Nga Cyrille Pluyette
Inteligjenca artificiale po përjeton një hov të jashtëzakonshëm në Kinë, qoftë me Doubao, ekuivalentin e ChatGPT-së, apo me OpenClaw, një agjent të IA-së që mund të rezervojë bileta avioni, të menaxhojë emailet ose të kryejë pagesa. Qeveria kineze, e cila po investon fuqishëm në këtë teknologji, synon të shkojë edhe më tej: objektivi i saj është që përdorimi i IA-së të arrijë në 70 për qind të shoqërisë deri në vitin 2027 dhe në 90 për qind deri në vitin 2030.
Drejtor i Institutit Max Planck për Antropologjinë Sociale në Halle të Gjermanisë dhe ish-profesor në Oxford, Xiang Biao, një nga njohësit më të mirë të shoqërisë kineze, analizon në një intervistë për L’Express pasojat e këtij fenomeni te rinia kineze.
L’Express: Si po e përjetojnë të rinjtë kinezë zhvillimin e jashtëzakonshëm të IA-së në vendin e tyre?
Xiang Biao: Me një përzierje entuziazmi dhe ankthi, mjaft të ngjashme me atë që vërehet edhe në pjesë të tjera të Azisë, por me disa veçori. Entuziazmi shfaqet në dy nivele: për përparimin teknologjik në vetvete, por edhe për përparimet e vendit, të cilat krijojnë një ndjenjë krenarie në konkurrencën me Shtetet e Bashkuara. Frika, nga ana tjetër, lidhet me të ardhmen e secilit individ. Në të vërtetë, ky është një model i vjetër në Kinë: njerëzit janë krenarë dhe optimistë kur bëhet fjalë për kombin në tërësi, por bëhen më pesimistë sapo zbresin në nivelin individual.
Nga buron ky optimizëm kolektiv ndaj teknologjisë?
Shoqëria kineze ka qenë teknofile të paktën që nga vitet 1970-1980 — kjo është një trashëgimi e socializmit. Ndryshe nga ideja e përhapur se kapitalizmi është teknologjikisht më i avancuar, socializmi në fakt e përqafoi teknologjinë edhe më fuqishëm, sepse beson se përparimi material është themeli i përparimit shoqëror. Parulla e “Katër Modernizimeve” — industria, bujqësia, teknologjia dhe ushtria — daton nga fundi i viteve 1970 dhe u forcua pas reformave që pasuan. Që nga vitet 2010, digjitalizimi e ka vendosur Kinën në pararojë të konkurrencës teknologjike globale për një arsye shumë të qartë: teknologjitë e njohjes së fytyrës dhe modelet gjuhësore të IA-së kanë nevojë për një popullsi shumë të madhe dhe për sasi masive të dhënash.
Madhësia e popullsisë kineze, gjuha e saj e unifikuar dhe organizimi relativisht homogjen shoqëror e bëjnë veçanërisht të lehtë përhapjen e teknologjisë në shkallë të gjerë. Ndryshe nga modeli amerikan, i cili është më i përgjithshëm dhe shumëfunksional, modeli kinez është më shumë i orientuar drejt zbatimeve në sektorë të veçantë — logjistikë, bujqësi, prodhim, administratë dhe shëndetësi — dhe drejt modeleve me kod të hapur, “open source” [shënim i redaksisë: të qasshme dhe të ripërdorshme lirisht]. Kjo u mundëson shumë më tepër njerëzve ta përdorin IA-në dhe t’i ndiejnë përfitimet e saj në jetën e përditshme — edhe kur modeli që qëndron në themel të aplikacionit nuk është më i miri. Pothuajse të gjithë në Kinë kanë një aplikacion me IA, si Doubao [shënim i redaksisë: ekuivalenti kinez i ChatGPT-së, i zhvilluar nga ByteDance, kompania mëmë e TikTok-ut], ndërsa disa modele ofrohen falas. Kjo e shpjegon entuziazmin.
IA-ja i tërheq të rinjtë kinezë edhe sepse i përgjigjet një dëshire veçanërisht të fortë për “t’i çuar gjërat përpara”. Shoqëria kineze është e përshkuar nga një kulturë e fuqishme pragmatike; njerëzit mendojnë se asgjë nuk ka vlerë nëse nuk përkthehet në një rezultat konkret. IA-ja është veçanërisht efikase në shndërrimin e ideve të paqarta në tekste, imazhe ose video që mund t’u tregohen të tjerëve. Kjo, natyrisht, është shumë e dobishme për shumë të rinj të diplomuar, puna e përditshme e të cilëve konsiston në prodhimin e teksteve dhe videove.
Optimizmi ndaj IA-së në Kinë lidhet gjithashtu me atë që unë e quaj “fetishizëm i informacionit”. Bëhet fjalë për bindjen se informacioni është parësor; të varfrit janë të varfër sepse nuk kanë informacion të mjaftueshëm. Nëse di më shumë, për shembull se çfarë duhet të blesh ose të shesësh në një aktivitet tregtar, apo cilin drejtim të zgjedhësh në universitet, mund ta ndryshosh fatin tënd. Nga ky këndvështrim, IA-ja u ofron mundësi të reja njerëzve të pafavorizuar.
Ju flisni edhe për ankth — nga buron ai?
Njerëzit përdorin IA-në dhe menjëherë ndiejnë se ajo po i ndihmon, por çastin tjetër kuptojnë se, nëse të gjithë mund ta përdorin, secili arrin pak a shumë të njëjtin nivel performance. Kjo, në fakt, e bën konkurrencën edhe më të ashpër. Para IA-së, disa arrinin 20 pikë, të tjerë 40, disa 80 dhe vetëm pak vetë 90 ose 100 nga 100 — konkurrenca zhvillohej në të gjithë këtë shkallë. Tani IA-ja e ngre aq shumë nivelin bazë të secilit, afërsisht në 80 nga 100, saqë hapësira për t’u dalluar bëhet jashtëzakonisht e ngushtë: duhet të bësh një përpjekje joproporcionale për të fituar një avantazh fare të vogël. Kjo e intensifikon edhe më shumë konkurrencën, e cila tashmë ishte shumë e fortë në Kinë, dhe e çon atë në një nivel të paparë.
Pastaj ekziston frika nga zëvendësimi i drejtpërdrejtë i punonjësve. Ende nuk kam të dhëna të agreguara për largimet nga puna; për momentin jemi më shumë në fazën e parashikimeve sesa të planeve për shkurtime masive të vendeve të punës. Aktualisht, papunësia lidhet kryesisht me shkaqe strukturore, të lidhura me ngadalësimin ekonomik dhe pasojat e Covid-it.
Si reagojnë njerëzit në këtë kontekst?
Kur i pyeta banorët e Pekinit se si i pajtonin këto dy ndjenja kontradiktore, përgjigjja në përgjithësi ishte se gara e IA-së duket e pamundur të ndalet. Sipas tyre, qëndrimi i vetëm i arsyeshëm është të përfitosh nga mundësia, në vend që ta ndalosh përkohësisht zhvillimin e IA-së dhe të pyesësh nëse shoqëria duhet ta rregullojë atë. Kjo ndryshon nga Shtetet e Bashkuara, ku debati për IA-në është polarizuar politikisht mes së djathtës dhe së majtës. Në Kinë nuk ekziston një ndarje e tillë brenda popullsisë — ndarja është e brendshme, brenda çdo individi: “Në përgjithësi dua ta përqafoj IA-në, por kam frikë për veten time.”
Vërej gjithashtu qëndrime paradoksale. Programuesit në fund të të tridhjetave ose në fillim të të dyzetave, të cilët tashmë konsiderohen “të vjetër” në sektorin e teknologjisë së informacionit, humbin punën sepse IA-ja automatizon me shumë efikasitet detyra të programimit. Çfarë bëjnë më pas? Disa blejnë aksione të kompanive të IA-së. Të tjerë hapin firma konsulence për t’i ndihmuar ndërmarrjet e vogla dhe të mesme të integrojnë dhe të zbatojnë IA-në në veprimtarinë e tyre — pra përfitojnë pikërisht nga vala që i nxori jashtë tregut të punës.
Cilat do të jenë pasojat e zhvillimit të IA-së për punësimin e të rinjve?
Gjithnjë e më shumë të rinj ka të ngjarë të përfundojnë në një treg pune të pasigurt — numri i shoferëve të regjistruar në Didi, ekuivalenti kinez i Uber-it, po rritet çdo muaj. Por IA-ja po shfaqet në një kohë kur ekonomia kineze tashmë është ngadalësuar dhe tregu i punës ndodhet në vështirësi, gjë që shpjegon pjesërisht pse qeveria tregohet kaq entuziaste ndaj saj — IA-ja shihet si një burim i mundshëm i ri rritjeje ekonomike.
Sipas meje, shqetësimi rreth zëvendësimit të punonjësve nga IA-ja është pjesërisht i orientuar në drejtimin e gabuar. Problemi themelor mbetet strukturor: Kina nxjerr shumë të diplomuar universitarë, ndërsa arsimi profesional mbetet tepër i dobët dhe me cilësi të pamjaftueshme; të rinjtë përqendrohen në mënyrë të tepruar në qytetet e mëdha, duke lënë të pazhvilluara qytetet e rangut të dytë dhe të tretë, si edhe zonat rurale; ndërmarrjeve të vogla, të cilat krijojnë më shumë vende pune, u mungon rëndë mbështetja; ndërsa tregtia elektronike vazhdon të godasë tregtinë fizike. Në rrjetet sociale, IA-ja paraqitet si shkaku i vetëm i papunësisë, çka e largon vëmendjen nga këto probleme strukturore, shumë më të vështira për t’u zgjidhur.
A mund të ketë përdorimi intensiv i IA-së ndikim në psikikën e të rinjve kinezë?
Ekzistojnë studime që kanë konstatuar një lidhje midis përdorimit intensiv të internetit dhe rënies së numrit të martesave dhe lindshmërisë — kur bota virtuale bëhet qendrore, njerëzit i kushtojnë më pak kohë njohjeve dhe krijimit të familjes. Rinia kineze varet jashtëzakonisht shumë nga kjo botë virtuale, ndërsa tani po shtohen edhe shoqëruesit virtualë të bazuar në IA dhe marrëdhëniet romantike me IA-në. Në afat të shkurtër, një i dashur ose një e dashur virtuale e bazuar në IA e zbut menjëherë vetminë. Por unë do ta quaja këtë mpirje të vetmisë: njeriu vazhdon të jetë vetëm, por thjesht nuk e vëren më, sepse IA-ja i krijon ndjesinë se ka dikë pranë. Kjo e bën situatën të përballueshme në afat të shkurtër, madje mund ta stabilizojë gjendjen emocionale, por e përkeqëson atë në afat të gjatë, sepse individi izolohet edhe më shumë. Pres një rënie të numrit të martesave dhe lindjeve dhe një shtim të vetmisë. A do të shndërrohet kjo në një krizë të mirëfilltë të shëndetit mendor që mund të diagnostikohet? Ende nuk kam prova konkrete për ta pohuar këtë.
Që nga korriku 2026, Kina ua ndalon sistemeve të IA-së të simulojnë marrëdhënie romantike me të miturit dhe ua ndalon të nxisin varësi emocionale. Përse, sipas jush?
Shqetësimi më i madh i qeverisë është se të rinjtë që komunikojnë vetëm me IA-në nuk do të martohen dhe nuk do të kenë fëmijë, gjë që do ta përkeqësonte krizën demografike.
A mund të ndikojë përdorimi i IA-së në fenomenin tang ping (“të rrish shtrirë”, të mos bësh asgjë)?
Po, mendoj se IA-ja do të kontribuojë në përhapjen e mentalitetit tang ping. Kjo mund të duket e çuditshme, sepse në Kinë IA-ja lidhet me shpresën. Por optimizmi teknologjik, paradoksalisht, mund të krijojë ndjesinë se bota po na del nga kontrolli. Shikoni çfarë po ndodh: pothuajse çdo muaj shfaqet një model i ri i IA-së; secili model duket i jashtëzakonshëm, derisa shfaqet tjetri. Por njerëzit nuk e dinë nga vijnë në të vërtetë këto modele, si funksionojnë dhe çfarë nënkuptojnë për shoqërinë dhe për ta personalisht. Pas njëfarë kohe, kjo krijon një lloj lodhjeje. “Gjithçka që mund të bëjmë, mendojnë ata, është t’i përshtatemi IA-së, por ne nuk kemi asnjë fjalë në këtë proces. IA-ja nuk i jep një kuptim më të thellë ekzistencës sonë; përkundrazi, na krijon ndjesinë se jemi më pak të lidhur me jetën tonë.”
Kjo bën që më shumë njerëz të mendojnë se nuk ia vlen më të bëjnë kaq shumë përpjekje. Por dua të saktësoj se mentaliteti tang ping rrallëherë përkthehet në një tërheqje të vërtetë nga veprimi. Shumë pak njerëz mund t’ia lejojnë vetes realisht të ndalojnë së punuari. Shumica e atyre që ndihen kështu janë thjesht të rraskapitur dhe të çorientuar, por në praktikë vazhdojnë të punojnë shumë — të kapur në një konkurrencë të ashpër dhe pa një qëllim të qartë, ndërkohë që psikologjikisht dëshirojnë vetëm “të rrinë shtrirë”.
A e përforcon IA-ja në Kinë prirjen për t’i dhënë përparësi jetës virtuale ndaj jetës reale?
Në të vërtetë, IA-ja është një vazhdim i asaj që rrjetet sociale kishin nisur tashmë: ajo e bën botën virtuale kaq të pasur dhe përthithëse, saqë bota fizike përreth nesh përfundon duke u dukur e mërzitshme dhe e rëndë në krahasim me të. Gjithçka që ofron IA-ja është e menjëhershme dhe praktike, ndaj humbasim durimin e nevojshëm për t’i vlerësuar gjërat e vogla dhe të zakonshme — për shembull, një bisedë me një fqinj për ndeshjen e futbollit të një dite më parë. Kjo është ajo që dua të them me konceptin tim të “zhdukjes së së afërmes”: nuk është bota fizike ajo që zhduket, por vëmendja jonë ndaj saj dhe aftësia jonë për të gjetur kuptim në të.
Por këtu ekziston edhe një mundësi: pikërisht sepse kaq shumë të rinj ndihen në ankth përballë IA-së, ata po i bëjnë vetes pyetje më të thella se çfarë do të thotë të jesh njeri — dhe kjo mund të shndërrohet në një përpjekje të sinqertë, sado modeste, për të rindërtuar vëmendjen ndaj asaj që kemi pranë, në vend që thjesht të vajtojmë zhdukjen e saj./L’Express.fr
