane sot është më e ashpër se në kohën e Gruevskit.
32. Ai thotë se deklaratat e pushtetit janë shumë të ashpra.
33. Ai sugjeron se qeveria nuk ka synim real hyrjen në BE.
34. Ai thotë se Maqedonia nuk është pronë private e pushtetit.
35. Ai përmend se në shtet nuk jetojnë vetëm maqedonas.
36. Ai përmend shqiptarët si komunitetin kryesor jomaqedonas.
37. Ai përmend edhe turqit, vllehët dhe bashkësi të tjera.
38. Georgievski thotë se të gjithë këta qytetarë duan prosperitet.
39. Ai kritikon frikën ndaj futjes së bullgarëve në Kushtetutë.
40. Ai e quan këtë frikë irracionale.
41. Ai thotë se nuk do të futen vetëm bullgarët në Kushtetutë.
42. Ai përmend kroatët si një nga bashkësitë që duhet të përfshihen.
43. Ai përmend sllovenët.
44. Ai përmend malazezët.
45. Ai përmend egjiptianët.
46. Ai përmend hebrenjtë.
47. Ai thotë se problemi është mosnjohja e dokumenteve.
48. Ai thotë se dokumenti evropian zgjidh çështjen e identitetit.
49. Ai thotë se dokumenti evropian zgjidh çështjen e gjuhës.
50. Ai dallon dokumentin kryesor nga protokollet.
51. Ai thotë se protokollet janë të nivelit më të ulët.
52. Ai thotë se protokollet janë dypalëshe me Bullgarinë.
53. Ai thotë se protokollet nuk janë bazë automatike për veto.
54. Ai e quan të pandershme barazimin e protokolleve me dokumentin kryesor.
55. Ai përmend gjuhën e urrejtjes si temë të protokolleve.
56. Ai thotë se ndalimi i gjuhës së urrejtjes nuk cenon identitetin.
57. Ai e krahason këtë me Marrëveshjen e Prespës.
58. Ai përmend çështjen e dosjeve të UDB-së.
59. Ai thotë se VMRO-DPMNE dikur kërkonte hapjen e dosjeve.
60. Ai kritikon faktin që sot kjo çështje shmanget.
61. Fërçkovski thotë se historia në Ballkan nuk ndahet me thikë.
62. Ai përmend histori të përbashkëta me bullgarët.
63. Ai përmend histori të përbashkëta me shqiptarët.
64. Ai përmend Galiçnikun.
65. Ai e lidh Galiçnikun me patronazhin politik të Skënderbeut.
66. Ai përmend orientimin e Galiçnikut drejt Dibrës.
67. Ai përmend qeleshet e kuqe të galiçnikasve.
68. Ai thotë se pas vdekjes së Skënderbeut ato u kthyen në të zeza në nderim të tij.
69. Ai përmend shenjën e dragoit të Skënderbeut në flamurin e Galiçnikut.
70. Georgievski thotë se edhe me grekët ka histori të përbashkët.
71. Ai përmend frymën bizantine të ortodoksisë.
72. Fërçkovski thotë se urrejtja ndaj bullgarëve është ndërtuar gjatë.
73. Ai thotë se ajo fshihet pas termit “diktat bullgar”.
74. Ai thotë se Maqedonia po dëmton veten.
75. Ai përmend shembullin e ndarjes së Kosovës.
76. Ai thotë se shumë studentë mbajnë qëndrim proserb edhe kundër interesit maqedonas.
77. Ai e quan këtë dashuri të verbër.
78. Ai thotë se ka vendim politik prapa linjës me Vuçiqin dhe Orbanin.
79. Ai përmend kapital serb dhe hungarez në banka.
80. Ai përmend kapital serb dhe hungarez në media.
81. Ai përmend kapital serb dhe hungarez në energjetikë.
82. Georgievski thotë se bashkësia ndërkombëtare e ka nënvlerësuar ndikimin serb.
83. Ai thotë se Serbia është kthyer fuqishëm në Maqedoni.
84. Ai pyet se cili është interesi i Maqedonisë në këtë orientim.
85. Ai krahason përfitimet nga BE-ja me mitologjinë proserbe.
86. Ai përmend Kroacinë si vend që ka marrë fonde nga BE-ja.
87. Ai përmend Bullgarinë si vend përfitues nga BE-ja.
88. Ai përmend Greqinë si vend që për dekada merr fonde nga BE-ja.
89. Ai thotë se Shqipëria po ecën përpara.
90. Ai thotë se Shqipëria ka zhvillim të madh.
91. Ai përmend Vlorën si shembull.
92. Ai përmend Tiranën si shembull.
93. Ai përmend Durrësin si shembull.
94. Ai thotë se shqiptarët janë faktor i stabilizuar në Maqedoni.
95. Ai thotë se shqiptarët janë faktor i shtetësisë.
96. Ai kritikon ngacmimet dhe poshtërimet ndaj shqiptarëve.
97. Ai përmend arrogancën serbe ndaj Maqedonisë.
98. Ai flet për manifestime serbe në territorin e Maqedonisë.
99. Ai kritikon faktin që Maqedonia trajtohet si “Serbi Jugore” në narrativa të tilla.
100. Në fund, Georgievski pyet se çfarë ka të tmerrshme nëse përfshirja e bullgarëve në Kushtetutë hap rrugën drejt Evropës.

VERSION INVESTIGATIV

A po humb Maqedonia busullën gjeostrategjike? Fërçkovski dhe Georgievski paralajmërojnë për riserbizim, bllokim të Korridorit 8 dhe devijim nga BE-ja

Hyrje

Biseda Fërçkovski–Georgievski është më shumë se një debat për Bullgarinë. Ajo hap një dosje të gjerë për drejtimin strategjik të Maqedonisë së Veriut: a po e përdor politika çështjen bullgare për të bllokuar integrimin evropian? A po zëvendësohet Korridori 8 me një varësi të re ndaj boshtit serb? A po dobësohet lidhja me Shqipërinë dhe shqiptarët? Dhe a po krijohet një arkitekturë e re ndikimi përmes mediave, bankave, energjetikës dhe kapitalit të huaj?

Linjat kryesore për hetim gazetaresk

1. Korridori 8

Çështja e parë që duhet hetuar është statusi real i Korridorit 8. Duhet parë cilat projekte janë ndalur, cilat janë vonuar, cilat kontrata janë rishikuar dhe çfarë vendimesh ka marrë qeveria për hekurudhën, autostradën dhe lidhjet me Shqipërinë e Bullgarinë.

Pyetjet kryesore:

A është ngadalësuar realisht Korridori 8?
Cilat institucione kanë marrë vendime për këtë?
A ka zhvendosje të prioriteteve drejt korridoreve të tjera?
Kush përfiton ekonomikisht dhe politikisht nga vonesa?

2. Ndikimi serb në media

Georgievski flet për një linjë mediatike me rreth 30 portale dhe dy televizione. Kjo kërkon verifikim të pronësisë mediatike, lidhjeve financiare, burimeve të reklamimit dhe linjës editoriale.

Pyetjet kryesore:

Cilat media kanë pronësi ose financim të lidhur me kapital serb/hungarez?
A ka përqendrim të ndikimit në televizione dhe portale?
Cilat janë narrativat më të përsëritura antibullgare ose proserbe?
A ka lidhje mes politikës, biznesit dhe mediave?

3. Kapitali në banka dhe energjetikë

Fërçkovski flet për depërtim financiar, bankar dhe energjetik. Kjo është një nga pikat më serioze, sepse nuk lidhet vetëm me propagandë, por me kontroll ekonomik.

Pyetjet kryesore:

Cilat banka kanë ndryshuar pronësi ose partnerë strategjikë?
A ka kapital serb ose hungarez në sektorin energjetik?
A lidhen këto investime me qasje politike?
A ka shqetësime nga BE-ja ose SHBA-ja për këtë ndikim?

4. Shqiptarët dhe shtetësia maqedonase

Pjesa më e ndjeshme është vlerësimi i shqiptarëve si faktor stabiliteti. Georgievski e vendos këtë në kontrast me qarqe maqedonase që ende kanë dilema jugosllave ose proserbe.

Pyetjet kryesore:

A po përkeqësohen marrëdhëniet ndëretnike për arsye politike?
A po përdoret retorika antishqiptare për konsum të brendshëm?
Si e shohin partitë shqiptare Korridorin 8 dhe rrugën evropiane?
A po zbehet bashkëpunimi institucional me Shqipërinë?

5. Historia dhe propaganda

Një dosje tjetër është lufta për kujtesën historike. Sipas Georgievskit, publiku maqedonas është i ndjeshëm ndaj pretendimeve bullgare, por shpesh indiferent ndaj narrativave serbe që e paraqesin Maqedoninë si “Serbi Jugore”.

Pyetjet kryesore:

Cilat manifestime serbe organizohen çdo vit në Maqedoni?
Kush i financon?
Cilët funksionarë marrin pjesë?
Çfarë terminologjie përdoret në fjalime?
A reagon shteti ndaj formulimeve që cenojnë identitetin maqedonas?

Përfundim investigativ

Nëse pretendimet e Fërçkovskit dhe Georgievskit verifikohen, atëherë problemi nuk është vetëm mosmarrëveshja me Bullgarinë. Problemi është shumë më i thellë: një zhvendosje e mundshme e shtetit nga projekti euroatlantik drejt një orbite rajonale serbe, me pasoja për BE-në, shqiptarët, Shqipërinë, Bullgarinë, Korridorin 8 dhe vetë pavarësinë funksionale të Maqedonisë së Veriut.

Formula e bisedës është e thjeshtë: Bullgaria është bërë frikë politike, Serbia është bërë mit emocional, ndërsa interesi strategjik i Maqedonisë ka mbetur pa mbrojtje të qartë./TetovaNews