Emisioni ndërtohet mbi një pyetje qendrore: protesta për Zvërnecin është thjesht një protestë mjedisore, apo është shenjë e një krize më të thellë politike, sociale dhe institucionale në Shqipëri? Përgjigjja që del nga debati është e qartë: Zvërneci paraqitet si shkëndija, jo si arsyeja e vetme. Protesta interpretohet si shpërthim i pakënaqësisë ndaj modelit të qeverisjes, mungesës së transparencës, kapjes së pasurive publike, oligarkisë, korrupsionit dhe përjashtimit të qytetarëve nga vendimmarrja.
Në fillim, emisioni vendos kornizën e debatit: protesta ka hyrë në ditën e nëntë, është përhapur në Tiranë, në rrethe dhe në diasporë, ndërsa reagimet e Edi Ramës janë bërë gjithnjë e më agresive. Pyetja e moderatorit është thelbësore: “Është një protestë që lidhet kryesisht me projektin në Zvërnec apo është një protestë e gjerë e pakënaqësisë?”
Pjesa e parë e emisionit fokusohet te Delina Ibrahimaj, e cila përfaqëson linjën zyrtare të qeverisë. Ajo thotë se projekti i parë është refuzuar sepse kishte intensitet të lartë dhe prekte lagunën; sipas saj, nuk ka ende projekt të firmosur, por vetëm një projekt të dorëzuar dhe të kthyer për përmirësim. Ajo e sheh investimin si mundësi të madhe ekonomike: 4 miliardë euro, rreth 20 mijë vende pune të përkohshme dhe 10 mijë vende pune të përhershme. Kjo është teza ekonomike e qeverisë: investimi nuk duhet humbur, sepse sjell kapital, punësim, turizëm elitar dhe efekt zinxhir në ekonomi.
Por studioja e sfidon këtë argument në disa pika. Së pari, pyetet pse duhet rrethuar një habitat natyror për “studime”. Së dyti, ngrihet shqetësimi për ligjin e investitorëve strategjikë dhe ligjin për zonat e mbrojtura. Së treti, vihet në diskutim ideja se një investim i madh është automatikisht zhvillim publik. Këtu debati kalon nga “sa para sjell projekti” te “çfarë modeli zhvillimi prodhon projekti”.
Argumenti më i fortë kundër linjës qeveritare jepet nga ideja se në Shqipëri projektet turistike shpesh shiten si resorte publike, por përfundojnë si vila private për të pasurit. Emir Gjenishi sjell shembullin e Green Coast-it, duke thënë se u premtua resort turistik, por përfundoi në 540 vila private; sipas tij, në vend të punësimit masiv të vendasve, punojnë të huaj, ndërsa të rinjtë shqiptarë emigrojnë. Kjo e godet direkt propagandën e “vendeve të punës”.
Fatos Lubonja e zhvendos debatin në nivel më të thellë politik. Për të, protesta nuk bashkohet nga një ideologji e vetme, por nga ndjenja se “Shqipëria nuk është në shitje” dhe se vendimmarrja është kapur nga një pakicë oligarkësh, krimi i organizuar dhe pushteti i Edi Ramës. Lubonja e sheh protestën si reagim ndaj një modeli ku qytetarët ndihen të përjashtuar dhe të pambrojtur. Ai e quan këtë një revoltë kundër Shqipërisë së ndërtuar “për oligarkët”.
Në këtë pikë, emisioni hap dilemën më të rëndësishme: a mund të rrëzojë një protestë pa lidership një qeveri të konsoliduar? Lubonja thotë se mund të ndodhë, por edhe mund të dështojë. Ai nuk sheh domosdoshmërisht një parti të vetme që del nga protesta, por një energji që mund të krijojë krizë politike dhe ndoshta bërthamën e një klase të re politike. Pra, protesta shihet si mundësi laboratorike për demokraci të re, por pa garanci suksesi.
Arlind Qori e përforcon këtë linjë, por më radikalisht. Ai thotë se ajo që po ndodh është historike dhe se protesta mund t’i japë fund jo vetëm një qeverie të korruptuar, por një sistemi të kapur nga oligarkët. Për Qorin, kërkesa qendrore është dorëheqja e Ramës dhe refuzimi i gjithë sistemit të vjetër politik, i përmbledhur në thirrjen “Rama në burg, Berisha në burg”. Ai kundërshton idenë që protesta të ketë “kokë”, sepse sipas tij lidershipi mund ta ndajë, ta copëzojë dhe ta kthejë në pronë të partive.
Kjo është një nga pikat më të forta dhe më të dobëta njëkohësisht të protestës. Forca e saj është spontaniteti, masiviteti dhe heterogjeniteti. Dobësia e saj është mungesa e mekanizmit politik. Artan Hoxha e thotë qartë: pakënaqësia nuk mjafton për ta rrëzuar qeverinë; duhet mekanizëm politik, narracion i qëndrueshëm dhe kërkesa të qarta. Përndryshe, protesta mund të shkërmoqet.
Një temë tjetër e rëndësishme është strategjia e Ramës ndaj protestës. Sipas diskutimit në studio, Rama po përpiqet ta zhvendosë debatin nga korrupsioni, Zvërneci, oligarkia dhe mjedisi, drejt “luftës hibride”, Iranit, Serbisë, Greqisë, antisemitizmit apo ndikimeve të huaja. Kjo interpretohet si përpjekje për ta delegjitimuar protestën, për ta paraqitur jo si revoltë qytetare, por si lëvizje e manipuluar nga forca të jashtme.
Emisioni e konsideron këtë strategji të rrezikshme dhe të dobët. Sipas panelistëve, qeveria nuk po e lexon mirë protestën. Në vend që të pranojë shqetësimin real, po tenton ta njollosë. Përmendja e Iranit, proksive, antisemitizmit apo flamujve izraelitë shihet si përpjekje për të krijuar provokim dhe për të prodhuar një narrativë kundër protestës.
Në fund, pyetja “a rrezikohet qeveria e Ramës?” merr një përgjigje të kushtëzuar. Po, qeveria rrezikohet politikisht nëse protesta vazhdon, rritet, ruan paqen, mban kauzën te zonat e mbrojtura, korrupsioni, kapja e shtetit dhe dorëheqja e qeverisë. Por qeveria nuk rrezikohet automatikisht vetëm nga numri i protestuesve. Ajo rrezikohet vetëm nëse protesta krijon kosto reale politike, ndërkombëtare, administrative dhe elektorale për Ramën.
Rreziku kryesor për protestën është shpërndarja, radikalizimi pa strategji, kapja nga interesa partiake, rrëshqitja në kërkesa të paqarta ose manifestime ekstreme. Antona Bilekaj e thekson se një manifest i paqartë, me kërkesa si ndërhyrja e ushtrisë apo gjendja e jashtëzakonshme, mund ta dëmtojë protestën dhe t’i japë pushtetit argument për ta delegjitimuar.
Përfundimisht, emisioni paraqet protestën si momentin më serioz politik kundër Ramës në këtë fazë, jo sepse e rrëzon menjëherë, por sepse e nxjerr lakuriq modelin e qeverisjes: zhvillim përmes investitorëve strategjikë, përdorim i pasurive natyrore për projekte private, mungesë transparence, sulm ndaj kritikëve dhe përpjekje për ta kriminalizuar pakënaqësinë qytetare.
Thelbi i emisionit është ky: Zvërneci është vendi konkret, por kauza është Shqipëria si pronë publike. Protesta nuk është vetëm kundër një projekti; është kundër idesë se vendi mund të negociohet nga pak njerëz, pa qytetarët, pa transparencë dhe pa llogaridhënie.
EMISIONI I PLOTE:
TË PAEKSPOZUARIT
Nuk ndalet protesta! Po Edi Rama ç’po bën? A rrezikohet qeveria e tij?
Transkript i plotë i emisionit · Ylli Rakipi · MCN TV
HAPJE – PAMJE ARKIVORE / SINKRON
Në hapje shfaqen pamje dhe deklarata të mëparshme të kryeministrit Edi Rama, të montuara nga redaksia.
Edi Rama (pamje arkivore): Si mundet ne të katandisemi dhe të bëhemi pre e ca injorantëve, e ca delirantëve, e ca sharlatanëve që shkojnë, me demek, për të mbrojtur mjedisin? Ç’është kjo? Na e tregojnë korrupsionin blogerët që nuk lënë para pa mbledhur, duke treguar të gjitha anët e trupit — që unë i kam treguar pa lekë kur isha i ri. Na tregojnë ne tradhtarët, disa analistë e gazetarë që paguhen me lekë nën dorë, nuk deklarojnë pagat e tyre, shkojnë atje te Green Coast, bëjnë pushime në mes betonit, edhe vijnë këtej edhe ju qajnë hallin flamingove, influencerët… [paqartë].
Edi Rama (pamje arkivore): Kemi pasur në projekt të thërrasim protestën kombëtare, por nuk e kemi bërë vetëm për shkak të protestës së përditshme të qytetarëve. Në respekt të tyre, i kemi dhënë përparësi. Ndërkohë demokratët, të gjithë ata që kanë dashur të protestojnë, kanë shkuar dhe kanë protestuar.
MIRËSEARDHJA DHE PREZANTIMI I TË FTUARVE
Ylli Rakipi: Jemi rikthyer. Jemi rikthyer, dhe mund ta thoni se gjendja është shumë e rëndë. Të nderuar teleshikues — baba shtrëngon, sa vjen e shtrëngon protesta, shtrëngon edhe të gjitha. Po, jemi rikthyer; fillojmë tani emisionin e mbrëmjes së sotme. Mirëmbrëma të gjithëve.
Siç e ndoqët nga sinkroni që paraqitëm, protesta vijon në Tiranë, vijon në disa rrethe, por edhe në botë, në vendet ku diaspora shqiptare është e pranishme. Ndërkohë kemi reagime të shumta edhe nga zoti Edi Rama, kryeministri i Republikës së Shqipërisë. Për të kuptuar diçka më shumë se ç’po ndodh, dhe për ta përcjellë me kujdes te të gjithë, ne kemi mbledhur disa kolegë këtu në studio, por edhe jashtë saj, që të përpiqemi të kuptojmë ndonjë gjë.
Në studio janë Artan Hoxha, [Emir Gjenishi — emër i paqartë në regjistrim], Baton Haxhiu dhe Enton Abilekaj. Faleminderit shumë. Ndërkohë, në lidhje direkte do të kemi Delina Ibrahimajn, ministre e Ekonomisë dhe Inovacionit. Delina, mirëmbrëma.
Delina Ibrahimaj: Mirëmbrëma. Faleminderit juve për ftesën.
Ylli Rakipi: Po kështu, më pas zonjës Delina, do të kemi një ndërhyrje — nëse do të mundemi — me Arlind Qorin, dhe me zotin Fatos Lubonja, i cili do të na shpjegojë…
Shkëmbim i shkurtër, me të qeshura, mes moderatorit dhe të ftuarve për praninë e Lubonjës dhe brezat. [paqartë]
Ylli Rakipi: Atëherë, çfarë po ndodh sot në Shqipëri? Si i keni kuptuar ju protestat që kanë shpërthyer? A është një protestë që lidhet kryesisht me projektin në Zvërnec, apo është një protestë e gjerë e pakënaqësisë?
Por unë mendoj që në fillim të flasim diçka për protestën, që vazhdon sot — është dita e nëntë dhe vijon. Ndërkohë, besoj se është më mirë — si mendoni ju — ta bëjmë me votë: ndoshta Delina Ibrahimaj duhej të shpjegonte diçka për projektin. Ne kemi folur vazhdimisht për këtë. Po, zonja Ibrahimaj, unë dua t’ju pyes së pari, meqë jeni eksperte e ekonomisë: cili është mendimi juaj për projektin? Sepse, për shembull, shumë dëgjojmë e shumë flasim — të gjithë pjesëmarrësit këtu e mbështesin këtë projekt, mbështesin projektin. Çdo projekt në Shqipëri, çdo investim me shumë para është një gjë shumë e mirë; por ndërkohë ka edhe reagime të ndryshme, ka dilema, ka kundërshtime, ka plot gjëra. Dhe sot, për shembull, kryeministri thotë: ‘Nuk kemi akoma projekt’, por sot nxorën një material ku thuhej ‘ja, ky është projekti që e ka bërë zoti Edi Rama’. Ç’është ky, sipas jush?
DELINA IBRAHIMAJ – PROJEKTI I ZVËRNECIT
Delina Ibrahimaj: Mirëmbrëma edhe njëherë. Në radhë të parë, dua t’ju përgëzoj për mënyrën demokratike se si doni ta bëni kalimin e fjalës — me ngritje dore. [të qeshura]
Projekti, në fakt, është ajo që ne e kemi thënë që në krye të herës. Pra, ne na është prezantuar në Këshillin Kombëtar të Territorit dhe të Ujit një projekt i cili nuk është miratuar, pasi nuk plotësonte kushtet dhe kriteret që ne kishim për zhvillimin e kësaj zone. Konkretisht, na u prezantua një projekt që kishte një intensitet shumë të lartë, një projekt që prekte lagunën. Pikërisht për këtë arsye ne e refuzuam. Projekti erdhi përsëri, dhe përsëri ne i kemi dhënë vetëm një miratim të pjesshëm — për rrethim dhe për shtrimin e disa rrugëve provizore, të cilat do t’u lejojnë të gjithë atyre studiuesve të bëjnë një studim mjedisor të saktë, që pastaj do të sjellë një rezultat për një projekt që do të jetë i miratuar e i diskutuar sipas të gjitha standardeve që ne kemi.
Ylli Rakipi: Pra, zonja ministre, ne aktualisht nuk kemi një projekt të firmosur.
Delina Ibrahimaj: Nuk kemi një projekt të firmosur. Kemi një projekt të dorëzuar, i cili është kthyer mbrapsht për t’u përmirësuar.
Ylli Rakipi: Qëllimi për t’u përmirësuar, pa diskutim.
Delina Ibrahimaj: Qëllimi ynë është të kemi një zhvillim të qëndrueshëm; padyshim, për këtë jemi dakord të gjithë.
Ylli Rakipi: Por ndërkohë, si vijnë katër — si vijnë 4 miliardë euro?
Delina Ibrahimaj: 4 miliardë euro është vlera e projektit të parë të dorëzuar. Domethënë, vullneti i investitorëve për të investuar në atë zonë ka vlerën 4 miliardë euro. Kjo është një vlerë e konsiderueshme — janë rreth 15% e PBB-së. Pra, është një vlerë e madhe që vjen në vend, investohet në vend, dhe nuk mund të anashkalohet. Sepse nuk është një vlerë që hyn në PBB vetëm në sektorin e turizmit; sipas të gjitha studimeve ndërkombëtare, por edhe studimeve që ne kemi bërë për ekonominë shqiptare, efekti multiplikator i një investimi në turizëm është i tillë që çdo një lekë i investuar në turizëm jep rreth 1.8 lekë në ekonomi, me efekt zinxhir në bujqësi, në tregti, në transport.
Pra, është një efekt që, në kohë shumë të shpejtë, jep gati një dyfishim të vlerës së investimit, dhe kjo përkthehet në vende pune — vende pune të qëndrueshme, por edhe vende pune të përkohshme që do të angazhohen me qëllim realizimin e projektit. Bëhet fjalë për rreth 20.000 vende pune të përkohshme, njerëz që do të angazhohen në ndërtimin e këtij projekti, por edhe rreth 10.000 vende pune që do të jenë permanente, duke marrë parasysh që vendet e punës nuk zhvillohen vetëm aty ku zhvillohet projekti, por në të gjitha zonat përreth, pasi është një ekosistem i tërë që do të punojë për t’i shërbyer këtij projekti madhor.
Përveç kësaj, është shumë e rëndësishme të kuptohet që një investim i një standardi të tillë — ku janë të angazhuar arkitektë me famë botërore, ku janë të angazhuar studiues të nivelit të lartë, ku tani janë të paracaktuara kontrata hotelesh vetëm për shkak të vendndodhjes, dhe dua ta theksoj këtë, vetëm për shkak të natyrës që është atje në dispozicion — pra, asnjë interes nuk kanë as investitorët ta shkatërrojnë natyrën, sepse natyra është vlera e shtuar që ka ky projekt, dhe natyra është arsyeja pse ata po vijnë aty.
Disa hotele brende kanë dhënë disponibilitetin për të investuar dhe për të ardhur këtu. Krijohet një standard, dhe standardi ka të bëjë me cilësinë e ndërtimit, me cilësinë e shërbimit, me cilësinë e arsimimit që duhet të kenë personat që do të punojnë në këtë projekt. Janë standarde që do të zbatohen në këtë projekt, por janë standarde që do të ndikojnë edhe te të gjitha zhvillimet e mëtejshme në vend.
Unë dua të ndalem pak te çfarë ka ndodhur në Mal të Zi. E di që e keni dëgjuar kryeministrin të flasë për Porto Montenegron, që është pa diskutim një projekt elitar turistik në Mal të Zi; por ajo që nuk është thënë shpesh është se, pas investimit në Porto Montenegro, janë edhe dy investime të tjera ndërkombëtare me vlerë të lartë — rreth 1.1 miliardë euro — që u afruan në Mal të Zi pasi atje filloi zbatimi i projektit të Porto Montenegros. Dhe është pikërisht kjo që ne presim të ndodhë në Shqipëri në momentin që vjen një investim i një niveli kaq të lartë.
Artan Hoxha: Të lutem — jemi shumë… në rregull, ju morët një shembull që është fini ynë; mirë bëtë, folët në fillim për portin e jahteve në Montenegro. Shumë e drejtë. Ato para i solli dikush. Kishte një fond prej 180 milionë eurosh. Unë e di mirë këtë problem; e hapa para disa ditësh këtu. 180 milionë euro, dhe Ilir Meta ishte iniciator i kësaj gjëje — shkoi me vrap në zyrën e doktor Berishës dhe i tha që duhet ta bëjmë këtë te Rana e Hedhur në Lezhë; jo në Durrës, ku thotë Rama, apo në Vlorë, ku bërtasin gazetarët që s’dinë çfarë thonë. Te Rana e Hedhur do të vinin ato para, do të bëhej ndoshta diçka shumë e mirë, siç është bërë atje.
Ndërkohë, doktori tha ‘okej, Ilir, të gjitha’, dhe pastaj, pas dy javësh, i tha: ‘Ilir, lëre, nuk bëhet kjo punë’ — dhe nuk u bë. Iliri telefonoi Gjukanoviçin dhe paratë shkuan atje. Kjo është e para, dhe ju keni të drejtë: ato para mund të ishin te Rana e Hedhur, dhe do të kishte një zhvillim shumë të mirë. E dyta — unë nuk e kuptoj shumë mirë kur ju flisni për një investim te shtëpia e mbretit dhe te fshati, si quhet ai në Mal të Zi…
Delina Ibrahimaj: Në Sveti Stefan.
Artan Hoxha: Sveti Stefan — aty nuk është bërë, zonja ministre, asnjë ndryshim, asnjë maja gjilpëre.
Shkëmbim i mbivendosur dhe i paqartë mes Artan Hoxhës dhe ministres për Lustica Bay, Sveti Stefanin dhe portin e jahteve. [paqartë]
Artan Hoxha: Sveti Stefan do të hapet më 1 qershor, do të hapet edhe për popullatën. U pengua disa vjet nga qeveria atje, që erdhi me idenë se nuk po lejohej populli të hynte nëpër plazhe. Por aty, zonja ministre, nuk është investuar asnjë maja gjilpëre, nëse flitet për këtë: është shtëpia e mbretëreshës, shtëpia e mbretit dhe fshati — dhe asnjë maja gjilpëre në atë vend.
Delina Ibrahimaj: Por ajo zonë… është një projekt që quhet Lustica Bay, i cili ka tërhequr një vlerë investimi prej 1.1 miliardë eurosh.
Artan Hoxha: Ke qenë aty, në Lustica Bay?
Delina Ibrahimaj: Unë nuk kam qenë. Janë analiza dhe studime. Vetëm rreth 1 km nga Sveti Stefani është një gji i jashtëzakonshëm, me rërë të kuqe, ku ka qenë dikur shtëpia e Titos, dhe pastaj është zgjeruar me Amanin; është një nga zonat më të bukura dhe më të investuara në Mal të Zi. [paqartë]
Ylli Rakipi: Ministre — ju jeni eksperte e ekonomisë dhe bëtë një përshkrim mjaft të qartë; dhe ne nuk jemi… nuk besoj që ndonjëri prej nesh këtu është kundër.
Delina Ibrahimaj: Ajo që doja të thoja: nuk ishte vetëm investimi në Porto Montenegro; por me investimin në Porto Montenegro, kredibiliteti i Malit të Zi u rrit, dhe investitorë të tjerë erdhën, duke shtuar edhe më shumë vlerën e investimit. Që kur kanë filluar këto investime në Mal të Zi, janë trefishuar të ardhurat për frymë, është trefishuar PBB-ja, janë rritur pagat — edhe ato me më shumë se tre herë. Të gjithë treguesit ekonomikë të Malit të Zi janë zhvilluar për shkak të këtyre tre investimeve madhore të lidhura me turizmin.
Tani, ajo që dua të them është se mungesa e investimit në një projekt të tillë, largimi i një investitori — i cili për më tepër po investon në një pronë private — është një reklamë e keqe për Shqipërinë. Është një sinjal që investitorët e tjerë do ta mendojnë dy herë para se të vijnë në Shqipëri. Ne jemi në një situatë në të cilën po vrapojmë për të përmbushur të gjitha standardet dhe kriteret që Bashkimi Europian na ka vendosur, me qëllim që të hyjmë në BE dhe të kemi një konvergjencë drejt të ardhurave për frymë të qytetarëve europianë. Kjo konvergjencë nuk mund të arrihet pa këto lloj investimesh.
Artan Hoxha: Që ta qartësojmë: unë, pa dyshim, jam për një investim të tillë — një investim që shtrihet brenda natyrës, që e ka shijen brenda natyrës dhe i jep Shqipërisë vlerë të shtuar për investime të ardhshme. Ajo që unë e kam problem ta kuptoj është protesta.
Ylli Rakipi: Do kalojmë aty. Po sepse ministrja është eksperte, dhe unë ia bëra pyetjen e parë pikërisht në këtë qëllim.
Pyetja ime është konkrete, pikërisht për këtë ndërtim. Ju mendoni seriozisht që protesta është për Zvërnecin? Sepse esenca e gjithë kësaj që po ndodh në rrugë nuk është për projektin. Të paktën nga përvoja që kam unë me protestat — e di kur fillon diçka — mendoj që shqetësimi është vetëm indicje, vetëm shkëndija; problemi është diku tjetër. Pyetja ime është: ju, brenda qeverisë dhe si ministre, a e kuptoni që Zvërneci nuk është arsyeja, por është vetëm shkaku?
Delina Ibrahimaj: Atë që kemi parë ditët e fundit nga personat që marrin mikrofonët dhe flasin, pa diskutim që është evidente: një pjesë e madhe e atyre që duan ta drejtojnë protestën nuk janë të shqetësuar as për zhvillimin ekonomik të vendit, as për realizimin e këtij projekti. Kanë qëllimet e tyre, të cilat janë evidente dhe i dinë ata që dalin të protestojnë.
Unë di të flas për qëllimet tona dhe për vullnetin tonë. Unë dhe gjithë anëtarët e qeverisë e çelim e ngrysim ditën duke punuar, secili në fushën e vet, për të përmbushur standardet e Bashkimit Europian; unë personalisht, për të krijuar hapësirë e për të nxitur zhvillimin ekonomik — por sigurisht një zhvillim të qëndrueshëm. Në fillim protesta u duk sikur ishte për Zvërnecin, dhe pa diskutim që ne jetojmë në një vend demokratik ku protestat janë të lira; secili qytetar ka të drejtën të shprehë mendimin e vet.
Besoj se, përsa i përket projektit që e nisi protestën, ne kemi qenë shumë të qartë: nuk kemi akoma një projekt në dorë, dhe projekti që do të miratojmë do të jetë brenda të gjitha standardeve të BE-së, sepse jemi duke përmbushur kriteret në kuadër të Kapitullit 27, që merret me mjedisin. Mbi të gjitha, projekti, në momentin që do të na vijë në tryezë, do të konsultohet gjerësisht.
Ylli Rakipi: Zonja ministre, nga ajo ditë deri në ditën e nëntë të protestës kemi dëgjuar kërkesa e pretendime gjithnjë e më të ndryshme nga ato të fillimit.
Delina Ibrahimaj: Pa diskutim që unë e mirëkuptoj shumë fillimin e kësaj proteste, pasi edhe unë, si qytetare por edhe si anëtare e qeverisë, isha e indinjuar kur pashë pamjet e dhunës, kur pashë rrethimin e bregdetit — pamje që do ta indinjonin secilin prej nesh. Mbase mungesa e informacionit për projektin që do të zhvillohej, apo për idenë që do të zhvillohej, i nxiti edhe më shumë qytetarët. Por sigurisht që ka marrë sot disa përmasa që nuk janë thjesht dhe ngushtësisht të lidhura me projektin.
Para disa ditësh isha në një studio tjetër, ku pashë edhe një vrojtim, një sondazh, që tregonte se më shumë se 50% e shqiptarëve janë pro zhvillimit të këtij projekti.
Ylli Rakipi: E qartë. Po atë lloj sondazhi e di unë, zonja ministre — ne të gjithë jemi këtu. Ai lloj sondazhi që bëhet nga një njeri gjithmonë e nxjerr 50% plus ose 50% minus, sipas nevojës.
Artan Hoxha: Unë s’jam pro projektit fare aty. Për mua, projekt s’duhet të bëhet aty, pikë. Fare.
Ylli Rakipi: Mirë, këto janë shije. Po flasim për një çështje që i sheh të gjitha. Zëdhënësi i Komisionit Europian sot ka thënë se projekti i Zvërnecit rrezikon të ardhmen e Shqipërisë në Bashkimin Europian — Kapitullin 27, që lidhet me mjedisin. Ka një qëndrim zyrtar: duhet të zbatohen direktivat për shpendët, habitatet e të tjera, që nuk janë të pajtueshme.
Delina Ibrahimaj: Dua t’ju kujtoj se, përveç Kapitullit 27 — dhe më besoni kur ju them se përmbushja e kritereve për mbylljen e negociatave është prioriteti numër një për këtë qeveri — ne jemi nënshkrues edhe të disa konventave ndërkombëtare. Pra, kriteret mjedisore të zbatuara në vend nuk fillojnë me Kapitullin 27. Përveç kësaj, dua t’ju kujtoj se Shqipëria ka një nga sipërfaqet më të mëdha të zonave të mbrojtura në rajon — rreth 27% e sipërfaqes së vendit.
Ylli Rakipi: Cila është zonë e mbrojtur? [paqartë] Po, zonja ministre — ato i mbron Zoti në qiell, se po të jetë për t’i mbrojtur, ka marrë fund.
Ndërhyrje të mbivendosura për Agjencinë Kombëtare të Zonave të Mbrojtura dhe deklaratën e BE-së. [paqartë]
Ylli Rakipi: Zoti Abilekaj — për Bashkimin Europian, a keni parë çfarë ka thënë? A e keni lexuar? Çfarë do t’i thoshit ju asaj që ka thënë?
Delina Ibrahimaj: Unë mendoj që, përpara se të kuptojmë nëse projekti i shkel apo jo standardet e kërkuara nga Kapitulli 27, duhet të kemi një projekt përpara. Duhet të kemi një projekt për ta paraqitur. Ka disa standarde që ne do të kujdesemi t’i respektojmë në çdo hap të procesit; nuk mund të shprehemi për shkelje standardesh kur nuk kemi akoma një projekt.
Enton Abilekaj: Dakord, zonja ministre, por ju vazhdoni të ndiqni të njëjtën linjë që ndjek kryeministri i Shqipërisë: flisni përgjithësisht dhe nuk flisni asnjëherë për gjëra konkrete. Që të qëndrojmë edhe ne në të njëjtën linjë — aq sa mundemi, ne nuk jemi kundër; do ta respektojmë, sepse ajo nuk vjen këtu si përfaqësuese e protestës, por e qeverisë.
Ylli Rakipi: Nëse duhet t’i bëjmë një kompliment, ta bëjmë: jeni nga të paktët ministra që dilni ndonjëherë në media dhe u thoni diçka shqiptarëve, dhe për këtë meritoni kompliment. Megjithatë, dua t’ju them dy gjëra që më bënë përshtypje. E para, ju thatë që projekti është refuzuar — po flasim për Zvërnecin — ndërkohë që kemi një leje për rrethim për çështje studimore. Më falni, por përse duhet të rrethohet një habitat, një ambient, për çështje studimore? Kush do t’i ndalojë ata njerëz? Kush do t’i sulmojë studiuesit?
Kjo është e para. E dyta — dhe vazhdoj t’i përmbahem asaj që tha zoti Abilekaj — Komisioni Europian ka ngritur dy shqetësime. E para lidhet me ligjin për investitorët strategjikë, për të cilin Komisioni deklaron se ju nuk keni diskutuar fare me ta për miratimin; dhe ky është ndër ligjet më të dëmshme që janë bërë në Shqipëri, sepse i jepni status investitori strategjik njerëzve që kanë rrogë buxhetore e s’kanë asnjë të ardhur tjetër.
Ylli Rakipi: Mos kalojmë në emra, se nuk bën. Domethënë, nuk jemi kundër investimeve.
Enton Abilekaj: Nuk jemi kundër investimeve; po flasim që po abuzohet me investimet. E dyta është ligji për zonat e mbrojtura. Ju e keni ndryshuar ligjin për zonat e mbrojtura, zonjë, dhe kjo prek direkt Kapitullin 27 të negociatave, që ka të bëjë me mjedisin. Nuk është historia që në zona të tilla, si laguna, ju mund të ndërtoni sepse do të respektoni mjedisin dhe rregullat — aty nuk ka asnjë respekt. Nëse ndërtohet, shkatërrohet habitati.
Artan Hoxha: Po të përmend: është shkatërruar laguna e Kunës për dy-tre baraka prej druri që janë ndërtuar atje. Tre të katërtat e shpendëve që kanë ardhur dikur, nuk vijnë më. Unë shkoj atje gjithë vitin, se gjuaj peshk, dhe po të them: është shkatërruar; ka specie të pafund që nuk vijnë më, sepse këto specie duan qetësi.
Enton Abilekaj: Dhe e fundit, zonja ministre: ju flisni për investime dhe për rolin që do të kenë këto investime në ekonominë shqiptare, dhe ne jemi dakord. Ligji për investimet strategjike është miratuar në vitin 2015. Ju lutem, si ministre e ekonomisë, më thoni: sa investitorë të huaj kanë ardhur, sa vende pune janë hapur?
Delina Ibrahimaj: Atëherë, në radhë të parë — dy janë elementët që ngritët: ligji i investimeve strategjike, dhe ligji për zonat e mbrojtura. [paqartë]
Ndërhyrje e mbivendosur mes moderatorit dhe ministres për lejen e rrethimit në Zvërnec. [paqartë]
Ylli Rakipi: Po, ç’po më prish emisionin? Një sekondë, zonja ministre.
Delina Ibrahimaj: Po të përgjigjem shumë shkurt, sepse — siç u tha — zoti Lubonja do të futet për pak. Ligji i ri për investimet, në negociatat që ne kemi me Bashkimin Europian, është i kalendarizuar për t’u miratuar këtë vit. Pra, këtë vit do të kemi një ligj të ri për investimet, që do të bashkojë tre ligjet e ndryshme aktualisht në fuqi, përfshirë ligjin për investimet strategjike.
Shumë shpejt do ta bëjmë publik draftin e ligjit, i cili do të diskutohet pa diskutim me BE-në dhe do të miratohet si çdo ligj tjetër në procesin e përafrimit të direktivave, pasi të ketë marrë ‘no objection’ nga Bashkimi Europian. Besoj që brenda muajit qershor do të kemi variantin e parë për të nisur konsultimin publik, pasi duhet të jetë i miratuar në parlament brenda këtij viti.
Sa i përket aludimeve se investimet strategjike u jepen personave që janë rrogëtarë — unë nuk e di për cilat investime e keni fjalën, dhe nuk jemi këtu për të diskutuar raste hipotetike. Unë nuk di të ketë persona që nuk janë investitorë realë e të kenë marrë statusin e investitorit strategjik. Investimet strategjike të miratuara janë investime që pa diskutim i kanë dhënë një vlerë të shtuar turizmit, por edhe sektorëve të tjerë; një nga arsyet pse ekonomia rritet janë edhe investimet private që po kryhen, të nxitura nga legjislacioni në fuqi për investimet strategjike.
Enton Abilekaj: Zonja Ibrahimaj, kjo ishte pjesa e parë, që lidhet me zonat e mbrojtura. Dua t’ju kujtoj që ligji për zonat e mbrojtura është miratuar.
Delina Ibrahimaj: Ligji për zonat e mbrojtura ka shkuar edhe në Gjykatën Kushtetuese, dhe Gjykata Kushtetuese e ka lënë në fuqi. Pra, në të gjitha shkallët e legjislacionit shqiptar, ai ligj ka kaluar, pavarësisht se mund të jetë kontestuar. Dhe ajo tjetra që dua të them: për të gjithë kapitujt, ne kemi marrë angazhim që brenda vitit 2027 do ta përafrojmë legjislacionin me direktivat europiane, dhe mos kini asnjë dyshim për këtë — sepse asnjë ligj nuk kalon në parlament pa marrë ‘okun’ e Bashkimit Europian. Angazhimi ynë kryesor është ta çojmë Shqipërinë në BE dhe të plotësojmë të gjitha kushtet që na lejojnë t’i hapim rrugën anëtarësimit.
Ylli Rakipi: Zonja ministre, ju falënderoj për ndërhyrjen tuaj. Faleminderit juve.
Delina Ibrahimaj: Faleminderit.
Enton Abilekaj: Lexojeni deklaratën e delegacionit të Bashkimit Europian në Shqipëri.
Ylli Rakipi: Nuk ka të bëjë me Zvërnecin. Okej. Është një metaforë që përdoret për diçka tjetër; por do të ishte dashur ta lexonit. Të lutem, sa më parë, zonja ministre — gjithsesi, ju falënderoj.
Mbyllet lidhja me ministren Ibrahimaj. Përgatitet ndërhyrja telefonike e Fatos Lubonjës. Shkëmbim i shkurtër teknik. [paqartë]
FATOS LUBONJA – ANALIZË PËR PROTESTËN
Ylli Rakipi: A është e mundur tani lidhja me Lubonjën? Para se të na hyjë Lubonja — e nis njëri prej jush: ju e ndoqët, protesta është në ditën e nëntë. Cilat janë shqetësimet që po artikulohen sot në protestë? Ka shumë të rinj — pse protestojnë ata?
Baton Haxhiu: Protestat përcjellin tensionin e realiteteve ekstreme që ndodhen në Shqipëri. Është një reagim ndaj realitetit përjashtues qeverisës, ndaj arrogancës së qeverisë, ndaj mungesës së transparencës — që nuk ka të bëjë me Zvërnecin në vetvete, pavarësisht se aty mori shkëndijën.
Ylli Rakipi: Lubonja, mirëmbrëma.
Fatos Lubonja: Mirëmbrëma.
Ylli Rakipi: A të pranojnë ty ata aty, se thonë ‘jeni të vjetër’? Thonë jeni të vjetër, edhe mua edhe ty, dhe vetëm të rinj janë — apo vijnë të gjithë aty?
Fatos Lubonja: Jo, jo. Ka të gjitha shtresat. Sigurisht, dominojnë të rinjtë, por ka edhe shtresa të tjera; është një pjesëmarrje mjaft heterogjene, me të thënë të drejtën. Pjesa dërrmuese janë të rinj që duan të jetojnë — të jetojnë jetën e tyre, në vendin e tyre. Por, kur them heterogjene, ka edhe të tjerë.
Ylli Rakipi: Çfarë janë shqetësimet që po artikulohen sot, dhe më gjerë? ‘Revolucion’, për shembull, thuhet.
Fatos Lubonja: Do më falni, se unë mezi dëgjoj. [paqartë] Atëherë, lidhur me pyetjen tuaj, mendimi im është ky: këtu është vërtet një turmë heterogjene, në kuptimin e shumë gjërave. Duke filluar nga dallimet e besimeve fetare ndoshta, nga ato që mund të quhen të majtë e të djathtë, me mosha të ndryshme dhe shqetësime ndoshta të ndryshme, ose projekte të ndryshme — deri te ai që del e flet për ‘Shqipërinë etnike’, dikush që s’ka lidhje me thelbin e çështjes.
Por unë mendoj që ajo që i bashkon të gjithë — e kam thënë edhe dje këtu, në një fjalë që mbajta — është fakti se parulla ‘Shqipëria nuk është në shitje’, mund të themi edhe ‘nuk është për t’u grabitur’: i bashkon një lloj frustrimi që kanë me një vendimmarrje ku ata janë të përjashtuar; ku ata që marrin vendimet janë një pakicë oligarkësh dhe krimi i organizuar, të lidhur me qeverinë, veçanërisht me Edi Ramën, si mënyrë sundimi e shumicës. Ky është thelbi për mua: i bashkon frustrimi se janë të përjashtuar nga kjo Shqipëri që ka ndërtuar Edi Rama, për oligarkët, me oligarkët.
Ylli Rakipi: Fatos, kam edhe një gjë, nëse po më dëgjon. Unë të njoh prej kohësh: ti e ke mendimin e strukturuar, dhe kur ke një qëllim e ke të strukturuar, dhe do shumë detaje për ta sforcuar argumentin. Mënyra se si po e trajton këtë është shumë analitike; por nga momenti kur e trajton si analizë, deri te momenti i veprimit, do kohë — dhe koha është problemi kryesor këtu. Sepse këto protesta kaotike, nëse nuk e kanë, le të themi, një lider, nuk kanë organizatë, nuk kanë programe, shuhen — dhe pastaj forcimi i pushtetit, në këtë rast i Edi Ramës, është më i madh. A e sheh ti këtë rrezik?
Fatos Lubonja: Shiko, nëse mund të bëjmë një krahasim — kemi parë edhe revolucione nëpër botë. Po e përmend Iranin për të bërë një krahasim, sigurisht duke ruajtur veçantitë shqiptare. Kini parasysh revolucionin iranian. Revolucioni iranian, i Khomeinit në atë kohë, kishte që nga mullahët e deri te marksistët-leninistët, por të gjithë kishin një qëllim: të rrëzonin shahun. Rreziku që ndodhi më pas ishte se ata që e dominuan revolucionin e morën pushtetin.
Baton Haxhiu: Fatos, e kam një problem te krahasimi. Revolucioni i atëhershëm iranian, edhe pse ka qenë po ashtu heterogjen, ka qenë shumë i dhunshëm. Ka pasur gjakderdhje. Këtu është larg nga i dhunshmi.
Fatos Lubonja: Ti merr atë që është esenciale. Unë nuk po them që ky do të jetë i dhunshëm. Po them që ka shumë rryma; kishte shumë rryma, dhe pastaj ishte i dhunshëm — prandaj e përmbysën. Tani, unë i konsideroj revolucionet si rrëzim të një elite, edhe me dhunë; por ka edhe revolucione pa dhunë, si ai i ’68-ës, që përmbysin një lloj sistemi në Perëndim. Këtu unë mendoj se s’bëhet fjalë për dhunë; por një situatë e tillë kërkon përmbysjen e elitës. A mund të arrihet kjo apo jo, është një çështje tjetër. Varet edhe se si do të reagojë qeveria: sa do ta dëgjojë, dhe sa do të përdorë dhunë.
Ylli Rakipi: E kam fjalën që, nëse themi se kemi të bëjmë me një qeverisje që ka ngritur këtu një pushtet autokratik, ose një regjim autokratik, atëherë si mund të mendohet që ky regjim të largohet pa dhunë, me një qëndresë paqësore? Aq më tepër një lider si Rama, që, siç sundon, ka edhe dhunë — dhe një lëvizje pa lider, një protestë pa lidership?
Fatos Lubonja: S’ka gjë pa lidership, nëse kjo bëhet pa dhunë. Shiko: kjo që po ndodh këtu nuk është dhunë — është paqësore, është e fortë, dhe numri flet shumë. Nëse ju kujtohet, ne kemi provuar njëherë ’97-ën, dhe pastaj dhunën e provokoi qeveria, më së shumti Sali Berisha në atë kohë; u bë ajo që u bë, por prapë nuk ishte një dhunë e vrasjeve masive të njerëzve. Kështu që unë besoj se që atëherë jemi pjekur — janë pjekur ata që janë në pushtet, janë pjekur edhe shqiptarët.
Fjala ‘revolucion’ varet si interpretohet; siç e thashë, ka kuptimin figurativ. Nuk do të thotë revolucion baras me dhunë. Në thelb është revolucion baras me ndryshim kulturor, ndryshim i elitave që kanë prodhuar një kulturë autoritare, një kulturë të vjedhjes, të grabitjes.
Fatos Lubonja: Ne kemi pasur dy raste. Kemi pasur atë që quhet revolucioni i studentëve në ’90-ën, ku kishim një regjim komunist të gatshëm për ta lëshuar pushtetin — mjaftonte që tranzicioni të bëhej paqësor, siç e bëri Ramizi, sepse kishte frikë dhe u tregua i gatshëm e bashkëpunues. Dhe kishim një qeveri autokratike, si ajo e Berishës — që ngjan shumë me këtë të Ramës — që nuk donte ta lëshonte, dhe u detyrua të përdorej dhuna për ta larguar, apo jo? ’97-a: pa përplasje të dhunshme, nuk do të largohej kurrë Berisha.
Sot, ajo që amerikanët… edhe amerikanët sot, për atë agresivitetin e qeverisë, për ndërtimin e një regjimi personal, e shohin se Shqipëria ngjan më shumë me ’97-ën sesa me ’90-ën. Dakord jam që kjo i ngjan më shumë ’97-ës sesa ’90-ës. A mund ta kemi ne këtë tranzicion paqësor në këto kushte? Sepse unë nuk besoj. Rama ka nisur tani patronazhistët, ka filluar presionin ndaj gjithë administratës: pse shkon kushëriri yt në protestë? Kanë ardhur denoncimet e para. Domethënë, ka filluar presioni ndaj pjesëmarrësve; mundohet të ndikojë.
Nuk e di a keni qenë këtu në protestë — po të shikosh këtë lumë njerëzish, këtë energji, duket se e bën të mundur edhe largimin pa dhunë. Sepse ndonjëherë dhuna ndodh kur është një pakicë që përdor dhunën; por kjo energji, kjo shumicë e madhe, është presion i madh — edhe psikologjik, edhe ndërkombëtar. Të paktën unë kështu do të dëshiroja që të ndodhte. Rama mund të fillojë gjithë ato gjëmat e veta, por në fund do të shohim. Është e paparashikueshme; shumë vetë parashikojnë çfarë do të ndodhë.
Ylli Rakipi: Lubonja, e fundit fare — edhe si batutë: të të shkojë jeta duke protestuar në vendin ku jetojmë.
Fatos Lubonja: Është fatkeqësi e madhe që, në vend që të merremi me krijimtari, të kishim kushtet për ta dashur njëri-tjetrin dhe për t’i shërbyer shtetit, na kanë detyruar kështu. Sepse kemi pasur gjithmonë qeveri arrogante, qeveri njerëzish që marrin pushtetin dhe shkelin me këmbë të tjerët. Detyrimisht, njeriu ka ndjenjën e drejtësisë dhe ndjenjën e dinjitetit, që pastaj e nxjerr këtu — e nxjerr edhe nga pasioni i vet, qoftë letërsi, pikturë apo çdo gjë tjetër. Kjo është fatkeqësia jonë: politikanë që s’kanë dalë dot përtej egos së tyre për të parë interesat e të gjithëve.
Baton Haxhiu: Kam edhe një pyetje të fundit. Ne po jetojmë në sisteme autoritare — jo vetëm në Ballkan, por në një pjesë të madhe të botës; pse jo edhe brenda një pjese të Europës. Po shkërmoqet ky model, ky sistem. Si është e mundur që të ndërtohet një rrëfim politik me ambicie për ta rrëzuar pushtetin, kur shohim se nuk ka një kërcënim politik nga kjo gjeneratë që është prapa teje? Unë nuk po shoh që ka një kërcënim politik dhe artikulim politik — përveç një pakënaqësie që është e brendshme e tyre.
Fatos Lubonja: Ajo që kam unë si shqetësimin më të madh është: është e vërtetë që ne kemi një regjim autokratik, siç ka edhe gjetkë në botë, dhe gjithmonë regjimet autokratike krijojnë atë shtypjen dhe atë ndjenjën kundër teje. Por ajo që më shqetëson më shumë te ky regjimi ynë autokratik është se nuk është thjesht një regjim autoritar si shtete të mëdha — Kina, për shembull, apo vende të tjera — ku gjithsesi ka një ekonomi që zhvillohet, ka universitete, ka elita intelektuale që dalin e mund të zhvillohen.
Këtu është problemi shumë i madh: e gjithë ekonomia shqiptare, ose në pjesën më të madhe — siç e shohim edhe te rasti i Zvërnecit — është pastrim parash, ‘pisa’ të krimit. Pra, autokracia jonë është e lidhur me të keqen e shoqërisë; nuk po zhvillon intelektualët, po bashkëpunon me krimin. Dhe në këtë rast ky është rreziku më i madh. Sepse vërtet, një autokraci ‘e ndritur’, që zhvillon një ekonomi e struktura, që liberalizohet pak nga pak, mund të ishte edhe e pranueshme — duke menduar një popull shqiptar që s’është mësuar me demokracinë. Por këtu t’ia japësh gjithë vendin në dorë krimit, dhe të ndosh me krimin e për krimin, e për ca oligarkë të lidhur me krimin — kjo është e pafalshme.
Sepse, siç u tha këtu, parulla ‘Shqipëria nuk është në shitje’ — unë dje thashë ‘Shqipëria nuk është për grabitje’, se këta po e grabisin. Në asnjë regjim autokratik nuk lihet populli kaq i grabitur, t’i marrësh të gjitha bukuritë natyrore për t’ia dhënë një grushti njerëzish.
Ylli Rakipi: Lubonja, faleminderit shumë. Faleminderit. Natën e mirë.
PJESA E STUDIOS – ARTAN HOXHA: BREGDETI, GRINKOS, FUTBOLLI, IZRAELI
Ylli Rakipi: Tani jemi ne, që vazhdojmë emisionin. Do të kemi edhe ndonjë ndërhyrje — ndoshta më shumë se një — me Arlind Qorin, sapo të stabilizohet diku ku të mos kalojnë njerëz, që të na flasë nga aty. Tani kalojmë te një pikë e rëndësishme, them unë. Rama në fillim hodhi në treg idenë se Shqipëria po sulmohet nga vende që nuk e duan — ‘jemi në luftë hibride’, tha. Ndërsa tani duket se është hedhur edhe vetë në sulm. E vetmja gjë që nuk e bën kryeministri është të pranojë disa shqetësime reale që janë prezente në vendin ku jetojmë. Çfarë mendoni ju tani për këtë?
Artan Hoxha: Meqë s’fola dot për ministren — kishte kohën e cunguar, pastaj ishte Lubonja — po e them tani. Kjo pjesa, ky projekt i madh që ka kjo mazhorancë, me këto projektet e mëdha për zhvillimin e turizmit, që nëpërmjet turizmit do të rrisë ekonominë kombëtare: deri tani kjo është një flluskë e madhe.
Po e them pse — dhe po të sjell shembull. Unë jam njeri që, para se të bëhej Green Coast, çdo vit flija pesë deri shtatë ditë jashtë, atje. Kishte ca lushnjarë aty, që e kishin bërë një biçim bar; në darkë thosha ‘më sill batanije’ dhe flija. Tani, çfarë ndodhi? Papritmas shoh kamionët edhe ato betonierët e Milos — e njeh ti Milo Gjikurin. [paqartë: emër i përmendur — verifiko me video]
Po ta them pse e përmend atë vend: aty ka qenë vendi ku niseshin gomonet drejt Italisë — gomone me klandestinë, me drogë, me kanabis, me armë. Aty ka qenë te ‘Rrugët e Bardha’; e mban mend tragjedinë e 9 janarit të 2004-ës — është nisur aty. Ja nisnin gomonet, sepse ai ishte plazh i madh, e lejonte zbarkimin në det; nga krahu tjetër, që në kohën e komunizmit, atje kanë qenë disa tunele shumë të mëdhenj, të bërë për artilerinë e rëndë, dhe këta i shfrytëzonin: i fusnin gomonet atje në darkë, një forklift e nxirrte gomonen nga tuneli, e hidhte në det — deti i thellë i ndihmonte shumë — dhe ajo zonë ishte pak e banuar. Quhej ‘cepi i fundit i virgjër i Mesdheut’.
Ylli Rakipi: Tano, kthehu te demonstrata.
Artan Hoxha: Prit, se nuk po e bëj kot. Shiko: kur u projektua, kur na u tha për projektin e Green Coast-it, na thanë që do të jetë resort turistik; në fakt, ai përfundoi në vila private. Sot atje janë rreth 540 vila private. E njëjta gjë në Lalzit, dhe në fund bëhet vetëm beton. Në fund bëri edhe një hotel — pasi shiti vilat, futi edhe një hotel.
Pra, kjo që thotë ministrja, si në pjesën e propagandës, shitet si një gjë e madhe; po në fund, në vend të resortit, ne pamë vila — dhe pamë të njëjtët njerëz që ishin te Laguna Blu, që ishin te Gjiri i Lalzit. Në vend që aty të punësoheshin mijëra njerëz… i ke parë ti filipinasit, janë edhe atje. Pra s’ka njerëz nga Lumi i Vlorës që punojnë atje; djemtë e Lumit të Vlorës janë në Ekuador, janë në Anvers, duke punuar nëpër Europë. Pra, kjo ishte gjëja që do t’ia bëja ministres: propagandën se ‘aty do punësohen mijëra’.
Ylli Rakipi: Se u ankua pak edhe kryeministri për betonin e Gostit. Po, në kohën e vet ka dhënë leje. Një sekondë — nga të nënta ditët, protesta më e madhe dukej e ditës së shtunë, apo, Baton?
Artan Hoxha: Unë u habita dhe thashë ‘pse’. E di çfarë ndodhi aty? Doli gjithë stadiumi, tifozeria kuqezi; të gjithë e bojkotuan dhe iu bashkuan protestës — sepse Duka kishte gjetur sërish një trajner që e kanë zbuar nga puna gjetkë.
Digresion i gjatë, me të qeshura dhe shumë ndërhyrje të mbivendosura, për ndeshjet e kombëtares (me Izraelin / Luksemburgun), trajnerin, Federatën dhe Armand Dukën. Pjesë e konsiderueshme e këtij pasazhi është e padëgjueshme në regjistrim. [paqartë]
Artan Hoxha: Ditën e mërkurë, kur do të luanim me kombëtaren e Izraelit, për herë të parë u vu trau në bulevard, dhe atje ndodhi sherri — edhe në stadium edhe jashtë; dhe Rama e shfrytëzoi e tha që kjo është një protestë antisemite.
Ylli Rakipi: Të nisa këtë pyetje. Në fillim Rama hodhi në treg idenë se po sulmohet nga vende që nuk na duan — grekët, serbët. Po grekët, serbët, iranianët… Izraelin e thonë këta, që Rama është bërë sionist. Ndërsa tani duket se është hedhur vetë në sulm. Çfarë mendoni për strategjitë e Ramës tashmë — nga pesë fjalë secili?
Artan Hoxha: Një nga njoftimet që dha sot, para protestës — dhe e ndjek protestën çdo ditë e e mbështes — e di kush ishte? Sot, në bulevardin ‘Dëshmorët e Kombit’, u vunë disa flamuj që proklamonin ‘javën e kulturës izraelite në Shqipëri’; dhe të gjithë organizatorët sot çonin njoftime: ‘mos i prekni, mos bini pre e provokimeve’. Qartë se i ka bërë ky, dhe e njëjta gjë ndodhi të mërkurën, kur do të luante kombëtarja me Izraelin. Rama shfrytëzoi gjithçka dhe tha që këtu janë përfshirë, përveç të tjerëve — tha ambasadorja — edhe Irani, proksitë e Iranit, mbështetësit e rrymave në Gaza, Hamasit. ‘Gjeti’ edhe ata, tha; ‘unë jam me të rinjtë e protestës’. Ky është varianti i Ramës, o Ylli.
Baton Haxhiu: Pra, gjithë kjo situatë me Izraelin — edhe sot edhe të mërkurën e kaluar — u përdor nga Rama për të thënë që këta që e bëjnë këtë gjë janë ata që thonë se ‘e ka pushtuar Izraeli’, se ‘do vijnë palestinezët nga Gaza’. I përdor të gjitha mjetet.
Ylli Rakipi: Arlindi është në turmë, është para nesh. Arlindi do flasë aty?
ARLIND QORI – NGA PROTESTA
Në ekran shfaqet montazhi i regjisë ‘Rama Burg, Berisha Burg’.
Ylli Rakipi: Arlind, mirëmbrëma.
Arlind Qori: Mirëmbrëma, Ylli.
Ylli Rakipi: Ore, çfarë ndodhi aty? Diçka u morën edhe me ndihmësin tënd, me njeriun e dytë që ke ti, Muçin, me deputetin. Çfarë ndodhi?
Arlind Qori: Jo, nuk kishte konflikt me ne. Me sa duket ishin një grup militantësh të PD-së që po ziheshin me disa qytetarë; sepse gjithë populli thërret, përveç ‘Rama dorëheqje’, edhe ‘Rama në burg, Berisha në burg’. Ata menduan se, po të shkonin e të bënin pak presion, qytetarët do ta hanin presionin; por kaloi shumë shpejt, nuk ishte asgjë. S’ja vlen të merremi me atë gjë.
Ajo që po ndodh në Shqipëri është historike. Nuk ka ndodhur ndonjëherë në historinë tonë. Unë, një orë pas protestës, kam qenë në marshim bashkë me dhjetëra mijëra qytetarë që vazhdojnë të marshojnë nëpër rrugët e Tiranës. Është frymëzuese; mund të bëhet vërtet historike. Mund t’i jepet fund jo vetëm një qeverie të korruptuar, por një sistemi politik të kapur nga oligarkët, që ka shkatërruar themelet e shtetit shqiptar, ka shkatërruar ekonominë si model zhvillimor për të gjithë, dhe ka mbjellë korrupsionin.
Unë kam qenë optimist për popullin shqiptar që atëherë kur pakkush ishte optimist, sepse kam besuar te nevoja jonë për ndryshim. Kjo që po bën populli ynë sot është vërtet historike. Asnjë popull sot në Europë nuk po proteston kaq shumë, kaq bukur dhe kaq drejt sa populli shqiptar; dhe nuk është rastësi që e ndjekin mediat e botës.
Ylli Rakipi: Po për protestën, a flet gjë opozita? Apo s’flet asgjë për protestën?
Artan Hoxha: Se kemi edhe ne mendime të ndryshme këtu — edhe te ne ka mendime të ndryshme.
Baton Haxhiu: Kjo është e bukura: një protestë masive që është përplot me ide të ndryshme, me interpretime të ndryshme, por me një qëllim të njëjtë — dhe qëllimi shprehet në thirrjet që i thërrasin mijëra njerëz.
STRATEGJIA E RAMËS, IZRAELI DHE ANTISEMITIZMI
Enton Abilekaj: Është e rëndësishme ajo që hapi zoti Rakipi — mënyra se si qeveria po i qaset protestës: herë e përzien me shërbimet greke, herë me ato serbe; por shumë e rëndësishme është çështja e përmendjes së fundamentalistëve islamikë dhe e Iranit. Irani doli sot në konferencë për shtyp. E dini çfarë thotë Ministria e Jashtme e Iranit? Po po, e tha që shteti shqiptar mund të thotë edhe që flamingot janë spiunë iranianë. Po tallet.
Artan Hoxha: Le ta them: unë besoj se në këtë emision ne kemi thënë të gjitha gjërat, dhe s’kemi marrë rezerva, se s’na ka vënë njeri filtra. E vërteta është që këtu ka pasur një qëndrim antiizraelit për shkak të Gazës, por nuk ka të bëjë fare me realitetin shqiptar. Marrëdhënia Izrael–Shqipëri tani është një turp [paqartë]. Po Rama kërkon ta sjellë këtë konflikt këtu.
Sepse i thotë turmës ‘keni shërbime iraniane’; ambasadorja e Izraelit del dhe thotë ‘kujdes, turma, nga thirrjet antisemite’. Po çfarë thirrjesh antisemite? Ka dalë një njeri aty — se aty s’ka filtër, o Ylli, çdo njeri, sidomos ditët e para — dhe foli pafundësisht për Izraelin e për gjëra të tjera. Por kjo s’ka të bëjë fare me Izraelin: ne s’kemi popull antisemit. Edhe ambasadorja bëri gabim kur e përmendi sot atë histori. Ne nuk jemi shembull i antisemitizmit. Ke gjithë Europën që ka bërë protesta kundër qeverisë së Netanyahut, por jo kundër popullit të Izraelit; dhe ne s’kemi bërë kurrë këtu, pavarësisht kritikave.
Ka pasur një lëvizje të qeverisë në tentativat për ta njollosur protestën, dhe kjo më bën përshtypje më shumë: mënyra se si po përballet qeveria me protestën. Po përballet shumë keq. Ka dy-tre ditë — dhe unë e di, sepse kam edhe informacionet e mia — që njerëz pranë qeverisë po luajnë, që pikërisht ato organizata që kanë bërë protesta pro-Gazës gjatë kohës së luftës të marrin drejtimin e protestës. Ka dy-tre ditë kjo histori. Edhe flamujt e Izraelit, pse u vunë sot? ‘U kujtua’ për javën e Izraelit. Lutet që të shkojë dikush t’i grisë ato flamuj. Morali: Rama kërkon kauzë; por kjo nuk është një protestë si të gjitha të tjerat. Rama kërkon të mbrojë veten dhe qeverinë, padyshim.
Baton Haxhiu: Kjo është një protestë kundër nivelit të demokracisë në Shqipëri, pavarësisht si fryn. Është një protestë kundër korrupsionit, kundër vjedhjes, kundër ekonomisë së dobët dhe varfërisë. Ramës i ke të gjitha brenda.
Artan Hoxha: Të gjitha këto që numërove ti janë fenomene të kësaj lloj shoqërie në Shqipëri sa të duash. Por ka një problem thelbësor: pjesë e mirë e njerëzve që dalin aty — gratë me fëmijë e të gjithë — janë në hall të vërtetë. Dhe unë këtë kam ngulur këmbë se duhet lexuar fort. Ky [Rama] nuk po merret me protestën; ky po tallet me protestën, po vazhdon ta ‘bullizojë’ protestën. Në këtë plan e kam unë.
ANALIZË: STRUKTURA E PROTESTËS DHE RREZIQET
Ndërhyn analisti i katërt në studio, emri i të cilit nuk identifikohet me siguri në regjistrim. [paqartë: identifikimi i folësit në këtë segment dhe në vijim është i përafërt — verifiko me video.]
Analist [i paidentifikuar — paqartë]: Unë po mundohem t’i analizoj disa pika. E para: është gabim të mos merret seriozisht kjo protestë. Aty janë grupime që mendojnë se sistemi nuk i dëgjon, që perspektiva u mungon, që s’kanë hapësirë politike, që nuk kanë pasur hapësirë as te partitë opozitare, dhe shteti nuk i ka dëgjuar. Pak a shumë, këto janë grupimet brenda. Pastaj ka interesa dhe ka qëllime — natyrshëm, secila parti politike e kërkon hapësirën dhe të marrë sa më shumë grupime për të ndërtuar një rrëfim politik. Sepse të gjitha partitë opozitare, realisht, nuk kanë pasur rrëfim politik brenda sistemit.
Po e them menjëherë: rreziku për Shqipërinë nuk është protesta, në asnjë mënyrë — as protesta e sotme, as këto protesta gjatë nëntë ditëve. Rreziku për Shqipërinë, për qeverinë, për këdo, do të ishte sikur, pas një kohe ose pas disa vitesh, këta njerëz të mos protestonin, por të kapnin avionin dhe ta lëshonin Shqipërinë. Dhe ajo që mua më pëlqen është që njerëzit protestojnë.
Por brenda protestës duhet një analizë tjetër, sepse mendoj se po bëhet një gabim. Unë jam rritur me protesta — e gjithë jeta ime, që nga viti ’80–’81, është rritur në gjendje të jashtëzakonshme dhe në protesta. Duke e parë zonjën Ibrahimaj, mund të them që po bëhet një lexim i gabuar i njerëzve në rrugë. Nuk ka rëndësi a janë 2.000 a janë 5.000.
Ylli Rakipi: Numrat kanë rëndësi kur përpiqesh të kuptosh forcën elektorale të një lëvizjeje.
Analist [i paidentifikuar — paqartë]: Pikërisht — këtu kjo nuk është lëvizje elektorale; është lëvizje që ka një pakënaqësi brenda. Por ajo që mua më shqetëson është që kjo lëvizje, ky grupim, nuk ka kauzë të qartë politike, dhe kjo e bën grupimin shumë kaotik. Te këto grupime kaotike — për ata që e njohin pak ngjyrën politike të rrëfimit të protestave — kryesisht funksionojnë pa lider, pa një organizatë mbrapa, nuk kanë program dhe nuk kanë ambicie për ta rrënuar pushtetin.
Dhe ajo që është gabim është të trajtohet si grupim që bën kërcënim politik — ky është gabim. Por, nëse e trajtojmë si pakënaqësi qytetare, siç është — meqenëse nuk është demonstratë me kauzë politike, nuk është as lëvizje që të rrëzojë pushtetin, nuk është as thjesht grupim kaotik — atëherë problemi i saj është pikërisht se nuk ka adresë dhe nuk ka organizim, dhe do të përdoret nga partitë politike për të ndërtuar rrëfimin politik. Rrezikon edhe nga shërbimet — kjo do të ndodhë, shërbimet aty janë brenda. Nuk kam dilema për këtë.
Ajo për të cilën jam bindur, si natyrë e grupimeve të para, është se kjo është protestë e heshtur e zhgënjimit të njerëzve, e disa të rinjve që po kërkojnë hapjen e derës së perspektivës. Kjo është e sigurt, për arsye se sistemi e ka mbyllur derën. Dhe kur sistemi ta mbyllë derën, atëherë problemi është shteti. Ky është segmenti i parë.
Segmenti i dytë është njeriu që është Edi Rama. Ku është Edi Rama në këtë histori? Edi Rama e ka një vizion të vetin deri në vitin 2029, dhe, deshëm apo s’deshëm, ai i ka marrë votat. Ai mendon që vizioni i tij janë investimet strategjike — në Sazan, në Zvërnec, te Rana e Hedhur — investime strategjike plot me hotele, procese shëndetësore e të tjera. Dhe si kontestohet një lidership që e ka një vizion, e ka paraqitur dhe ka fituar votat? Unë i konsideroj dy momente si kontestim të tij. E para është kohëzgjatja e tij në pushtet — ndoshta arsyeja pse njerëzit janë aty, sepse mendojnë se sistemi u është mbyllur për shkak të kohëzgjatjes.
Por mendoj se kryesorja është që Bashkimi Europian e ka një lider të një shteti të vogël, i cili është karizmatik dhe debatues. Bashkimit Europian nuk i duhet një debatues i tillë — mund t’i pengojë gjërat, mund të krijojë pengesa. Por, dorën në zemër, një prej figurave politike — deshëm apo s’deshëm — që e ka ndërtuar një rrëfim për Shqipërinë, me gabime e pa gabime, është kryeministri shqiptar. A dëshirojnë që ky grupim ta rrëzojë, për arsye se nuk u mjafton rrëfimi i Edi Ramës? Kjo është çështje politike, dhe mund të ndërtohet me rrëfimin për oligarkët, me kohëzgjatjen e pushtetit.
BERISHA, OPOZITA DHE ‘MEKANIZMI’ POLITIK
Ylli Rakipi: Le të themi edhe dy fjalë për opozitën: si e ka trajtuar protestën? Pse po ndryshon mendim Berisha tani, dhe njerëzit e tij?
Baton Haxhiu: E mori protesta me vete. Berisha vendosi: ose do ta merrte protesta, do ta rrëmbente, sepse ishte kundër rrymës; ose do të ecte me rrymën, që të mbijetonte. Kaq.
Shiko: Berisha u bë njësh me pushtetin në fillim të herës, kur, në emër të mbrojtjes së investitorëve strategjikë, i doli menjëherë në krah; në emër të servilizmit, sepse — siç e diskutojmë shpesh këtu — këta oligarkë nuk i krijoi Rama, por Rama i ushqeu. Këta oligarkë u krijuan në kohën e doktorit. Kështu që ‘Rama Burg, Berisha Burg’ është edhe një lloj distancimi i protestës nga opozita, për të thënë që nuk jemi të Berishës.
Ylli Rakipi: Tani, meqë kemi shumë për të folur — një fjalë do ta themi për Zvërnecin. Kush janë investitorët?
Artan Hoxha: Thonë janë të Katarit. Janë dy [persona] sirianë që kanë lidhje me Katarin. Kaq dua të them, vëlla — dhe këto janë para të pista. [paqartë: pohime për persona të paidentifikuar qartë — verifiko me video para publikimit.]
Pasazh i gjatë, me ndërhyrje të shumta të mbivendosura, ku diskutohet qëndrimi i SHBA-së ndaj këtyre investitorëve, krahasimet me politikën globale amerikane dhe sanksionet. Pjesë të konsiderueshme janë të padëgjueshme në regjistrim. [paqartë]
Artan Hoxha: O Ylli, problemi është ky: problemi nuk është aslamik (islamik), as antisemitizmi, as Izraeli. Problemi është që Shqipëria është bërë lavatriçe e parave të pista, dhe të gjitha këto po pastrohen nëpër betonizimin, nëpër projekte betonizimi. Kaq është. Dhe të dalin investitorë strategjikë njerëz anonimë, sepse duhet të jenë shqiptarë që të marrin licencat. [paqartë]
Enton Abilekaj: Sa i përket asaj që BE-së nuk i duhet një lider debatues si Rama — po thua që këtë po e bën BE-ja?
Baton Haxhiu: Jo, nuk thashë unë që po e bën BE-ja. Thashë të kundërtën: i duhet BE-së.
Shkëmbim i shpejtë dhe i mbivendosur për deklaratën e BE-së ‘kundër Ramës’ dhe hapësirën që mediat europiane i kanë dhënë protestës. [paqartë]
Enton Abilekaj: Shumë e rëndësishme: për herë të parë, diaspora shqiptare del në protestë. Diaspora ka pasur numra të konsiderueshëm — në Milano e gjetkë. Një këngë shpendi është më shumë se tingull: është shenjë e një natyre që jeton dhe merr frymë. Edhe ne kemi konventat tona, që do të shkelen nga kjo; edhe ata thanë që duhet të jemi me protestën, pro ruajtjes së habitatit.
Ylli Rakipi: E ke bërë nga një fjali secili. E fundit: çfarë duhet të bëjë Rama në ditët që vijojnë? Çfarë do bëni?
Artan Hoxha: E para: Rama prej kohësh nuk ka filtër. Cili është filtri? Filtri është ministri që artikulon, secili për pjesën e vet. Ja, sot ministrja artikuloi për pjesën e vet, si eksperte — por unë mendoj që ky nuk ishte artikulim politik, ishte artikulim teknik. Rama nuk e ka asnjë ministër — hiç Blendi Klosin — që del në një farë mënyre për të mbrojtur diçka. Ky e bën mbrojtjen vetëm, gjithë kohën, dhe ekspozon veten pafund. Çfarë duhet të bëjë tani? Duhet të krijojë njerëz që nuk e konsumojnë vazhdimisht kryeministrin në një betejë publike — por s’ka njerëz, sepse e ka zgjedhur vetë, e ka bërë shkretirë partinë.
Analist [i paidentifikuar — paqartë]: Ai nuk na dëgjon ne, sigurisht; ai nuk dëgjon njeri. Por po themi çfarë mendojmë. Ai nuk e di rrugën për të dalë nga kjo situatë, sepse i ka provuar disa protesta — armët kimike, protestën e studentëve. Por një kryeministër i një vendi demokratik, minimalisht, do të bënte transparencë të plotë për atë që po ndodh — një. E dyta, mund të kërkonte ndonjë referendum lokal ose kombëtar për të marrë vendimin e popullit. Të dyja këto janë mundësi që ai të dalë para njerëzve dhe të thotë: ‘këto janë rezultatet, ky është vendimi im’. As të bëhet heroi i investimit, as heroi i Shqipërisë — por të përdorë mjete demokratike për të marrë vendime.
Artan Hoxha: Rama duhet t’i dëgjojë protestuesit, sepse janë njerëzit e tij. Boll me historinë ‘unë nuk flas me këta, flas me ata që më kanë votuar’. Ata që të kanë votuar ty, i dimë të gjithë — kemi folur pafundësisht. Sigurisht që Rama ka legjitimitet politik, po patjetër; por të gjithë e dimë se si i ka marrë ato mandate. Boll, sepse u bënë disa herë disa mandate që Rama i vjedh — jo të gjitha, por një pjesë — me botën e krimit; dhe ne jemi këtu pikërisht prej Ramës. I keni parë se si u soll dje? Nuk mund të reagojë ashtu një kryeministër.
PËRPLASJA PËR FJALËN ‘KRIMINEL’
Moderatori kërkon ta mbyllë segmentin për shkak të kohës; përmend Kosovën dhe pyetje të tjera për krimin. Shkëmbim me Artan Hoxhën. [paqartë]
Ylli Rakipi: Vajti një orë e 45 minuta. Kam Kosovën përpara, kam edhe disa pyetje të tjera për krimin me zotërinë këtu.
Artan Hoxha: Rama ka gjuajtur tre herë popullin atje — njerëz, fëmijë; i ka gjuajtur me ujë.
Ylli Rakipi: Po ky është reagimi.
Artan Hoxha: Ky është reagimi i këtij krimineli — kriminel ky kryeministër, ky regjim.
Ylli Rakipi: Po jo, mor… [shkëmbim i mbivendosur për përmendjen e ‘islamikëve’ dhe shërbimeve]. [paqartë]
Ylli Rakipi: Unë të njoh për njeri etik. Nuk i thuhet kryeministrit ‘kriminel’ — është e rëndë.
Artan Hoxha: Unë e quaj kriminel nëse ti e le onkologjikun pa ilaçe. Unë e quaj krim këtë.
Ylli Rakipi: Jo, po ajo është çështje pastaj etike. Po, kjo është… janë dy fjalitë e fundit që kam. Mos ma acaro.
Artan Hoxha: Po jemi miq, bashkë.
Ylli Rakipi: E tha një fjalë të rëndë, dhe unë kam menduar që ka një etikë të jashtëzakonshme. Këtu jam në debat veç për shkak të etikës: nuk i thuhet kryeministrit kriminel.
MBYLLJA E SEGMENTIT
Enton Abilekaj: Po i them dy fjalitë e fundit. Gjithë ajo turmë e madhe, që është qyteti i Tiranës e del atje, kryesisht është shtresa e mesme — nuk është vetëm rinia, është shtresa e mesme e qytetit. Ata kanë dalë aty jo për pelikanët, jo për Zvërnecin. Ata kanë dalë për Edi Ramën. Pakënaqësia ndaj Edi Ramës i ka nxjerrë aty — dhe pastaj problemet që kanë, të shumta.
Baton Haxhiu: Ka një rrezik te protesta, që ne po e vëmë re dhe që nuk varet nga ne: të shndërrohet në një betejë anti-Trump, ku baza, burimi, është në Shqipëri. Pra, të gjitha forcat anti-Trump që duan, deri te zgjedhjet e nëntorit të këtij viti në SHBA, të ndikojnë kundër Trumpit — duke akuzuar për ‘familje mafioze që bën investime’, për shpërdorim pushteti — të përdorin protestën e Shqipërisë. Dhe kjo është një luftë që ne nuk e përballojmë dot. Megjithatë, kjo vëmendje ndërkombëtare, pavarësisht arsyeve, mendoj se i shërben qëndrueshmërisë së protestës, vazhdimësisë së saj, dhe ndoshta nesër rezultatit të protestës.
Por para se të flas për rezultatin, do të flas për disa rreziqe. Protesta ka disa rreziqe — pikërisht këto rrymat që, herë pas here, mundohen ta personifikojnë protestën. Për shembull, sot doli një manifest nga protesta me disa kërkesa, dhe autorja e manifestit pastaj doli në një televizion e shpalli që protestat do të bëhen parti politike, do të regjistrohen njerëzit. Manifesti ishte i papranueshëm po ta shihje: fillonte me kërkesën që ushtria të marrë në zotërim pasuritë natyrore që kërcënoheshin — pra, një shpallje e gjendjes së jashtëzakonshme për Sazanin dhe Zvërnecin. Sigurisht, nëse nuk je nga brenda protestës, mund ta merrje sikur ajo është një përfaqësuese e autorizuar; por aty nuk ka mundësi kontestimi apo aprovimi: shumica e njerëzve brohorasin pa dëgjuar fare se kush flet.
Tjetra: Edi Rama, si një politikan me shumë përvojë për këto gjëra, ka filluar luftën ndaj protestës — atë që bëri në Elbasan, ku luftonte personalisht njerëzit; sulmi ndaj Mustafa Nanos, sulmi ndaj gazetarëve, ndaj Fevziut personalisht — për të intimiduar çdo njeri që guxon të bëhet sadopak protagonist në mbështetje të protestës. Sulmoi edhe Fatos Lubonjën disa ditë më parë, në fillim të protestës. Ndërkohë futen patronazhistët në lojë: ne sot kemi informacione që patronazhistët kanë filluar të identifikojnë të gjithë ata që punojnë në shtet, ose që kanë të afërm në shtet, për t’i paralajmëruar e kërcënuar që të mos marrin pjesë në protestë.
Artan Hoxha: Ka ndodhur kjo. Ka ndodhur me dëshmi.
Baton Haxhiu: Në protestën në Gjirokastër ishin dy-tre punonjës të bashkisë që i nxorën nëpër Facebook, i denoncuan. Në një drejtori në Tiranë kishin thirrur dikë dhe i kishin thënë: ‘dy njerëzit e tu të afërt janë në protestë, dhe ne nuk ta mbajmë dot vendin e punës’. Këto janë rastet që kanë ardhur si denoncime tek unë; por ka shumë raste sot, kur ai ka futur patronazhistët dhe bën këto kërcënimet në vendet e punës, siç bëri atëherë me votën e diasporës. Dhe pjesa tjetër është e vetë protestës: ato grupime që duan të marrin dominim, ose janë të pakënaqur, krijojnë përplasje — si ato të sotmet — që mund të shpërndajnë njerëzit, t’i bëjnë të pakënaqur.
Enton Abilekaj: Megjithatë, për sa kohë protesta të ketë këtë vëmendje që ka sot në media, dhe për sa kohë të ketë një kauzë të përbashkët — që, siç tha Batoni, ‘është pa kauzë’, por në fakt ka një kauzë të përbashkët: lufta kundër gjithë klasës politike, dhe mbrojtja e një habitati natyror, që janë bashkë — për sa kohë ta ketë këtë kauzë, protesta mund të jetë e gjatë. Por nuk e dimë a do të ketë rezultat.
TEZA PËRMBYLLËSE: ‘MEKANIZMI’ DHE 2029-A
Analist [i paidentifikuar — paqartë]: Teza kryesore është kjo: nëse protesta dështon — ajo që ia bëri Fatosit, domethënë nëse një protestë nuk është e strukturuar, është kaotike dhe përfundon e shpërndarë — i vetmi përfitues është pushteti, absolutisht. Dhe pastaj duhet kohë e gjatë për të ndërtuar një rrëfim të ri, organizimin. Kur pushteti e fiton betejën me protestën që hesht, atëherë rreziku është që vizioni i Edi Ramës deri në 2029 fiton pa asnjë pengesë.
Atë që e kam të sigurt në analizë: atakimi kryesor është për vitin e ardhshëm. Unë besoj që Tirana do të jetë vitin e ardhshëm rasti shembullor, ekzemplar, se çfarë është qeverisja e Ramës dhe sa është rrezikuar — sepse me Tiranën do të vazhdojë në zgjedhjet lokale. Mendoj se koncentrimi i gjithë përplasjes është mekanizëm për Tiranën, nuk është për gjithë Shqipërinë, sepse informacioni nuk mbërrin që protesta ta ketë fuqinë për ta rrëzuar Edi Ramën.
Baton Haxhiu: Pakënaqësia ndaj Ramës ka qenë edhe në 2021-in shumë e fuqishme. Po mungonte mekanizmi — mekanizmi për ta hequr Ramën. PD-ja ishte e ndryshkur. Pra, mungonte opozita, që është mekanizmi.
Ylli Rakipi: Pra, mekanizmi politik për ta hequr qeverinë.
Analist [i paidentifikuar — paqartë]: Te heterogjeniteti ka një përparësi, sepse një pjesë e madhe e njerëzve është në rrugë; por në momentin kur ndërtohet rrëfimi, ky heterogjenitet krijon përplasje, dhe kjo përplasje e shkërmoq krejt protestën. Jam i bindur, se e kam përvojën me këto protesta — nga mënyra si po flasin, si i artikulojnë, nuk kanë as narracion, as artikulim të mirë, as kërkesa të qëndrueshme; momentalisht ka vetëm një turmë. Dhe mos harro: turma, kur mbetet pa bukë, gjëja e parë që djeg është furra e bukës. Kjo mënyrë artikulimi, pa një piksynim e qëllim, është pikërisht ajo që do ta ‘djegë furrën e bukës’.
Nëse protesta i mbetet pesë pikave të para — të merret me rënien e qeverisë, me zonat e mbrojtura e të tjera — dhe nuk kalon me ‘pika idiote’ si ato të manifestit të sotëm, atëherë protesta është në misionin e saj derisa të arrihet, gjë që mund të kërkojë muaj. Pasi ky mision të arrihet, protesta mund të vendosë nëse do të vazhdojë si parti politike, do të shpërndahet nëpër parti, ose do të bëjnë disa parti të tyret, siç tha Lubonja, sepse rrymat janë të ndryshme.
Por nëse arrijnë pesë pikat, atëherë e kemi me një goditje shumë të fortë ndaj Ramës, dhe Rama sigurisht që do të hyjë i plagosur në zgjedhjet lokale. Aq më tepër nëse aty del një parti e fortë politike që mund të japë vërtet rezultat: Rama të arrijë rezultat të dobët në përqindje — jo sa bashki merr, por përqindjen — që, me ligjin e ri elektoral e me uljen e përqindjes, mund të ndodhë që në 2029 të kemi rotacion. Por para se të vendoset ikja e Ramës, protesta e ka edhe një qëllim shumë interesant — nëse mund ta quaj ‘djallëzor’ — largimin e Berishës si pengesë; sepse, po e largove atë, krijohet mekanizmi i ri, dhe atëherë përplasja bëhet interesante.
Baton Haxhiu: Shqipëria, nga mënyra se si flet Rama, si i trajton qytetarët e vet, ka vetëm një hall të madh. Shqipëria e Edi Ramës është Shqipëria që eksporton shqiptarë dhe importon para të pista. Kaq është.
Artan Hoxha: Edi Rama në kushte paqësore nuk lëviz nga istikami. Ai njeh vetëm ‘shqelmin në fyt’. Nëse nuk i vihet shqelmi në fyt, Edi Rama do vetëm kohë, dhe do të bëjë këtë që po bën — herë në Elbasan, herë në Shkodër — duke identifikuar, duke u marrë me gazetarët, me bloggerët, me militantët partiakë, me fanatikët fetarë; të gjitha do t’i përdorë. Por ai njeh vetëm shqelmin në fyt; për mua, nuk njeh asnjë variant tjetër.
Ylli Rakipi: Kjo është një proces që vazhdon: nesër do të vijojë, pasnesër e me radhë, ne do të jemi në studio e do të flasim për këtë problematikë. Fare shkurt, një publicitet, dhe rikthehemi te zgjedhjet në Kosovë — një moment mjaft i rëndësishëm, ku, siç do ta shohim, është një fitore e Albin Kurtit, por edhe një ‘fitore e Pirros’. Publicitet, fare shkurt — rikthehemi.
[Fundi i pjesës së regjistruar. Emisioni vijon pas pauzës reklamore me segmentin për zgjedhjet në Kosovë, i cili nuk përfshihet në këtë regjistrim.]
