Hendeku mes teknologjisë dhe hartimit të politikave është zgjeruar më shumë se kurrë me inteligjencën artificiale, duke krijuar një boshllëk global në politikat rregullatore, ndërkohë që modelet e IA-së përparojnë me shpejtësi.
Nga Adam Satariano dhe Cecilia Kang
Adam Satariano raportoi nga Londra, ndërsa Cecilia Kang nga Uashingtoni dhe Nju Jorku.
Ursula von der Leyen, presidente e Komisionit Evropian, mblodhi këtë muaj zyrtarë të lartë për një takim me dyer të mbyllura në një pallat të shekullit XIX jashtë Brukselit.
Qëllimi ishte përgatitja për një fjalim ku do të paraqiteshin përparësitë e bllokut prej 27 vendesh për vitin e ardhshëm, me inteligjencën artificiale që dominonte agjendën. Koordinatori i ri i rajonit për IA-në, Jim Hagemann Snabe, kryetar i gjigantit industrial gjerman Siemens, paraqiti mënyrat se si Evropa mund ta përdorte teknologjinë për përfitime ekonomike. Të tjerë ngritën shqetësime për sigurinë e IA-së dhe rreziqet në rritje, thanë dy persona të informuar mbi takimin.
Që prej takimit të 4 shtatorit, zonja von der Leyen dhe komisionerët e saj kanë mbetur duke pyetur veten se çfarë mund të bëjnë përballë kësaj teknologjie që po ndryshon me shpejtësi, tha njëri prej personave. A duhet ta shtojnë rregullimin për të trajtuar rreziqet e reja të IA-së? Apo një gjë e tillë do të sillte kosto ekonomike dhe gjeopolitike, nëse vendet e tjera nuk do të vendosnin gjithashtu kufizime?
Ata nuk kanë arritur ende në ndonjë përfundim përfundimtar, ndërsa për këtë vit janë planifikuar diskutime të tjera mes udhëheqësve evropianë.
“IA-ja sjell një ekuilibër mes mundësive dhe rreziqeve”, tha zonja von der Leyen në fjalimin e saj për Gjendjen e Unionit më 16 shtator. “Pa i trajtuar këto rreziqe, nuk do të jemi kurrë në gjendje ta shfrytëzojmë potencialin e IA-së.”
Versione të takimit në Belgjikë po zhvillohen pothuajse kudo, ndërsa shumë qeveri përpiqen të marrin nën kontroll një teknologji që ka tejkaluar me shpejtësi aftësinë e tyre për t’iu përgjigjur. IA-ja po evoluon aq shpejt, sa ligjet e miratuara dy vjet më parë po japin efekt të kufizuar, projektligjet e propozuara për rregullimin e teknologjisë po ngecin pa u hedhur në votim dhe samitet ndërkombëtare të organizuara për të diskutuar se çfarë duhet bërë po harrohen me shpejtësi.
Sipas më shumë se 20 intervistave me ligjvënës, teknologë dhe ekspertë të politikave publike, IA-ja e ka bërë hendekun mes hartimit të politikave dhe teknologjisë një nga më të mëdhenjtë që është parë ndonjëherë. Shumë qeveri janë të përçara mes dëshirës për të shfrytëzuar IA-në dhe frikës nga rreziqet e saj. Ato pengohen më tej nga politika e brendshme, njohuritë e kufizuara teknologjike, ndarjet gjeopolitike dhe ngurrimi për të mbetur prapa në një garë që mund të përcaktojë fuqinë ekonomike dhe sigurinë kombëtare për dekadat e ardhshme.
Shumë vende po presin që dy shtetet udhëheqëse në IA — Shtetet e Bashkuara dhe Kina — të japin drejtimin përmes politikave të tyre për IA-në. Megjithatë, në Shtetet e Bashkuara, administrata Trump ka qenë e përçarë lidhur me sigurinë e IA-së, ndërsa Presidenti Trump ka thënë se rregullimi do ta dëmtonte inovacionin dhe do t’i linte terren Kinës. Vetë Kina ka vendosur disa rregulla për IA-në, veçanërisht për censurimin e përmbajtjes së chatbot-ëve, por njëkohësisht ka ecur me shpejtësi përpara në zhvillimin e teknologjisë.
“Ekziston ky supozim se në këtë çështje ka njerëz të përgjegjshëm që e kanë situatën nën kontroll, por në këtë dhomë nuk ka të tillë”, tha Sean Ó Heigeartaigh, drejtor i programit AI: Futures and Responsibility në Universitetin e Cambridge-it dhe anëtar i një bordi këshillimor të Bashkimit Evropian për IA-në. “Kjo është ajo që e bën gjithë këtë kaq tmerrësisht të frikshme.”
Ajo që mbetet është një boshllëk rregullator, ku kompanitë e IA-së, si Anthropic dhe OpenAI, janë lënë në masë të madhe të mbikëqyrin vetveten. Megjithëse Bashkimi Evropian miratoi në vitin 2024 një ligj për rregullimin e IA-së, zbatimi i tij ka marrë vite dhe disa thonë se ai tashmë duhet përditësuar për t’iu përshtatur përparimeve teknologjike. India, Japonia, Australia, Kanadaja dhe Kenia kanë zgjedhur një qasje më të butë ose pritëse, ndërsa Brazili po debaton rregulla më gjithëpërfshirëse.
Presioni për të vepruar po rritet, veçanërisht pasi drejtuesit e Anthropic, OpenAI dhe Google DeepMind kohët e fundit kërkuan ngadalësimin e zhvillimit të modeleve më të avancuara të IA-së dhe forcimin e mbikëqyrjes qeveritare. Studiuesit kanë përshkruar skenarë në të cilët një IA që përmirëson vetveten mund t’i shpëtojë kontrollit njerëzor dhe të shkaktojë dëme katastrofike. Opinioni publik në Shtetet e Bashkuara është kthyer kundër IA-së, ndërsa një sondazh i fundit i The New York Times zbuloi se 61 për qind e votuesve të mundshëm kundërshtonin ndërtimin e qendrave të të dhënave që fuqizojnë IA-në.
Sfidat e politikëbërjes u shfaqën qartë javën e kaluar. Në Uashington, të enjten, Presidenti Trump dhe Presidenti i Kinës Xi Jinping theksuan rëndësinë e IA-së për vendet e tyre, por nuk arritën marrëveshje për protokollet e sigurisë. Shtetet e Bashkuara dhe Kina janë zhvilluesit kryesorë të IA-së në botë, çka e bën bashkëpunimin mes tyre thelbësor për standardet ndërkombëtare të sigurisë, por njëkohësisht janë konkurrentë që druhen se mos i japin palës tjetër avantazh teknologjik.
Në Asamblenë e Përgjithshme vjetore të Kombeve të Bashkuara në Nju Jork javën e kaluar, shumë udhëheqës botërorë ranë dakord për nevojën e trajtimit të rreziqeve të IA-së, ndërsa zoti Trump tha se Shtetet e Bashkuara do të refuzonin “çdo përpjekje për të ndërtuar një skemë globaliste për të kontrolluar” teknologjinë.
Ekspertët e sigurisë kanë paralajmëruar se koha vendimtare po mbaron, përpara se vendosja e mbikëqyrjes të bëhet më e vështirë për shkak se IA-ja do të jetë përhapur gjerësisht.
“Qeveritë i shqyrtojnë gjërat në afate kohore prej vitesh, jo javësh apo muajsh”, tha Darren Jones, anëtar i Parlamentit britanik, i cili ka punuar në politikat për IA-në dhe teknologjinë gjatë qeverisjes së ish-kryeministrit Keir Starmer. “Në aspektin institucional, ne nuk jemi të organizuar për të ndjekur ritmin e zhvillimit.”
(The Times ka paditur OpenAI dhe Microsoft, duke pretenduar shkelje të të drejtave të autorit mbi përmbajtjen e lajmeve në lidhje me sistemet e IA-së. Dy kompanitë i kanë mohuar këto pretendime.)
Ligji që u shndërrua në një shembull paralajmërues
Në vitin 2024, Evropa miratoi ligjin e parë gjithëpërfshirës në botë për inteligjencën artificiale. Akti i IA-së (AI Act), i hartuar për të vendosur masa mbrojtëse ndaj përdorimeve më të rrezikshme të teknologjisë, u përshëndet nga udhëheqësit evropianë si një model për rregullimin e saj.
Dy vjet më vonë, ai është shndërruar në një shembull paralajmërues.
Zbatimi është ngadalësuar nga ndryshimet e prioriteteve dhe frika se rregullimi mund ta dobësojë konkurrueshmërinë e Evropës përballë Shteteve të Bashkuara dhe Kinës. Disa prej rregullave më të rëndësishme të ligjit, që rregullojnë përdorimet me rrezik të lartë të IA-së, janë shtyrë. Kufizimet në personel dhe buxhet e kanë ndërlikuar më tej zbatimin.
Akti i IA-së u propozua në fillim të vitit 2021, 18 muaj përpara se OpenAI të publikonte ChatGPT. Rregullat, të konceptuara fillimisht për t’u marrë me çështje si softuerët e njohjes së fytyrës, u rishikuan për të përfshirë sisteme të reja dhe të fuqishme të IA-së për qëllime të përgjithshme, si GPT i OpenAI.
Por teknologjia vetëm sa është përshpejtuar që prej miratimit të ligjit në vitin 2024. Tani, kufiri më i avancuar i IA-së përfaqësohet nga të ashtuquajturit agjentë, të cilët mund të veprojnë me shumë pak mbikëqyrje njerëzore. Kompanitë po përgatiten për një të ardhme kur IA-ja mund të krijojë versionet e ardhshme të vetvetes.
“Kur e miratuam, as që mund ta përfytyronim se çfarë është në gjendje të bëjë IA-ja sot”, tha Valérie Hayer, anëtare e Parlamentit Evropian, për Aktin e IA-së gjatë një konference të fundit për shtyp. Ligji ishte përpara kohës së vet, tha ajo, por “duhet të përshtatemi”.
Sfida e Evropës rëndohet nga fakti se ajo mbetet prapa Shteteve të Bashkuara dhe Kinës në IA. Vitin e kaluar, vetëm gjashtë muaj pas miratimit të ligjit, Presidenti francez Emmanuel Macron tha se Evropa rrezikonte të përpiqej të kontrollonte një teknologji në formësimin e së cilës nuk kishte luajtur rol.
“Nëse ua lëmë amerikanëve dhe kinezëve të gjithë kampionët, një gjë është e sigurt: mund të kemi rregulloret më të mira në botë, por nuk do të kemi asgjë për të rregulluar”, tha ai.
Kufizimet e ligjit po bëhen të qarta. Në korrik, modelet e OpenAI dolën nga një mjedis i kufizuar testimi dhe hakuan startup-in e IA-së Hugging Face. Por, për shkak se depërtimi ndodhi gjatë një periudhe testimi, ai ra në një zonë të paqartë për sa i përket zbatimit të ligjit. Akti i IA-së në përgjithësi përjashton kërkimet dhe testimet që kryhen përpara se një model të hidhet në treg në Evropë.
Mbështetësit e Aktit të IA-së argumentojnë se ai është hartuar në mënyrë që të evoluojë bashkë me teknologjinë. Ligji përmban kërkesa për transparencë dhe testim, të cilat ekspertët e sigurisë së IA-së i kanë cilësuar të nevojshme për të siguruar që teknologjia të vihet në përdorim në mënyrë të përgjegjshme. Rregullatorët kanë kompetencë të kërkojnë informacion, të caktojnë ekspertë të jashtëm për vlerësimin e modeleve dhe të urdhërojnë korrigjime. Në fund, autoritetet mund të bllokojnë një model të IA-së në të gjithë Evropën dhe të vendosin gjoba deri në 7 për qind të të ardhurave vjetore të një kompanie.
“Evropa ka qenë gjithmonë e qartë se IA-ja duhet të zhvillohet në mënyrë të sigurt dhe transparente dhe të mbetet nën kontrollin njerëzor”, tha Thomas Regnier, zëdhënës i Komisionit Evropian. “Kjo është arsyeja pse kemi Aktin e IA-së.”
Megjithatë, zbatimi kërkon ekspertizë teknike që ende është duke u ndërtuar. Një panel shkencor prej 60 anëtarësh, i krijuar në kuadër të Aktit të IA-së për të ofruar ekspertizë mbi modelet më të avancuara dhe rreziqet, u emërua vetëm në qershor. Një zyrë e re në Komisionin Evropian, e ngarkuar me zbatimin e shumë prej rregullave, ka vetëm rreth 40 persona që punojnë në njësinë e sigurisë së IA-së, gjë që ka nxitur një amendament të ligjit për sigurimin e më shumë burimeve.
Gabriele Mazzini, zyrtar i Komisionit Evropian që ishte një nga hartuesit kryesorë të Aktit të IA-së dhe dha dorëheqjen në vitin 2024, tha se zbatimi dhe ekzekutimi i ligjit ishin zhgënjyes.
“Qëllimi i tyre ishte ta miratonin ligjin dhe për zbatimin të mendonin më vonë”, tha ai. “Ekziston një shkëputje mes ligjit dhe realitetit të asaj që po rregullohet.”
Një tjetër shkëputje ishte ajo me Shtetet e Bashkuara.
Mungesë urgjence
Përfaqësuesja Lori Trahan, demokrate nga Massachusetts, tha se mbeti e shtangur kur lexoi në prill se Anthropic po paralajmëronte se modeli i saj më i fundit i IA-së, Mythos, ishte tepër i rrezikshëm për publikun. Anthropic tha se aftësia e jashtëzakonshme e modelit për të gjetur dobësi në softuer mund të shkaktonte një “përballje vendimtare” në fushën e sigurisë kibernetike.
Gjatë votimeve atë ditë në Dhomën e Përfaqësuesve, zonja Trahan kaloi në anën tjetër të sallës për t’ia shprehur shqetësimin e saj përfaqësuesit Jay Obernolte, republikan nga Kalifornia, i cili ka diplomë master në IA. Të dy hartuan me shpejtësi një projektligj që do të kërkonte testimin e sigurisë së modeleve të IA-së.
Pak ligjvënës e ndanin ndjenjën e saj të urgjencës, tha ajo. Disa anëtarë dëshironin të prisnin deri pas zgjedhjeve të ndërmjetme të nëntorit për t’u përqendruar në një çështje teknikisht të ndërlikuar. Të tjerë ngurronin të vendosnin masa kufizuese ndaj një industrie që zoti Trump dëshironte ta mbante të lirë nga rregullimet. Mes lobimit intensiv të korporatave, anëtarët u grindën për hollësitë dhe projektligji u rishikua disa herë.
Pesë muaj më vonë, projektligji dhe dhjetëra propozime të tjera që lidhen me sigurinë dhe mbrojtjen e IA-së kanë mbetur pezull. Edhe pas raportimeve se modele të OpenAI, Google dhe Anthropic kishin hakuar në mënyrë autonome organizata të tjera, nuk duket se do të ketë votime së shpejti.
“Është jashtëzakonisht zhgënjyese”, tha zonja Trahan. “Nëse Kongresi nuk arrin të mbajë ritmin me IA-në, rreziqet janë edhe më të mëdha sesa me çdo valë tjetër teknologjike që kemi përjetuar.”
Përfaqësuesi Ted Lieu, demokrat nga Kalifornia, prej vitesh po përpiqet të paraqesë të njëjtin argument. Menjëherë pas publikimit të ChatGPT në vitin 2022, ai shkroi një opinion për The Times me titullin “IA-ja më tmerron”.
Zoti Lieu, i diplomuar në shkenca kompjuterike, më vonë iu bashkua zotit Obernolte për të drejtuar një grup pune të Kongresit që synonte edukimin e ligjvënësve për IA-në, duke ftuar drejtues të industrisë, si Sam Altman i OpenAI, për të demonstruar teknologjinë.
Por pas një vale fillestare interesi, pjesëmarrja në këto aktivitete ra.
Kur OpenAI bëri të ditur këtë verë depërtimin në Hugging Face, zoti Lieu paraqiti një projektligj që do të kërkonte një mekanizëm emergjent për çaktivizimin e modeleve të IA-së nëse ato bëheshin tepër të rrezikshme. Ai u tha kolegëve se situata ishte një alarm i nivelit maksimal. Megjithatë, nuk arriti të siguronte interes të mjaftueshëm.
“Jam më i frikësuar se ç’isha në vitin 2023”, tha zoti Lieu.
Përfaqësuesi Brett Guthrie nga Kentucky, kryetari republikan me ndikim i Komisionit të Dhomës së Përfaqësuesve për Energjinë dhe Tregtinë, tha se Kongresi ndoshta nuk do të votonte për ndonjë legjislacion mbi IA-në deri vitin e ardhshëm.
Në një konferencë të fundit, zoti Guthrie tha se nuk e kuptonte se si funksiononin modelet dhe se nuk e përdorte shpesh IA-në.
“Nuk do të donim të bënim diçka me nxitim gjatë një sesioni paszgjedhor, vetëm për ta bërë, dhe të mos e bënim siç duhet”, tha ai.
Ndoshta po krijohet njëfarë vrulli?
Hakimet e fundit të kryera nga IA-ja kanë nxitur një valë aktiviteti, me drejtuesit e sektorit të IA-së që bëjnë thirrje për më shumë bashkëpunim me qeveritë dhe bashkëpunojnë mes tyre për teknika sigurie dhe monitorimi që synojnë parandalimin e incidenteve.
Në Shtetet e Bashkuara, ligjvënësit kanë paraqitur projektligje për krijimin e një agjencie federale që do të mbikëqyrte modelet e IA-së, për vendosjen e kërkesave për mekanizma emergjentë çaktivizimi dhe për ndalimin e modeleve më të fuqishme që tejkalojnë aftësitë njerëzore. Votimet mund të zhvillohen pas zgjedhjeve të ndërmjetme, veçanërisht pasi IA-ja po bëhet një temë kryesore e fushatës.
Veçmas, zoti Trump propozoi një “Forcë të IA-së” dhe një “koordinator të ri për IA-në” në Shtëpinë e Bardhë, pa dhënë hollësi.
Në Asamblenë e Përgjithshme të OKB-së, udhëheqës nga më shumë se 20 vende — përfshirë zonjën von der Leyen dhe zotin Macron — nënshkruan një letër ku kërkohej veprim i përbashkët për sigurinë e IA-së. Anëtarët e Këshillit të Sigurimit folën me një unitet të rrallë për nevojën e masave globale mbrojtëse për IA-në.
“Industria, qeveritë dhe shoqëria duhet të veprojnë tani”, thuhej në letër.
Në Uashington, zoti Trump dhe zoti Xi nuk arritën marrëveshje për IA-në, por të dyja palët krijuan kanale të reja komunikimi për menaxhimin e rreziqeve më të mëdha që lidhen me teknologjinë.
Ndërsa zoti Trump i ka quajtur rreziqet e sigurisë së IA-së një “mashtrim”, pikëpamjet e zotit Xi mbeten më pak të qarta. Në Shtëpinë e Bardhë, udhëheqësi kinez tha: “Ne kemi njëkohësisht aftësinë dhe përgjegjësinë për ta zhvilluar dhe menaxhuar IA-në për të mirën e njerëzimit dhe për të siguruar që zhvillimi i IA-së të mbetet gjithmonë nën kontrollin njerëzor.”
Të dy vendet thanë se do të vazhdonin bisedimet për këtë çështje. /The New York Times
