Nga Thomas Mahler — L’Express
Demografi Paul Morland është autor i disa eseve që tregojnë se si demografia ka formësuar botën tonë moderne (The Human Tide, PublicAffairs) dhe që shqyrtojnë të ardhmen e njerëzimit (Tomorrow’s People, Pan Macmillan).
Në një kohë kur L’Express i kushton një numër të dyfishtë botës së vitit 2050, të parë përmes prizmit të demografisë, britaniku na shpjegon se përse rënia e lindjeve është një zhvillim madhor, me pasoja marramendëse për planetin. Ai flet gjithashtu për të ardhmen e Izraelit, rivalitetin mes Shteteve të Bashkuara dhe Kinës, përjashtimin historik francez dhe për një botë që do të bëhet më paqësore – një kompensim i vogël, sipas tij, për faktin se po shndërrohet në një lloj “shtëpie pleqsh”.
L’Express: “Demografia është fat”, thoshte Auguste Comte. Librat tuaj tregojnë se kjo thënie është sigurisht e ekzagjeruar, por konfirmojnë se demografia është një forcë shumë e fuqishme që formëson të ardhmen tonë…
Paul Morland: Të pohosh se demografia përbën një fatalitet është, natyrisht, tepër e thjeshtë. Nëse në vitin 1925 do t’i kisha njohur të gjitha të dhënat demografike për botën e asaj kohe, a do të kisha mundur ta parashikoja Luftën e Dytë Botërore? Sigurisht që jo.
Por, kur shohim pas në të kaluarën, konstatojmë se njerëzit shpesh e kanë nënvlerësuar demografinë si faktor përcaktues. Ne kurrë nuk do të mund ta parashikojmë të ardhmen 100 për qind. Megjithatë, demografia krijon një kontekst brenda të cilit mund të mendojmë për të ardhmen tonë, qoftë në planin politik, ekonomik apo gjeopolitik.
Prandaj, është marrëzi të thuhet se e gjithë Historia përcaktohet nga demografia. Por do të ishte po aq marrëzi të pretendohej se ajo nuk ka luajtur asnjë rol.
Për shkak të normave të ulëta të lindshmërisë dhe një bilanci negativ migrator, Evropa Lindore tashmë ka filluar të shqetësohet për zhdukjen e saj. Në librin tuaj Tomorrow’s People, theksoni se një vend si Bullgaria e arriti kulmin e vet demografik që në fund të viteve 1980, duke kaluar nga një popullsi prej 9 milionë banorësh në më pak se 7 milionë sot. Deri në fund të shekullit, ajo mund të bjerë nën 4 milionë…
Në Evropën Lindore, lindshmëria është e ulët prej shumë kohësh. Në varësi të vendit, normat aktuale të lindshmërisë nuk janë edhe aq më të ulëta se ato të Evropës Perëndimore, por këto shtete i kanë grumbulluar problemet për dekada.
Nëse je një vend relativisht i varfër, pak tërheqës për emigrantët, por njëkohësisht anëtar i Bashkimit Evropian dhe qytetarët e tu janë të lirë të largohen, automatikisht do të humbasësh popullsi. Vdekjet kanë tejkaluar lindjet dhe kësaj i shtohet emigrimi neto.
Merrni Bullgarinë. Kur ke një vend me më pak se 7 milionë banorë sot, por ku të rinjtë vazhdojnë të kenë prirjen për t’u larguar, kjo ka një ndikim shumë të fuqishëm dhe të shpejtë.
Japonia tani po humb afro një milion njerëz në vit. Sigurisht, është një vend shumë më i madh se Bullgaria. Në Mbretërinë e Bashkuar, ne nuk e kemi kaluar pragun e zëvendësimit të brezave – 2,1 fëmijë për grua – që nga fillimi i viteve 1970. Por vetëm gjatë viteve të fundit numri i vdekjeve ka kaluar atë të lindjeve.
Kjo prirje tashmë është vendosur dhe do të vazhdojë. I njëjti fenomen do të përsëritet në gjithnjë e më shumë vende.
Për një kohë të gjatë e kemi shpërfillur rënien e lindjeve, por ndërsa situata përkeqësohet, po fillojmë të ndërgjegjësohemi. Edhe sikur norma japoneze e lindshmërisë të rimëkëmbej ndjeshëm, në vend ka tashmë kaq pak gra të reja dhe kaq shumë të moshuar, saqë për shumë vite do të vazhdonin të regjistroheshin më shumë vdekje sesa lindje.
Pra, edhe sikur të arrinim një rimëkëmbje të normave të lindshmërisë, përsëri do të kalojmë nëpër një periudhë të gjatë rënieje demografike.
Cilat janë pasojat konkrete të kësaj?
Fillimisht mbyllen shkollat dhe më pas zvogëlohet numri i punëtorëve. Do të përballemi me mungesë të vërtetë të fuqisë punëtore, veçanërisht në vendet ku ka një popullsi të madhe të moshuarish.
Kur ke një popullsi të re që krijon familje, nëse të mungon fuqia punëtore mund të importosh makina, frigoriferë dhe gjithçka tjetër që të nevojitet. Por kur ke shumë të moshuar, sidomos njerëz që jetojnë në shtëpi kujdesi për të moshuarit, ke nevojë për fuqi punëtore në vend.
Japonezët kanë punuar shumë për zhvillimin e robotizimit, por teknologjia është ende prapa në zgjidhjen e këtij problemi. Ekzistojnë, për shembull, pajisje që sinjalizojnë kur një banor bie nga shtrati dhe aktivizojnë një alarm. Por, në thelb, kujdesi për të moshuarit vazhdon të kërkojë shumë punë njerëzore, pikërisht në një kohë kur popullsia po zvogëlohet dhe po plaket me shpejtësi.
Problemi tjetër janë deficitet publike. Ka gjithnjë e më pak tatimpagues dhe gjithnjë e më shumë njerëz të varur nga sistemi.
Në fund kemi atë që unë e quaj “katër të hirtat”.
Së pari kemi fuqinë punëtore të hirtë, domethënë një popullsi aktive që plaket, zvogëlohet, është më pak novatore dhe më pak e prirur të propozojë ide të reja.
Pastaj kemi kapitalin e hirtë: paratë zotërohen nga të moshuarit, të cilët kërkojnë siguri, çka zvogëlon investimet në sipërmarrje.
Deficitet buxhetore shpërthejnë: shpenzojmë gjithnjë e më shumë për të moshuarit, kujdesin shëndetësor dhe shërbimet sociale. E dimë se një person mbi 80 vjeç konsumon gjashtë, shtatë, madje tetë herë më shumë kujdes shëndetësor.
Dhe, natyrisht, janë pensionet. Kemi parë sa jashtëzakonisht e vështirë është të ndryshohet mosha e daljes në pension. Emmanuel Macron, ashtu si Vladimir Putin, është dashur të zhvillojë beteja politike për t’i ndryshuar gjërat në vendin e tij.
Për më tepër, tashmë e dimë se shtyrja e moshës së pensionit me dy vjet nuk do të jetë një zgjidhje e qëndrueshme.
Në Japoni, rreth pesëdhjetë vjet më parë kishte më shumë se tetë persona në punë për çdo pensionist. Në vitin 2050, ky raport do të jetë afër një personi aktiv për një pensionist.
Dhe së fundi kemi konsumatorin e hirtë, i cili ka gjithnjë e më shumë nevojë për shërbime të personalizuara. Pra, nga pikëpamja ekonomike, e gjithë kjo nuk krijon një tablo shumë të gëzueshme.
Një pasojë tjetër: në Bullgari apo Hungari shohim fshatra që po vdesin.
Pasi popullsia e një fshati bie nën një nivel të caktuar, ai humbet shkollën, furrën e bukës, dyqanin ushqimor ose linjën e autobusit. Kjo do të thotë se do ta ketë gjithnjë e më të vështirë të tërheqë familje të reja.
Kryeqendra rajonale, e rrethuar nga fshatra dhe qyteza në rënie, do të tërheqë më pak investime dhe do të humbasë transportin dhe infrastrukturën, duke e bërë rajonin gjithnjë e më të izoluar.
Rajoni i Vidinit, në veriperëndim të Bullgarisë, për shembull, e ka parë popullsinë e vet aktive të përgjysmohet që nga vitet 1980.
Në fund, njerëzit do të përqendrohen në qytetet e mëdha. Pikërisht këtë po shohim në Japoni: disa metropole të mëdha dhe një zonë rurale që po shkon drejt shkretimit demografik.
“Në çështjet demografike, Franca është një përjashtim.”
Së fundi, nuk duhet harruar se kjo rënie është eksponenciale.
Koreja e Jugut ka pasur një rimëkëmbje të lehtë, por norma e saj e lindshmërisë mbetet jashtëzakonisht e ulët, rreth 0,8 fëmijë për grua.
Kjo do të thotë, në terma të përgjithshëm, se një brez prej 100 personash do të pasohet nga një brez prej 40 vetash dhe më pas nga një tjetër prej vetëm 16 vetash, brenda një periudhe 50 deri në 60-vjeçare.
Pra, ajo që po shfaqet në horizont nuk është aspak një fenomen i parëndësishëm.
Po fillojmë ta kuptojmë, por tani e tutje do t’i ndiejmë edhe pasojat konkrete dhe kjo çështje do të zërë gjithnjë e më shumë hapësirë në media.
Politika shumë konservatore nataliste e Viktor Orbánit ka qenë një dështim si politikisht, ashtu edhe për nga rezultatet: pas një rimëkëmbjeje të lehtë, norma e lindshmërisë në Hungari ka rënë sërish në 1,3 fëmijë për grua…
Nuk do ta dimë kurrë se çfarë do të kishte ndodhur pa këto politika nataliste.
Por, së pari, duhet të jemi të vetëdijshëm se këto tendenca demografike janë të rrënjosura në afat të gjatë. Prandaj, nuk mund t’i ndryshojmë të gjitha brenda pak muajsh.
Duhet të ecim përmes provave dhe gabimeve dhe të mos gjykojmë gjithçka vetëm në afat të shkurtër.
Së dyti, thelbësore është që përpjekjet për të frenuar rënien e lindjeve të mbështeten nga shumë parti dhe të mos lidhen vetëm me një kamp politik.
Unë jam i djathtë, por bisedoj me njerëz të së majtës. Emmanuel Macron është arketipi i njeriut të qendrës dhe ai ka folur pikërisht për një “riarmatosje demografike”.
Historia e vendit tuaj i kushton rëndësi të madhe demografisë. Momenti napoleonian, madje edhe ai i Luigjit XIV, u bënë të mundur vetëm falë epërsisë demografike të Francës në atë periudhë.
Më pas, demografia franceze filloi të dobësohej herët, por katastrofa e vitit 1870 përballë Gjermanisë solli një ndërgjegjësim. Kjo shpjegon pse Franca për një kohë të gjatë i rezistoi më mirë rënies së lindjeve.
Në çështjet demografike, Franca është gjithmonë një përjashtim. (Qesh.)
Ajo përjetoi fillimisht një rënie shumë të hershme të normës së lindshmërisë, por më pas i rezistoi kësaj tendence.
Rajonet franceze në kufi me Italinë ose Spanjën, për shembull, kanë norma lindshmërie më të larta sesa Katalonja apo veriu i Italisë.
Sipas meje, ky është rezultat i politikave afatgjata në favor të familjes. Ato janë të rrënjosura në sistemin francez dhe kanë dhënë fryte.
Por duhet pranuar se ky është një proces afatgjatë dhe shumëpartiak. Një normë lindshmërie prej 1,56, siç është në vendin tuaj, është sigurisht shqetësuese, por përsëri është më e mirë sesa te fqinjët tuaj.
Për më tepër, njerëzve të së majtës u them shpesh se, nëse doni të krijoni një parajsë socialiste, ju duhet një fuqi punëtore e re dhe dinamike.
Ekziston një traditë e gjatë nataliste edhe në të majtën politike. Karl Marx ishte një nga kritikët më të ashpër të Thomas Robert Malthusit.
Sovjetikët u jepnin medalje nënave në vitet 1930. Mao ishte shumë në favor të lindshmërisë dhe u desh të mënjanoheshin maoistët në Kinë përpara se të imponohej politika e një fëmije.
Unë nuk jam maoist apo stalinist, larg qoftë!
Por duhet ta ringjallim këtë traditë të gjatë pronataliste në të majtën politike, nëse duam që rritja e lindjeve të bëhet një projekt shumëpartiak dhe afatgjatë.
Na duhet një konsensus për të zbatuar politika të qëndrueshme. Kjo është një çështje që i tejkalon ndarjet politike.
Të gjithë e kuptojnë se një shoqëri që kalon nga 100 në 40 dhe më pas në 16 njerëz brenda tre brezave është praktikisht e dënuar. Prandaj është më mirë të përpiqemi ta korrigjojmë këtë.
Izraeli është një përjashtim mes vendeve të pasura, me një normë lindshmërie afër 3 fëmijë për grua. Ju kujtoni se në fillim të viteve 1980, gratë izraelite kishin më pak se gjysmën e numrit të fëmijëve që kishin gratë iraniane. Sot është krejt e kundërta. Si e shpjegoni këtë?
Arsyet e rënies së normës së lindshmërisë janë universale.
Sa më mirë ekonomikisht të jetojnë njerëzit, sa më të pasur dhe më urbanë bëhen dhe sa më shumë gratë arsimohen, aq më shumë shohim kudo një tendencë drejt rënies së lindshmërisë.
Por ekzistojnë edhe forma lokale rezistence ndaj kësaj prirjeje.
Në Izrael, faktorët fetarë janë të rëndësishëm, sidomos për shkak të haredimëve – hebrenjve ultraortodoksë – por ekziston gjithashtu një ndjenjë shumë e fortë kolektive.
Izraelitët janë shumë individualistë në shumë aspekte, ashtu si njerëzit në çdo shoqëri moderne, por ekziston gjithashtu një lloj misioni kombëtar, për shkak të kërcënimit të vazhdueshëm me të cilin duhet të përballen.
Në një mjedis kaq armiqësor, mund të mendohej se njerëzit nuk do të donin të sillnin fëmijë në jetë. Por në Izrael ndodh pikërisht e kundërta.
Një rast tjetër interesant është Azia Qendrore. Uzbekistani dhe Kirgistani kanë përjetuar rimëkëmbje të lindshmërisë dhe vazhdojnë të kenë norma të larta lindshmërie në raport me nivelin e tyre të zhvillimit.
Kjo është ndoshta rezultat i një riislamizimi të lehtë, por edhe një lloj reagimi pas epokës sovjetike.
Siç ju thashë, edhe Franca ka arritur, deri në njëfarë mase, të ruajë një nivel lindshmërie më të lartë se mesatarja, për arsye historike që lidhen me ndjenjën se e kishte humbur epërsinë e saj në Evropë.
Në çdo rast, çdo vend duhet të gjejë motivimet e veta lokale për t’i rezistuar rënies së përgjithshme të lindjeve.
Rivaliteti mes Kinës dhe Shteteve të Bashkuara është, nga pikëpamja gjeopolitike, ndoshta një nga zhvillimet kryesore të këtij shekulli. Por Shtetet e Bashkuara kanë një avantazh demografik, sepse falë emigracionit popullsia e tyre plaket më ngadalë se ajo e Kinës, edhe pse emigracioni sot ngjall kundërshtime të forta…
Shtetet e Bashkuara kanë një avantazh të jashtëzakonshëm, sepse mund të “krijojnë” amerikanë të rinj.
Kina është shumë e madhe dhe shumë e varfër për të tërhequr një numër të konsiderueshëm njerëzish dhe nuk ka asnjë model për integrimin e tyre.
Deri tani, Shtetet e Bashkuara kanë pasur sukses të shkëlqyer në këtë drejtim.
Por nuk mund t’i hapësh thjesht kufijtë dhe të lejosh këdo të hyjë.
Ekzistojnë tri kushte për një integrim të suksesshëm.
E para është se ky proces është më i lehtë me kultura të afërta. Amerikano-latinët, të cilët janë të krishterë, mund të integrohen më lehtë, nëse kjo është ajo që Shtetet e Bashkuara duan.
E dyta është se duhet të kesh një numër të moderuar emigrantësh. Sigurisht, këto shifra mund të jenë më të larta në një vend si Shtetet e Bashkuara, i cili ka një traditë të fortë emigracioni.
Dhe së fundi, kushti i tretë është që shoqëria të ketë identitetin e vet dhe një ndjenjë krenarie.
Nëse, si në Mbretërinë e Bashkuar, ke emigracion masiv të njerëzve krejtësisht të ndryshëm nga pikëpamja fetare dhe kulturore, ndërkohë që identiteti ynë kombëtar po humbet gradualisht, atëherë po përgatitet një katastrofë.
Por Shtetet e Bashkuara mund ta përballojnë me sukses sfidën e integrimit.
Një tjetër veçori e këtij vendi është se vazhdon të ketë një normë lindshmërie më të lartë se mesatarja e vendeve të pasura.
Një normë prej 1,6 fëmijësh për grua është shumë ndryshe nga një normë prej 1, si në Kinë.
Edhe Shtetet e Bashkuara do të kenë probleme, sidomos për sa u përket pensioneve dhe sigurimeve shoqërore, por janë më të pasura, kanë një normë më të lartë lindshmërie dhe mund t’i hapin më shumë portat e emigracionit.
Ato kanë gjithashtu komunitete fetare me lindshmëri më të lartë, si haredimët, amishët apo huteritët – një lëvizje e krishterë anabaptiste.
Përveç kësaj, “Amerika e thellë” po reziston.
Sot, norma e lindshmërisë në Meksikë ndoshta tashmë është më e ulët se ajo e Shteteve të Bashkuara, ndërsa në vitet 1970 ishte shumë më e lartë.
Në të kundërt, Kina shtyp komunitetet fetare dhe nuk e ka avantazhin e emigracionit.
E gjithë kjo e bën situatën shumë më premtuese për Shtetet e Bashkuara sesa për Kinën.
Një popullsi në rënie krijon shumë probleme, veçanërisht ekonomike. Por një popullsi që plaket nënkupton gjithashtu më pak luftëra dhe revolucione…
Shoqëritë që plaken kanë edhe avantazhe.
Pothuajse në mënyrë të pashmangshme, një vend që plaket do të jetë paqësor.
Pikërisht kjo e bën kaq të pazakontë luftën mes Ukrainës dhe Rusisë. Shtete kaq të plakura normalisht nuk luftojnë me njëri-tjetrin.
Shumica dërrmuese e konflikteve zhvillohen në vende shumë të paqëndrueshme, si ato të Lindjes së Mesme dhe Afrikës, të cilat kanë popullsi të reja, edhe pse normat e tyre të lindshmërisë tashmë po bien.
Ndërsa ne zhdukemi nga planeti, ndërsa shndërrohemi në një lloj shtëpie globale pleqsh, do të luftojmë gjithnjë e më pak kundër njëri-tjetrit.
Ky është një lloj kompensimi.
Por kjo nuk e ndryshon faktin se rënia e lindjeve është, në përgjithësi, diçka negative.
Për më tepër, mund të vërejmë se bumi i lindjeve pas Luftës së Dytë Botërore në Evropë nuk e pengoi aspak kontinentin që të përjetonte periudhën më paqësore të historisë së tij, deri në pikën që ideja e një lufte të madhe mes vendeve evropiane u bë pothuajse e paimagjinueshme.
Kur ke një popullsi të re, por njëkohësisht institucione të mira, politika të mira ekonomike dhe një ideologji të shëndoshë, gjërat mund të funksionojnë shumë mirë.
