Që në ditën e parë, ai i dha botës një mesazh të qartë.
“Asgjë nuk do të na dalë përpara,” deklaroi Presidenti Donald Trump, mes duartrokitjeve të fuqishme, teksa përfundonte fjalimin e tij të inaugurimit në një dimër të ftohtë në Uashington, në 20 janar një vit më parë, në fillim të mandatit të tij të dytë.
A e mori bota mjaftueshëm seriozisht?
E fshehur brenda fjalimit të tij ishte një përmendje e doktrinës së shekullit të 19-të të “destinit të dukshëm, ideja se SHBA ishte e paracaktuar hyjnisht të zgjerohej me territor nëpër kontinent, duke përhapur idealet amerikane.
Në atë moment, Kanali i Panamasë ishte në shënjestër. “Do ta marrim mbrapsht,” shpalli Trump.
Tani e njëjta deklaratë, e shprehur me vendosmëri absolute, është drejtuar ndaj Grenlandës.
“Na duhet patjetër,” është mantra e re. Është një zgjim i vrazhdë në një moment të mbushur me rrezik serioz.
Historia e SHBA-së është e mbushur me pushtime, okupime dhe operacione të fshehta amerikane për të rrëzuar sundimtarë dhe regjime. Por, në shekullin e fundit, asnjë president amerikan nuk ka kërcënuar të marrë territorin e një aleati të vjetër dhe ta qeverisë atë kundër vullnetit të popullit të tij.
Asnjë lider amerikan nuk ka thyer kaq brutalisht normat politike dhe nuk ka kërcënuar aleancat afatgjata që kanë mbështetur rendin botëror që prej përfundimit të Luftës së Dytë Botërore.
Nuk ka shumë dyshime se rregullat e vjetra po shkelen, me pandëshkueshmëri.
Trump tani po përshkruhet si ndoshta presidenti më “transformues” i SHBA-së, i duartrokitur nga mbështetësit brenda dhe jashtë vendit, duke shkaktuar alarm në kryeqytete anembanë botës dhe heshtje vëzhguese në Moskë dhe Pekin.
“Është një zhvendosje drejt një bote pa rregulla, ku e drejta ndërkombëtare shkelet me këmbë dhe ku ligji i vetëm që duket se ka rëndësi është ai i më të fortit, me ambicie perandorake që po rikthehen,” ishte paralajmërimi i ashpër i Presidentit francez Emmanuel Macron në skenën e Forumit Ekonomik të Davosit, pa e përmendur drejtpërdrejt Trumpin.
Ka shqetësim në rritje për një luftë tregtare potencialisht të dhimbshme, madje edhe frikë në disa qarqe se aleanca ushtarake 76-vjeçare e NATO-s mund të vihet në rrezik nëse, në skenarin më të keq, komandanti i përgjithshëm amerikan përpiqet ta marrë Grenlandën me forcë.
Mbrojtësit e Trumpit po e dyfishojnë mbështetjen për agjendën e tij “Amerika e Para”, kundër rendit shumëpalësh pas Luftës së Dytë Botërore.
Kur u pyet në BBC Newshour nëse marrja e Grenlandës do të shkelte Kartën e OKB-së, kongresmeni republikan Randy Fine tha: “Mendoj se Kombet e Bashkuara kanë dështuar në mënyrë të turpshme si një entitet që mbështet paqen në botë dhe, sinqerisht, çfarëdo që ata mendojnë, ndoshta të bësh të kundërtën është gjëja e duhur.”
Fine prezantoi javën e kaluar në Kongres një projektligj të quajtur “Akti i Aneksimit dhe Shtetësisë së Grenlandës”.
Si reagojnë aleatët e shqetësuar të Amerikës, kur duket se asgjë nuk i del përpara Trumpit?
Shumë shprehje kanë mbushur këtë vit të kaluar të akrobacive diplomatike mbi mënyrën më të mirë për t’u marrë me presidentin amerikan dhe komandantin e përgjithshëm të paparashikueshëm Trump.
“Duhet ta marrim seriozisht, por jo fjalë për fjalë,” thonë ata që këmbëngulin se gjithçka mund të zgjidhet përmes dialogut.
Kjo ka funksionuar, por vetëm deri në një pikë, në përpjekjet për të krijuar një përgjigje të përbashkët me Europën ndaj luftës shkatërruese të Rusisë në Ukrainë.
Trump shpesh lëkundet, nga një javë në tjetrën, duke shprehur qëndrime afër Rusisë, më pas duke u anuar drejt Ukrainës dhe pastaj duke u kthyer sërish në orbitën ruse.
“Ai është një manjat i pasurive të paluajtshme,” thonë ata që shohin te qëndrimet maksimale të Trumpit taktikat e tij të negociimit nga ditët e biznesit të pasurive të paluajtshme në Nju Jork.
Ka një jehonë të kësaj edhe në kërcënimet e tij të përsëritura për veprime ushtarake kundër Iranit, megjithëse është e qartë se opsionet ushtarake janë ende mbi tavolinën e tij tashmë të mbushur.
“Ai nuk flet si një politikan tradicional,” shpjegon diplomati i tij kryesor, Sekretari amerikan i Shtetit Marco Rubio, kur pyetet vazhdimisht për taktikat e Trumpit. “Ai thotë dhe pastaj vepron,” është lavdërimi më i madh që ai i bën presidentit të tij, kundrejt asaj që e përqesh si rekordin e zymtë të paraardhësve.
Rubio ka qenë një nga zërat kryesorë që përpiqen të zbusin kërcënimet e Trumpit për Grenlandën, duke theksuar se ai dëshiron ta blejë këtë ishull të madh strategjik, jo ta pushtojë atë.
Ai vuri në dukje se Trump ka eksploruar mundësinë e blerjes së ishullit më të madh në botë, për t’u përballur me kërcënimet nga Kina dhe Rusia, që nga mandati i tij i parë.
Por nuk ka dyshim për taktikat bullizuese të Trumpit, përçmimin e tij ndaj veprimit kolektiv dhe bindjen e tij se forca bën ligjin.
“Ai është një njeri i transaksioneve dhe i forcës brutale, forcë e tipit mafioz,” thotë Zanny Minton Beddoes, kryeredaktore e revistës Economist.
“Ai nuk sheh përfitimin e aleancave, nuk e sheh idenë e Amerikës si një ide, si një grup vlerash; nuk i intereson aspak kjo.”
Dhe ai nuk e fsheh.
“NATO nuk i frikësohet aspak Rusisë apo Kinës. As edhe pak,” i tha Trump New York Times në një intervistë të gjerë më herët këtë muaj. “Ne frikësojmë, jashtëzakonisht.”
Nëse çështja do të ishte siguria, SHBA tashmë ka forca në terren në Grenlandë dhe, sipas një marrëveshjeje të vitit 1951, mund të dërgojë më shumë trupa dhe të hapë më shumë baza.
“Më duhet ta zotëroj,” e thotë Trump prerë.
Dhe ai shpesh e bën të qartë: “Më pëlqen të fitoj.” Ka gjithnjë e më shumë prova se për këtë bëhet fjalë.
Në kryeqytetin saudit, Riad, në maj, pamë nga afër se si fjalimi i tij kryesor, në vizitën e parë të jashtme të mandatit të dytë, u prit me entuziazëm të jashtëzakonshëm.
Trump sulmoi ashpër “intervencionistët” amerikanë, të cilët i akuzoi se kishin “shkatërruar shumë më tepër vende sesa kishin ndërtuar… në shoqëri komplekse që as nuk i kishin kuptuar”.
Në qershor, kur Izraeli sulmoi Iranin, Trump raportohet se e paralajmëroi kryeministrin izraelit Benjamin Netanyahu që të mos rrezikonte diplomacinë e tij me kërcënime ushtarake ndaj Teheranit.
Por në fund të javës, kur pa suksesin e Izraelit në eliminimin e shkencëtarëve kryesorë bërthamorë dhe drejtuesve të sigurisë iraniane, Trump reagoi krejt ndryshe: “Mendoj se ka qenë e shkëlqyer.”
“Sane-washing” ishte termi i shpikur disa muaj më parë nga Edward Luce i Financial Times për të përshkruar mënyrën se si bota po përpiqet ta paraqesë Trumpin në mënyrë më të arsyeshme, përmes liderëve që shkojnë te ai me dhurata luksoze dhe lavdërime të mëdha, për ta tërhequr në anën e tyre.
“Apologjistët e Trumpit, më të shumtë se besimtarët e vërtetë, punojnë pa pushim për t’i ‘pastruar’ politikat e tij dhe për t’i kthyer në diçka që duket koherente,” shkruan Luce në editorialin e tij më të fundit.
Kjo u pa qartë tetorin e kaluar, kur liderë nga e gjithë bota u thirrën në resortin egjiptian të Sharm el-Sheikh për të festuar deklaratën e bujshme të Trumpit se “më në fund kemi paqe në Lindjen e Mesme” për herë të parë në “3 mijë vjet”.
Faza e parë e planit të tij të paqes solli një armëpushim jetik në Gaza dhe lirimin urgjent të pengjeve izraelite.
Ishte diplomacia e fortë e Trumpit ajo që detyroi si Netanyahun ashtu edhe Hamasin të bien dakord. Ishte një sukses i madh, një arritje që shumë besojnë se vetëm Trump mund ta realizonte.
Por nuk ishte, fatkeqësisht, agimi i paqes. Askush nuk e tha hapur atë që dihej nga të gjithë.
Vitin e kaluar, qasja e Trumpit u përshkrua si “destini i dukshëm”. Këtë vit, ajo shihet si një version i përditësuar i Doktrinës Monroe të fillimshekullit XIX, e quajtur tashmë, pas ndërhyrjes në Venezuelë, “Doktrina Donroe”.
Presidenti Trump tani e përqafon plotësisht këtë ide, i mbështetur nga përkrahësit më të zjarrtë në ekipin e tij, me bindjen se Amerika mund të veprojë sipas dëshirës në “oborrin e vet”, dhe përtej tij, për të mbrojtur interesat amerikane.
Herë quhet izolacionist, herë intervencionist. Por gjithmonë mbetet slogani që e riktheu në pushtet: Make America Great Again.
Edhe letra që i dërgoi kryeministrit norvegjez Jonas Gahr Støre nxori në pah zemërimin e tij obsesiv për faktin se nuk fitoi Çmimin Nobel për Paqen këtë vit.
Trump i shkroi Støre-s: “Nuk ndiej më detyrimin të mendoj vetëm për paqen, edhe pse ajo do të mbetet e rëndësishme, por tani mund të mendoj edhe për atë që është e mirë dhe e drejtë për Shtetet e Bashkuara të Amerikës.”
“Është një ditë e mirë për të pasur temperament nordik,” komentoi me diplomaci ministri i Jashtëm norvegjez Espen Barth Eide, kur u pyet për këtë moment.
Norvegjia ka qenë e qetë, por e palëkundur, në mbrojtje të Grenlandës, Danimarkës dhe sigurisë kolektive në Arktik.
Reagimet europiane shtrihen ende mbi këtë akull politik të rrëshqitshëm.
Presidenti francez Emmanuel Macron ka premtuar të përdorë “bazukën tregtare” të BE-së, me tarifa kundërpërgjigjeje dhe kufizime të aksesit në tregun europian.
Kryeministrja italiane Giorgia Meloni, një nga aleatet më të afërta europiane të Trumpit, ka folur në mënyrë të vagullt për “keqkuptim dhe mungesë komunikimi”.
Kryeministri britanik Keir Starmer ka mbrojtur fort dhe publikisht integritetin territorial të Grenlandës, por njëkohësisht përpiqet të ruajë marrëdhënien personale me Trumpin duke shmangur tarifat hakmarrëse.
Trump, nga ana tjetër, ka hequr dorezat, duke publikuar mesazhet private që merr nga liderë që përdorin mjetet e vjetra të diplomacisë për ta mbajtur në anën e tyre.
“Të hamë një darkë në Paris të enjten, para se të kthehesh në SHBA,” i sugjeronte Macron, duke shtuar mes lavdërimeve: “Nuk e kuptoj çfarë po bën me Grenlandën.”
“Mezi pres të të shoh,” shkruante Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s, Mark Rutte, i cili një herë e quajti Trumpin “babi”, për rolin e tij në luftën 12-ditore Iran–Izrael.
Rutte dhe të tjerë i atribuojnë kërcënimet e drejtpërdrejta të Trumpit faktit që vendet e NATO-s kanë rritur ndjeshëm shpenzimet e mbrojtjes vitet e fundit.
Paralajmërimet e Trumpit, që nga mandati i parë, përshpejtuan një proces të nisur më herët, në hijen e kërcënimeve ruse.
Në anën tjetër të Atlantikut, Kanadaja, që ka jetuar prej kohësh në hijen e SHBA-së, po përpiqet të gjejë një rrugë të re.
“Duhet ta pranojmë botën ashtu siç është, jo siç do të donim të ishte,” tha hapur kryeministri kanadez Mark Carney gjatë vizitës së tij në Kinë javën e kaluar, vizita e parë e një lideri kanadez në Pekin që nga viti 2017.
Kërcënimi tronditës i Trumpit për të aneksuar fqinjin verior u rikthye këtë javë në një postim në rrjetet sociale, ku hemisfera perëndimore, përfshirë Kanadanë dhe Grenlandën, shfaqej e mbuluar me flamurin amerikan.
Kanadezët e dinë se rreziku nuk ka kaluar.
Kur u pyet nga New York Times se çfarë mund ta ndalë, Trump u përgjigj: “Moraliteti im. Mendja ime. Vetëm ato mund të më ndalojnë.”
Kjo është arsyeja pse një armadë aleatësh po përpiqen ta bindin, ta ledhatojnë apo ta detyrojnë të ndryshojë mendje.
Këtë herë, nuk është e sigurt se do t’ia dalin.
BBC, përgatiti në shqip ©LAPSI.AL
