Intervista e kryetarit të Lidhjes Shqiptare, Ziadin Sela, në TV Shenja, nuk ishte thjesht prezantim i subjektit të ri politik të dalë nga Aleanca për Shqiptarët. Në thelb, ajo përbënte një përpjekje për të ridefinuar debatin politik shqiptar në Maqedoninë e Veriut dhe për të pozicionuar Lidhjen Shqiptare si alternativë ideologjike ndaj dy blloqeve dominuese shqiptare, BDI-së dhe VLEN-it.

Nga Aleanca për Shqiptarët te Lidhja Shqiptare: vazhdimësi dhe jo fillim i ri

Një nga mesazhet kryesore të Selës ishte se Lidhja Shqiptare nuk paraqet një fillim nga zero, por vazhdimësinë politike, organizative dhe ideologjike të Aleancës për Shqiptarët. Sipas tij, ndryshimi i emrit nuk ka sjellë ndryshim të mendësisë politike.

Në këtë mënyrë, Sela përpiqet të ruajë kapitalin politik të Aleancës dhe të shmangë perceptimin e krijimit të një partie të re pa histori apo pa bazë elektorale.

Simbolika kuq e zi dhe rikthimi te identiteti kombëtar

Kongresi i 31 majit u karakterizua nga dominimi i simbolikës kombëtare shqiptare. Flamujt kuq e zi, himni dhe slogani “Lidhja është gjallë” nuk ishin elemente të rastësishme.

Në planin politik, kjo simbolikë paraqet një përpjekje për ta pozicionuar Lidhjen Shqiptare si forcë që e vendos identitetin kombëtar shqiptar në qendër të diskursit të saj.

Kjo përbën një diferencim të qartë nga VLEN-i dhe BDI-ja, të cilat kohët e fundit kanë qenë objekt debatesh për mungesën e simbolikës kombëtare në aktivitetet e tyre.

Kritika ndaj VLEN-it dhe BDI-së: shumë parti, pak ideologji

Një nga tezat më të forta të Selës ishte se skena politike shqiptare ndodhet në krizë idesh dhe platformash.

Ai argumenton se:

• VLEN-i është bashkim i bërë kryesisht për pushtet;
• BDI-ja dhe VLEN-i, pavarësisht rivalitetit, përfaqësojnë të njëjtën mendësi politike;
• konkurrenca aktuale reduktohet në pyetjen se kush qeveris më keq.

Në këtë kuptim, Sela përpiqet të paraqesë Lidhjen Shqiptare si subjekt që konkurron me ide dhe jo me marrëveshje për pushtet.

Përfaqësimi i drejtë dhe adekuat si kauza qendrore

Një pjesë e madhe e intervistës iu kushtua ligjit për përfaqësim të drejtë dhe adekuat. Sela e paraqiti veten si njeriun që prej vitit 2016 ka artikuluar nevojën për një ligj të posaçëm dhe jo vetëm për mekanizmin e balancuesit.

Në analizën e tij:

• diskriminimi ndaj shqiptarëve ka qenë historik dhe sistematik;
• përfaqësimi nuk duhet të mbështetet në vullnetin e politikanëve;
• duhen mekanizma të përhershëm mbrojtës.

Ai e kritikoi ashpër ligjin e propozuar nga qeveria, duke argumentuar se mungesa e kuotave etnike dhe e masave ndëshkuese e bën atë praktikisht të pazbatueshëm.

Në këtë çështje, Sela tenton të paraqitet si mbrojtësi më konsekuent i të drejtave kolektive të shqiptarëve.

Teza më e fortë: Maqedonia e Veriut është shtet binacional

Pika më e rëndësishme dhe më kontroverse e intervistës ishte koncepti i shtetit binacional.

Sela argumenton se:

• shqiptarët nuk mund të trajtohen si pakicë;
• realiteti demografik imponon një definim tjetër të shtetit;
• marrëveshja ndërmjet shqiptarëve dhe maqedonëve është garancia kryesore e stabilitetit.

Ky koncept shkon përtej Marrëveshjes së Ohrit dhe nënkupton një riformulim të karakterit kushtetues të shtetit.

Politikisht, kjo është ndoshta ideja më ambicioze e artikuluar nga ndonjë lider shqiptar në vitet e fundit.

Kundërshtimi i konceptit “fitues me fitues”

Sela e zhvendosi debatin nga parimi “fitues me fitues” drejt konceptit të legjitimitetit të votës shqiptare.

Sipas tij, problemi nuk është se cila parti hyn në qeveri, por fakti që kryeministri maqedonas zgjedh vetë partnerin shqiptar.

Në këtë mënyrë, ai e interpreton ndërhyrjen në përfaqësimin shqiptar si cenim të sovranitetit të votës shqiptare.

Kritika ndaj VLEN-it për marrëdhëniet me VMRO-DPMNE-në

Sela u tregua veçanërisht i ashpër ndaj VLEN-it dhe Bilall Kasamit.

Ai i akuzoi drejtuesit e VLEN-it se:

• nuk vendosin kushte ndaj partnerit maqedonas;
• pranojnë çdo kompromis për hir të pushtetit;
• nuk mbrojnë kauzat shqiptare.

Sipas tij, VLEN-i ka hyrë në një raport ku interesat strategjike shqiptare janë lënë në plan të dytë.

Provimi i jurisprudencës dhe gjuha shqipe

Një tjetër temë ku Sela u pozicionua fort ishte çështja e provimit të jurisprudencës.

Ai argumentoi se:

• ligji ekzistues për përdorimin e gjuhëve tashmë e garanton të drejtën e studentëve shqiptarë;
• nuk ka nevojë për negociata të reja;
• kompromiset e pjesshme vetëm e zvogëlojnë të drejtën ekzistuese.

Kjo përputhet me filozofinë e tij se të drejtat e fituara nuk duhet të negociohen vazhdimisht.

Tryeza e partive shqiptare

Megjithëse kritikoi ashpër kundërshtarët, Sela nuk e përjashtoi bashkëpunimin. Përkundrazi, ai insistoi në nevojën për një tryezë të përbashkët të partive parlamentare shqiptare.

Megjithatë, sipas tij, tryeza nuk duhet të shërbejë për propagandë, por për ndërtimin e konsensusit rreth çështjeve strategjike.

Çfarë synon politikisht Ziadin Sela?

Nga e gjithë intervista dalin pesë objektiva strategjikë:

1. Të paraqesë Lidhjen Shqiptare si vazhdimësi të Aleancës për Shqiptarët.

2. Të diferencohet nga BDI-ja dhe VLEN-i duke u paraqitur si subjekt i kauzave dhe jo i pushtetit.

3. Të rikthejë identitetin kombëtar shqiptar në qendër të diskursit politik.

4. Të ndërtojë një platformë të re kushtetuese të bazuar në konceptin e shtetit binacional.

5. Të paraqitet si mbrojtësi më konsekuent i të drejtave kolektive të shqiptarëve.

Përfundim

Intervista e Ziadin Selës në TV Shenja ishte një nga paraqitjet më të rëndësishme politike të tij pas krijimit të Lidhjes Shqiptare. Ajo nuk ishte thjesht prezantim i subjektit të ri, por një përpjekje për të rikthyer në qendër të debatit temat e identitetit kombëtar, përfaqësimit të drejtë, gjuhës shqipe dhe riformulimit të karakterit të shtetit.

Nëse BDI-ja dhe VLEN-i e ndërtojnë garën e tyre kryesisht rreth pushtetit dhe qeverisjes, Sela po përpiqet ta zhvendosë debatin drejt ideologjisë, kauzave kombëtare dhe statusit kushtetues të shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut.

TRANSKRIPTI I INTERVISTËS SË PLOTË:

DEBAT NË SHENJA

Ziadin Sela — kryetar i Lidhjes Shqiptare

Intervistë e plotë • Televizioni Shenja

GAZETARI:  Mirëmbrëma të nderuar shikues. Më 31 maj, Aleanca për Shqiptarët mbajti kongresin e pestë me radhë ku u formalizua Lidhja Shqiptare. Subjekt i ri politik për nga emri, por i udhëhequr dhe i përbërë nga figura politike të cilët kishin synuar betejën për reforma, qysh nga PDSH-ja. Aleanca për Shqiptarët kishte nisur rrugëtimin politik nga zero dhe u bë faktor politik. Tani ngjan që Lidhja Shqiptare nuk e ka nisur nga zero këtë betejë politike. Për të kuptuar më detajisht se çfarë u miratua në kongresin e 31 majit, cili është plani për rrugëtimin tutje politik të Lidhjes Shqiptare, politikën e përgjithshme, ligjet, pushteti e opozita – këto dhe të tjera, ne sonte do t’i bashkëbisedojmë me kryetarin e Lidhjes Shqiptare, zotin Ziadin Sela.

Mirëmbrëma zoti Sela, mirë se erdhët.

ZIADIN SELA:  Mirë se ju gjeta. Faleminderit për ftesën.

GAZETARI:  Fillimisht ju përgëzoj për zgjedhjen në krye të partisë dhe po e fillojmë me ngjarjen e fundit që e kishit në kuadër të kongresit të 31 majit. Si vijoi puna në kongres? Çfarë u miratua në këtë kongres përpos përzgjedhjes?

ZIADIN SELA:  Kemi pasur rastin që ta ndiqni edhe ju kongresin. Gjatë gjithë kohës gazetarët kanë qenë brenda. Nuk kemi bërë atë që zakonisht – në pjesën e punës dalin gazetarët. Kemi qenë transparentë dhe kanë qenë prezent gjatë gjithë kohës. Natyrisht, fillimisht në kongres kemi kaluar konform statutit të partisë. Në nenin 100 të partisë, në nenin 192 dhe 193 të statutit të partisë janë të parapara situata siç i ndodhi Aleancës për Shqiptarët. Në rast të problemeve me vulat dhe mosdorëzim vulash, kongresi obligon kuvendin e partisë që të regjistrojë subjekt të ri politik. Ne këtë e kam thënë edhe në paraqitje më herët që s’ja kemi lënë rastësisë. Jemi sjellë gjatë gjithë procesit konform statutit të partisë dhe kemi regjistruar një subjekt politik me Lidhjen Shqiptare në gusht të vitit të kaluar. Në emër të këtij subjekti kemi konkuruar në zgjedhjet lokale.

Tani në kongres u formalizua kalimi dhe integrimi i strukturave të Aleancës – prej nëndegëve, degëve, Forumit Rinor, Asamblesë së Gruas – në kuadër të Lidhjes Shqiptare. Kjo është pjesa e kalimit të lëvizjes së Aleancës për Shqiptarë në Lidhjen Shqiptare. Domethënë, në këtë formë është bërë realisht bashkimi ose kalimi në një subjekt të ri politik. Kuptohet, me statut këto nene janë të përcaktuara me qëllim të ruajtjes së vazhdimësisë politike dhe historisë së Aleancës për Shqiptarët.

Ky ishte një ndër vendimet. Vendimet e tjera: ne i kemi sjellë platformën e partisë në këtë kongres. Janë miratuar disa rezoluta – rezoluta për shtetin mbinacional, rezoluta për pushtetin lokal, rezoluta për integrimet, eurointegrim e të tjerë. Natyrisht, një ndër pikat ka qenë zgjedhja e organit më të lartë të partisë ndërmjet dy kongreseve që është kuvendi qendror dhe zgjedhja e kryetarit të partisë.

GAZETARI:  Mirë, kjo ka qenë pak a shumë ajo çka karakterizoi dhe që u pa ishin ngjyrat kuq e zi. Pra kaloi nga ngjyra vjollcë në ngjyrat kuq e zi. Madje ishin interesante për t’u parë sepse e gjithë salla ishte e mbushur me flamuj kuq e zi, edhe kartat e votimit ishin bërë po me këtë ngjyrë. A nënkupton kjo që rrugëtimi tutje i Lidhjes Shqiptare do të etablojë këtë parti politike në skenën politike shqiptare si një parti më nacionaliste – në kuptimin pozitiv të fjalës?

ZIADIN SELA:  Dëgjo, lëvizja, Aleanca për Shqiptarët që unë kam udhëhequr dhe mendësinë e Aleancës për Shqiptarët që po e udhëheq nëpërmjet Lidhjes Shqiptare – kuq e zi ka qenë çdo herë. Ne nuk kemi nevojë të etablohemi më tepër ose më pak në kuptimin pozitiv si frymë nacionaliste. Sepse jemi po të njëjtët. Sot isha në parlament dhe një nga deputetët më tha: “Urime për partinë e re.” Thashë: “Po, me mendësinë që, me tabiatët që kemi pasur – të njëjtët jemi.”

Ngjyrat e partisë: unë çdo herë kam pasur kujdes që emri të përshkruajë, edhe ngjyrimi të përshkruajë emrin që mban. Vjollca ka qenë e zgjedhur jo rastësisht në Aleancën për Shqiptarët për shkak se vjollca ka qenë ngjyra e pelerinave të ilirëve, të ushtarëve ilirë. Pra nuk ka pasur lidhje me PS-në e Shqipërisë.

GAZETARI:  Jo, s’ka pasur lidhje me atë. Ka pasur të bëjë me simbolikën që ilirët e kanë pasur në veshjen e tyre.

ZIADIN SELA:  Natyrisht, ai simboli i shqiponjës që e ka Aleanca përsëri flet për atë. Tani, në qoftë se do të duhej të ndërroja ndonjë ngjyrë – ashtu na ngjan vetëm e kuqja dhe e zeza. Ajo shkon më mirë, na flen gjithmonë. Është më mirë edhe simbolika të tjera që kanë qenë.

GAZETARI:  Po është votuar në mënyrë jo të zakontë, pak me atë karton të kuq?

ZIADIN SELA:  Po, po, por nuk është votuar me karton të kuq – është votuar me flamur realisht. Sepse mbi të gjitha është edhe përgjegjësi. Jetojmë momente të vështira politike dhe kuptohet që i duhet dhënë më tepër seriozitet organizimeve politike dhe qasjes që duhet të kenë këto organizime.

Unë nuk rastësisht zgjodha kongresin që të jap mesazhet, sepse veprimi politik çdo herë kam menduar që duhet të jetë në shërbim të situatës politike që ua lënë gjeneratave nesër, jo përfitimeve momentale. Sjellja si tregtar në treg me të drejtat e një populli nuk guxon të ndodhë.

GAZETARI:  Një gjë e tillë është në mesin e debatit mes BDI-së dhe Vlenit për mungesën e himnit shqiptar. Në kongresin e Vlenit, nga Vleni u kundërpërgjigjën se as në kongresin e 20 dhjetorit nuk ka pasur himn shqiptar. Pra për një periudhë të shkurtër, pothuajse këto gjashtë muajt e fundit, kemi pasur tre kongrese të tre subjekteve politike: BDI filloi më 20 dhjetor të vitit që lamë pas, vazhdoi Vleni më 9 maj, dhe tashmë më 31 maj. Në dy kongreset e para nuk ka pasur himn, përkundrazi që tani në kongresin e Lidhjes Shqiptare u pa gjithçka kuq e zi. Në atë kontekst ishte edhe parashtrimi i pyetjes: a po synoni që realisht të zini vendin në hapësirën politike shqiptare si partia më…

ZIADIN SELA:  Ne nuk e fshehim kurrë. S’kemi fshehur edhe në emërtim e kemi definuar qartas edhe në të kaluarën edhe sot. Aleanca për Shqiptarët flet qarta se cilin vend në hapësirë duam të nxejmë ne. Ne jemi parti politike e krijuar për shqiptarët dhe për interesat e shqiptarëve. Objektivi ynë strategjik do të vazhdojë më tutje. Meqë qemë të detyruar që të ndërrojmë emrin, unë emër më të bukur se sa “Lidhja Shqiptare” nuk gjeja dot për të transmetuar idenë dhe kauzën se për çfarë zotohemi ne dhe cilat janë amanetet politike që mendojmë t’ua lëmë brezave të ardhshëm.

Për shembull, unë në gjithë këtë kohë pa kohe dhe në gjithë këtë situatë shumë të vështirë – e kam shprehur edhe në rrjetet sociale – kur propaganda po bën çmos që organizimin politik ta paraqesë vetëm si interes të ngushtë dhe personal, më vjen mirë që ka një moment goxha që shkëlqen. Cili është ky moment? Ideja që studentët, brezi i ri, po vetëdijësohen dhe po mbrojnë kauzat kombëtare. Kjo të jep shpresën, por edhe entuziazmin që ne do të vazhdojmë si popull të mbijetojmë, pa marrë parasysh sfidat që mundohen armiqtë dhe kundërshtarët të na nxjerrin përpara.

Lidhja flet vetë. Jo rastësisht edhe slogani në kongres e kemi pasur: “Lidhja është gjallë”. Jo rastësisht i gjithë skenari i kongresit ka qenë jo vetëm himni, jo vetëm flamuri, por ai spontaniteti i aktivistëve me këngën që e hapën – u hap me këngën “Pse jemi të ndarë”, që u interpretua jo nga këngëtarë profesionistë me para, por nga delegatë prej brenda aty.

GAZETARI:  Po, po, ishin më shumë persona që e kënduan dhe e bashkuan.

ZIADIN SELA:  Mirë, shumë.

GAZETARI:  Po, nëse ndërlidhemi me ritmin e këngës “Pse jemi të ndarë”, është pikërisht edhe pyetja e radhës që kisha planifikuar. Në momentin që koalicioni Vlen – disa subjekte bëhen bashkë, në anën tjetër Aleanca për Shqiptarët vjen në këtë momentum pas bashkëpunimeve që ka pasur edhe në zgjedhjet lokale edhe në zgjedhjet e fundit parlamentare. Natyrshëm rrjedh pyetja: a i duhej skenës politike (flasim për kampin shqiptar) një subjekt i ri politik?

ZIADIN SELA:  Natyrshëm, gjërat duhet të gjykohen jo në bazë të numrit të partive politike që i ka skena, por në bazë të ideologjive që prodhojnë partitë politike. Ne fatkeqësisht jemi në një situatë kur kemi shumë parti politike dhe pak ideologji politike. Nuk mund të thuhet që skena politike mjafton t’i ketë vetëm dy blloqe. Unë jam përgjigjur se si e mendoj këtë çështje.

Ju e përmendët bashkimin e Vlenit – në emër të çfarë kauze ideologjike u bë kjo? Unë të paktën nuk di që u prodhua ndonjë kauzë, ndonjë ide se pse po bëhet ky bashkim. Vetëm në emër të kauzës për pushtet, meqë s’ka kauzë tjetër. Nga ana tjetër, edhe BDI-ja me Arben Taravarin aty brenda… Dikur kemi qenë edhe ne në koalicion me Lëvizjen Popullore. Por në qoftë se e sheh brendësinë dhe aktorët politikë të cilët i përbëjnë këto dy parti politike, me keqardhje konstatoj se është e njëjta mendësi. Fatkeqësisht, gara që po zhvillohet brenda përbrenda kësaj periudhe është: “Sa keq po qeverisin këta?” dhe përgjigja është: “Po, ne nuk po qeverisim më mirë se sa keni qeverisur ju 20 vjet.”

Nuk është problemi i numrit të partive politike. Është edhe kjo problem në vetvete, sepse njëherë bëhen 10 parti – një koncept ideologjik i mbrapsht prodhon, klonon vetveten në mënyrë që të mbajë pushtetin. Ne jemi në krizë platformash, idesh dhe kauzash.

GAZETARI:  Kur po flisni në këto rrethana, Aleanca për Shqiptarët dhe Lidhja Shqiptare tani – patjetër se duhet të dalë në opinion me kauzat e veta, në mënyrë që fillimisht të respektohet shqiptari, intelekti i tij dhe të ketë mundësi zgjidhjeje të gjithçkaje që është ndryshe. Sepse u pa që slogani i përdorur për “ndryshim” nuk qen ndryshim, po qen e njëjta gjë, edhe më keq. Dakord?

ZIADIN SELA:  Dakord.

GAZETARI:  Kur po flisni ju për aspektin ideologjik të subjekteve që i përkasin: shembull aktualisht koalicioni Vlen ideologjikisht janë rreshtuar të djathtë të qendrës së djathtë. Në anën tjetër BDI janë të majtë. Ku ndodhet në këtë mes Lidhja Shqiptare?

ZIADIN SELA:  Nëse flasim për orientimet ideologjike që i kanë – te statuti është e shkruar, çështje tjetër. Vleni u profilizua si parti e qendrës së djathtë. BDI-ja nuk ka ndonjë profilizim. Duke u bazuar nga lideri i saj – kur është pyetur, përgjigjja e BDI-së ka qenë që janë parti tematike. Është qesharake. Unë nuk e di që të jenë të profilizuar në ndonjë krah të majtë ose të djathtë.

Fatkeqësisht, asnjë subjekt politik në kuadër të Bashkimit Europian – partitë e majta dhe të djathta, partitë popullore që janë të djathtat, e majta europiane – asnjë subjekt politik shqiptar nuk është pjesë e këtyre organizatave. Kjo është shumë gjë e mbrapsht dhe e keqe, sepse i bie sikur po bëjmë politikë për veten tonë në ligë lokale dhe aspak qëndrimet tona nuk dëgjohen në kuadër të këtyre dy organizatave të mëdha.

Këtë çështje e kemi diskutuar. Unë jam munduar me çdo kusht – e kemi diskutuar dikur në këtë debat kur më keni pyetur për Arben Fetain – ta bëj Aleancën për Shqiptarët anëtare të partive popullore, sepse vlerësoj që atje duhet të rri. Te partitë e djathta dëgjohet zëri i VMRO-së – mos harroni se ajo është anëtare e asaj. Te e majta dëgjohet zëri i LSDM-së për hallet dhe problemet që i kemi ne shqiptarët në Maqedoni. Prandaj ne na mungon një gjë e tillë.

GAZETARI:  Unë nuk fola për këtë profil. Unë nuk flas për profil ideologjik i cili shënohet vetëm letër dhe kurrë nuk gjen realizim. Flas për prodhim kauzash, idesh, platformash të cilat do të jetësohen. Ky ka qenë dhe është ajo që ka bërë Aleanca. Për shembull, cili është debati i sotshëm? Ligji për përfaqësimin e drejtë dhe adekuat. Kush e prodhoi këtë kauzë?

ZIADIN SELA:  Unë kam folur për këtë ligj. Unë e kam përdorur që prej 2016-ës në fushatë për herë të parë. Në 2020-ën ka qenë pjesë e çdo fjalimi tim: Maqedonisë nuk i mjafton vetëm balancuesi, Maqedonisë i duhet ligj për përfaqësim të drejtë dhe adekuat. Po flasim edhe për idenë tjetër – bullgarët në kushtetutë, në preambull. Ne e kemi thënë se në qoftë se dikush mua më trajton me numra, unë di t’i kthej numrat. Sepse numrat të tillë veç mund të llogariten për peshën që kanë. Gjithçka është relative në këtë drejtim.

Riformulimi i qasjes që subjektet politike duhet ta kenë – tani e kanë harruar. Sa u dobësuan pozicionet e Ziadin Selës? Pak u riformuluan gjërat ndryshe. Unë kur kam dalë në skenën politike me partinë time politike kam thënë: jo kërkesa kusht. Dhe jo për nga mendjemadhësia që e them këtë. Por ti, nga konsistenca, kur shkon dhe merr votë prej qytetarit, ti qytetarit i bën kërkesë që do ta votojë programin dhe platformën. Prej momentit që ke marrë votën e tij, ai është kusht që ti duhet t’ia parashtrosh partnerit me të cilin do të bëhesh pjesë e qeverisë nesër.

Më vinte mirë që pastaj gjithë subjektet politike nisën të flasin me idenë e kushteve. Tani është harruar, e shumë çështje të tjera të cilat jo vetëm i kemi thënë por edhe i kemi realizuar. Unë flas për këto linja ideologjike. Në një ambient të shtertë politik, tani kur ty po të sulmohet një marrëveshje politike që solli paqen, kur ty të sulmohen të gjithë mekanizmat që u ndërtuan – sulmohet ligji për gjuhën, hiqet balancuesi, ke një stagnim në kuadër të eurointegrimit, cënohet e drejta themelore që të takon si student që të japësh një provim në gjuhën tënde amtare – pozicionet e tërheqjes në mbrojtje nuk shërbejnë për asgjë. Sepse në qoftë se i shihni argumentet të cilët përdoren në lidhje me kufizimin e provimit të jurisprudencës, e shihni që faktori politik maqedonas është vendosur në istikamet për të goditur të arriturat që i kemi arritur ne si popull. Ne veçse duhet t’i avancojmë këto gjëra.

Kushdo që meriton çdo herë, çdo herë i mjegullojnë kushtet tona, të drejtat që na takojnë këtu. Kur ne i hapim këto tema, thonë: “Po ç’bëhet me gjuhën e komuniteteve të tjera? Ç’bëhet me gjuhën e këtij komuniteti apo atij komuniteti?” Kështu që nuk duhet të jetë kjo qasja se si duhet të zgjidhen problemet në kuadër të një sistemi juridik.

Me një fjalë: ideja e mos përmendjes së shqiptarëve në pjesën normative të kushtetutës prapa fsheh idenë e shkuljes së shqiptarëve nga këto troje dhe mos të ketë gjurmë shqiptarësh – njësoj me idenë e mbretërisë serbokroate-sllovene. Në këtë funksion është ai definicioni “gjuha që e flasin mbi 20%” – që ti mos ekzistosh i shkruar, edhe pse ti u takon trojeve. Ne çfarë të bëjmë tani? Të rrimë në këto pozicione? Përkundrazi, kur ai sjellë gjithë komunitetet e tjera për të mjegulluar një realitet që 1/3 e popullsisë ta llogaritësh njësoj si 1% e një bashkësie tjetër etnike.

Atëherë ne duhet ta themi të vërtetën: realiteti demografik i Maqedonisë së Veriut është shteti binacional. Për këto lloj kauzash unë them se mungon ideologjia, dhe jemi ne që i paraqesim. Pse? A ka tregues më të mirë se sa faktori politik maqedonas po ndërton shtet një nacional? Përzgjedhja e kryeministrit Mickoski të atij partneri që do ai vetë në qeveri – legjitimimi? Kjo punë nuk zgjidhet me përralla dhe me deklarata në publik. Unë prej atëherë kam thënë: meqë ti e zgjodhe partnerin një javë para qeverisë…

Fushata ime është drejtuar sepse vota është territor. A din ti se nëpërmjet votës tënde shpreh sovranitetin tënd? Sovrani quhet vendos. Vota jote është shtëpia, është fëmija, është oborri, është lagja, është qyteti, është fusha, është mali, është territori ku ti jeton dhe ku ti zgjedh përfaqësuesit e tu për ta udhëhequr këtë. E kur ti s’ma llogarit mua votën, mundet t’i kesh armiqe. Çështja jote mund të ketë edhe elemente të vërteta nga ato që i përdor kryeministri i vendit. Por për ato le të vendosin gjyqet. Në qoftë se ti ma shkel mua këtë të drejtë si shqiptar, do të më tregosh territorin ku e shpreh unë sovranitetin tim? E ai nuk ta tregon, po s’e kërkove. Meqë ti po shkel legjitimitetin, atëherë nuk është zgjidhja dhe qahemi që nuk e ka legjitimitetin kjo ose ajo.

Shteti binacional është zgjidhja dhe marrëveshja ndërmjet shqiptarëve dhe maqedonëve si garantuesit e paqes dhe stabilitetit të këtij shteti.

GAZETARI:  A vlerësoni se ka ardhur pikërisht koha për një marrëveshje të drejtë? Sepse pikërisht në momentin që ti ma shkel, në momentin që i vendos arbitër marrëveshjes torit nëpërmjet Komisionit të Venecias, nëpërmjet Karakamishevës, Deskovskës – pa përfaqësues politik shqiptar…

ZIADIN SELA:  Kur mundohesh… Ata i kanë përfaqësuesit e vet, por shqiptarët nuk kanë qenë? Ka qenë zëvendëskryeministri, por ne do të diskutojmë për çështje të tjera.

GAZETARI:  Pikërisht te kjo: para dy ditësh, zëvendëskryeministri dhe ministri i transportit, zoti Nikoloski, në një paraqitje mediatike tha se parimi i fituesit me fituesin nuk do të vlejë as në zgjedhjet e ardhshme. Pra, kjo çështje është thyer shumë më herët nga BDI dhe më nuk do të vlejë. Në një farë forme paralajmëroi që edhe në zgjedhjet e ardhshme kushdo që e humb – këtu është gabimi, sepse kjo është dëshirë e Nikoloskit.

ZIADIN SELA:  Po, këtë e ka shprehur ai. Por kjo është dëshirë e Nikoloskit.

GAZETARI:  Po tani ata do të thonë që është dëshirë e Selës, nacional.

ZIADIN SELA:  Unë po them: ani, në qoftë se këto e kanë këtë dëshirë. Sepse në fund të fundit, kush është BDI-ja që të thirret në emër të shqiptarëve? Kush është Lidhja që të thirret në emër të shqiptarëve dhe të prishë ndonjë parim? Unë flas për të drejtën e shqiptarëve. Kur të mos jem unë – dakord. Por kjo si do të bëhet? Kush është Nikoloski që të flasë se si duhet të votojnë shqiptarët dhe për kë duhet të votojnë shqiptarët? Me fjalë të tjera, i tregon që e pavlefshme është vota e shqiptarëve.

GAZETARI:  Epo, ai atë do – për këtë po ju?

ZIADIN SELA:  Prandaj, argumenti aty mua nuk më hyn në punë. Unë veç mund t’i marr votat dhe të marr legjitimitetin, e sheh ti pastaj si këndon ai. Prandaj po them se argumenti i tij po bëhet në praktikë. Unë i shoh argumentet e tyre kur unë torturohem – jo nga unë, po nga shpifjet e aktorëve politikë dhe të mediumeve me idenë “qeveri dy e la”. E di sa baste janë vendosur prej janari deri sot? Që i kam të afërt, i kam fituar, kamë lë të flenë – se kot muhabeti janë ato.

Kur pyetem përsëri para dy javësh – aq ka dhe unë kur pyetem që them s’është e vërtetë, s’ka bisedime. Po ja, zoti Kasami tha: “Këta, këta…” I them: “Okej, dakort. Zoti Kasami, në qoftë se i pranon kushtet e mia, hajde të vijë bashkë me zotin Mexhiti të ulemi dhe bashkarisht këto kushte t’ia vendojmë Mickoskit. Në qoftë se ai nuk i pranon, bashkë me mua bëjmë frontin shqiptar.” Apo po? Sigurisht.

GAZETARI:  Po keni vendosur kushte? Çfarë dëgjove?

ZIADIN SELA:  Ajo që dëgjova si kundërpërgjigje nga zoti Kasami ishte akoma më tepër skandal. Dëgjova “mjaullime” të një lideri partiak. Dëgjova tekst të shkruajtur – s’kam si e interpretoj ndryshe – nga PR i VMRO-së. Kush është atje? Dimovski. Që i fliste Bilall Kasami. Cila ishte përgjigja? Dëgjuat? “S’na duhen numrat. Kur të na duhen numrat, atëherë do të ulemi dhe të flasim për këtë temë.” Thu ti që unë kërkoj që ai 20% që zëvendësohet për gjuhën shqipe, deblokimi – thu ti që unë e kërkoj për vete. Po tash unë e di që edhe Bilalli është shqiptar, kështu që s’ka nevojë unë ta vëndoj. Unë nuk kërkova kusht të mijat. Unë të them: “Badenteri në gjykatë kushtetuese – kërkoj unë për të siguruar nevojat e mia?” Jo, zotëri, për të siguruar ligjet që ti thua që janë të mira për shqiptarët që të mos i rëzojë Gjykata Kushtetuese e udhëhequr vetëm nga parimi etnik. Thu ti që Bashkimi Europian qenka vetëm për mua dhe ai s’ka premtuar – ka nënshkruar ai që s’bëhet pjesë e qeverisë. Kështu që, me një fjalë, a e kuptoni në çfarë krize jemi? Mjafton pushteti. Sepse kjo është loja. Prandaj them: ne jemi në krizë. Kemi parti shumë, po ideologji dhe ide dhe njerëz të vërtetë që mbrojnë kauza s’kemi.

Prandaj, kur ata deputetë ndërrojnë partitë – dënoni! Duhen dënuar, patjetër. Por edhe liderët partiakë duhet. Kjo është detyra e votuesit. Edhe detyra e liderit. Bashkë jemi në këtë gjë. Ju duhet ta shihni çdo lider partie dhe çdo deputet që ka marrë mandat prej popullit. Ju duhet ta shihni prej ditës kur ja jepni votën – për çka keni dhënë votën. Në qoftë se nuk ka mbajtur të paktën një të tretën e premtimeve, pritni ditën kur vjen prapë – jepni votën kokës. Kjo është forma e vetëkorrigjimit të sistemit dhe e ndërtimit të vlerave demokratike të një shoqërie. Nuk ka tjetër. Kështu që unë jam i gatshëm që të përgjigjem për jokonsistencat e mia. Sigurisht, unë kam qenë serioz – kur jap një premtim, në qoftë se e jap, i qëndroj dhe e realizoj të njëjtën.

GAZETARI:  Mirë, tani zoti Sela, të flasim për tema të tjera që kemi paraparë konkrete – mbi ligjin për përfaqësim të drejtë dhe adekuat, të cilin ju e apostrofuat më herët. Pse zoti Sela nuk bën ky ligj që e ka propozuar qeveria, e ka miratuar dhe është në Kuvend?

ZIADIN SELA:  Ti je në pozicionin për të parashtruar pyetje – dhe këtë po bën, e vlerësoj. Kjo është detyra juaj. Unë po nxjerr këndvështrimin tim. Merreni dhe lexoni ligjet dhe do ta merrni përgjigjen. Pse? E para punës, sepse nuk ka asnjë mekanizëm i cili garanton përfaqësimin e drejtë dhe adekuat.

Të shkojmë te gjeneza, që mos shitemi shumë kozmopolitë. Unë sot e përmbylla pak fjalimin aty në Komitetin për Marrëdhënie Ndërmjet Bashkësive Etnike. Thashë: Maqedonasi nuk ka altruizëm, harroje – nuk ka. Dominojnë egoizmi dhe paragjykimi. Mos harroni se Maqedonia është ndërtuar diçka e re mbi frymën e antishqiptarizmit. Kjo ka qenë brez pas brezi. Ne si popull jemi përballë me situata diskriminimi të papara. Shqiptarët në Maqedoni kanë qenë eksperimentimi që bëhej përpara se të implementohej një politikë në kuadër të ish-Jugosllavisë – dhe këtë e thonë të gjithë në biseda e në ndejat e njëri-tjetrit. Shqiptarët e Maqedonisë kanë kaluar në eksperimentimin e paraleleve të përziera, kanë kaluar në të gjitha fazat e asimilimit me dhunë. Mohim – ti ke krejt zonat, fshatrat e Malësisë prej Strugës e deri në Shkup. Edhe sot e kësaj dite, një pjesë e madhe prapashtesat në mbiemër i kanë me “oski” – ose se kanë bërë vetë, ua ka bërë dikush tentativë. Një pjesë e madhe i fshin këto dhe i ndryshon, dikujt edhe sot e kësaj dite i ka ngelur. Të gjithë këta janë politika asimiluese.

Goditja që i bëhet gjuhës shqipe – kjo nuk është asgjë e re nga çka ndodh në Greqi me shqiptarët atje, kur gjuha shqipe u anatemua nga kisha në mënyrë që pastaj shqiptarët të asimilohen. Sot cili është realiteti atje? Asgjë e re. Edhe çka ka ndodhur në planet e vendeve të tjera në ish-Jugosllavi, në Serbi, në zonën e Nishit, të Leskovcit – përveç pastrimit etnik, asimilimin e atyre që kanë pas afërsisë kulturore (në rastin konkret, feja). Unë e mbaj mend: babai im e vëllezërit kur lindën nipërit, por edhe më herët, shumë familje nuk kanë pasur mundësi t’i shkruajnë fëmijët me emra shqip. Të gjitha këto janë politika që flasin për mendësinë që ka vepruar sistemi në raport me ne. E fatkeqësisht, sot kjo mendësi nuk është ndryshuar shumë.

Kur të flasim për ligjin për përfaqësim të drejtë dhe adekuat, debati është profesionalizmi apo kuotat? Fatkeqësisht, te ky “profesionalizëm” kanë dalë edhe deputetë edhe liderë partiakë që kanë folur: “Iku koha e punësimeve etnike, ka ardhur koha e profesionalizmit.” E shqiptarët si paskan profesionistët e vet? Në çdo periudhë shqiptarët kanë nobelistë – po sigurisht, jo prej Maqedonisë sot. Ai djali i ri që ishte në ekipin e NASA-s, prej Çegranit është, zotëria. Po kush ia merr këtë të drejtë këtij populli inteligjent t’ia drejtojë gishtin në këtë formë?

Mekanizmi ose e drejta në kushtetutë për përfaqësim të drejtë dhe adekuat u bë jo sepse nuk respektoheshin profesionistët në Maqedoninë e Veriut, por sepse shqiptarët i kishin dyert e mbyllura në institucionet e shtetit – ndoshta edhe turqit, ndoshta edhe komunitete të tjera, por kryesisht shqiptarët. Ky mekanizëm që është ndërtuar për të sjellë një të drejtë – për t’ju hapur dyert e institucioneve që vetë i mbajnë me para shqiptarët me tatime – sot të shndërrohet në një ligj që nuk e parasheh kuotën etnike? Qysh më shesin përralla mua si profesor universitar? Le të kthehen pak dhe le t’i hyjnë gjenezës.

Sepse u desh të kemi të drejtë në kushtetutë për përfaqësim të drejtë dhe adekuat, sepse diskriminimi në vendet e punës ishte dhe vazhdon të jetë etnik – jo nga profesioni. Prandaj, ky ligj e përjashton aspektin etnik komplet. Ky thotë: “Në momentin që dy kandidatë të njëjtin nivel i plotësojnë të njëjtat kushte, zgjidhet bashkësia etnike e nënpërfaqësuar si kriter dytësor.” Po më fal, kush i plotëson, kush i përcakton kriteret? Udhëheqësi i institucionit ku hapet konkursi. Kush është ai që na tregon me gisht? Flasim për aktualitetin – ai zgjedh kë të do. Por e madhe – çfarë zgjedh Abedini për ta përfaqësuar? Kush është ai që i edukon këto që i ka në qeveri? Mickoski.

Kam dëgjuar deklarata absurde: Bekim Sali thotë “Unë jam garanca që do të zbatohet ligji”. Çfarë garance? Bekim Sali më ka ikur mua – ka marrë vota prej meje dhe ka ikur në qeveri me BDI-në në 2020-ën. Te fjala “unë” do të bazohem bashkë me Afrim Gashin? Ju keni pasur – nuk i meritonte as dy deputetë të marrë vete. Unë i kam dhënë katër dhe bëri një projekt jo serioz që ishte për ndryshim, dhe ti tani don të lësh punën. Këtë nuk e kam personale me zotin.

GAZETARI:  Jo, jo, absolutisht.

ZIADIN SELA:  Me këtë dua të them: garancë ligjore nevojitet. Unë kam qenë konsistent në këto deklarime çdo herë. Unë kam thënë – kur BDI-ja vrapon te kryeministri i parë shqiptar, kam udhëhequr fushatë, kam thënë: “Nuk na duhet emër e mbiemër i dikujt që do të jetë një periudhë të caktuar kohore ministër e kryeministër. Qoftë një, shëndet – po le të jetë edhe katër vite. Por për sa kohë që vota nga e cila më varet rezultati – kryeministri është i 61 deputetëve (më së paku 61 deputetë). Çfarë kryeministri ke ti kur 61 deputetët – aty shumicën s’e ke kurrë dhe të bën kur të dojë ai?” Unë kam thënë: ne na duhen të ndërtojmë mekanizma mbrojtës ligjorë që do ta bëjnë të mbrojtur shqiptarin, pa marrë parasysh kush do të jetë nesër kryeministër, ministër apo president i shtetit. Ne nuk duhet ta lëmë fatin tonë në dëshirën e mirë ose të keqe të ndonjë Zaevi ose Mickoski. Duhen ndërtuar mekanizma mbrojtës që do ta bëjnë të mbrojtur shqiptarin dhe komunitetin – dhe maqedonasit me ligj.

Ky është propozimi që unë kam bërë për ligjin për përfaqësim të drejtë dhe adekuat.

GAZETARI:  Po, ju e propozoni. Por njëherë të ndalemi te kjo, sepse zoti Shasivari nga këtu tha që shqiptarët nuk duhet t’i frikësohen kompetencës profesionale. Kush po i frikësohet?

ZIADIN SELA:  Unë i frikësohem paragjykimit, jo garës profesionale. Unë thashë: zoti Shasivari le të kthehet në gjenezë, le t’ia bëjë pyetjen vetes. Unë e shpjegova – pse u desh një e drejtë për përfaqësim të drejtë dhe adekuat? Pse këtë të drejtë e implementojnë shtetet që janë multietnike? Shtetet monoetnike me demokraci të zhvilluar nuk kanë nevojë ta implementojnë këtë. Ai duhet ta dijë shumë mirë, meqë po merret me atë punë, sepse kjo e drejtë u fut në kushtetutë për shkak se kishte diskriminim në bazë etnike dhe duhej ligj në mënyrë që të ndërpritet diskriminimi në bazë etnike. Zoti Shasivari duhet t’i japë përgjigje pyetjes: pse në Tetovë, ku jeton ai, shumica e gjykatësve janë maqedonë? Nga 20, më duket 15 maqedonë, 5 shqiptarë. Pse shumica e prokurorëve? Këto përgjigje le t’i japë ai, e pastaj të më tregojë a duhet të kemi frikë nga konkurrenca profesionale. Pse nga 15 prokurorë vetëm 1/3 janë shqiptarë në një institucion që si autoritet territorial përfshin 90% shqiptarë? Në qoftë se njësoj do ta kishim situatë – themi në Shtip, atje do të ishin shqiptarët shumicë? Okej, ka një balancë.

Pse i vërbon pushteti këto njerëz? Pse kaq lehtë ambientohen në sallonet e pushtetit e në joshjen që i bën pushteti? Unë këta njerëz i njoh – jam ulur në tryezë dhe i kam ftuar të angazhohen politikisht dhe më kanë thënë: “Unë nuk angazhohem se jam vetëm për profesionalizëm.” E pastaj një ditë i sheh me qëndrime diametralisht të kundërta dhe me gjuhë që unë e kuptoj pse e thotë këtë. Nikollovski e Mickoski e Gordana – ata mbrojnë të tyren, kanë vizion afatgjatë se ku duan të arrijnë, të ndërtojnë shtetin. E thashë: sjellja e tyre është shtet monoetnik në një realitet binacional. E fusin hapur publikisht.

A e dini sa keq është kur del një ekspert – unë respektoj – por nga ana tjetër, sistemet politike nuk janë juridike. Sistemet politike i ndërtojnë politika. Sistemi juridik i përshtatet sistemit politik. Problemi i mospërfshirjes së shqiptarëve dhe mbyllja e dyerve të shqiptarëve në institucione ka qenë problem politik dhe diskriminues dhe racial.

GAZETARI:  Po, pastaj tek propozimi juaj. Sepse këtu bashkë me zotin Shasivari ka qenë edhe zoti Maksuti, i cili ka ngritur kritika mbi rrezikshmërinë e zbatimit të këtij ligji dhe mungesën e masave ndëshkuese në rast se nuk zbatohet. Shpjegimi si anëtar i grupit punues – zoti Shasivari thotë që nëse nuk zbatohet ky ligj, atëherë vlen përgjegjësia politike. Cila është kjo?

ZIADIN SELA:  Po, në rast se ndonjë bartës institucioni shkarkohet – Bekim Sali tha “përgjegjësia politike”. Me një fjalë… Tezat e profesorit të nderuar janë në kundërshtim me atë që thashë shumë parë dhe me të cilën ti je dakord: ne nuk na duhet dëshira e mirë ose e keqe e ndonjë politikbërësi, por mekanizmi që do t’i bëjë të mbrojtur njerëzit dhe që do të vlejë edhe për gjeneratat që vijnë. Unë nuk mund t’i rikthehem përfaqësimit të drejtë dhe adekuat sa herë të ndërrohet qeveria.

Por ja, po nisemi nga e sotshmja: çfarë përgjegjësie politike ka Filkovi që nuk e zbaton ligjin për përdorimin e gjuhëve? Kurrëfarë përgjegjësie nuk ka. E keni shembull çfarë qëndrimesh politike kanë mbajtur. Unë po kthehem – më kujtohet futja në rend të ditës e ligjit për Branitellën. Doli Adnan Azizi, më duket si zëvendëskoordinator ishte asaj kohe, mbajti fjalimin, e la parlamentin. “Nuk marrim pjesë në votimin e këtij rendi të ditës, ligjit të Branitellave.” Të gjithë deputetët shqiptarë – që të mos kalojë seanca – nuk shkojnë gjysmë ore, u kthehen si burra të mirë dhe e bën korup. Për këtë përgjegjësi politike më flet ti mua? Ajo është marrëveshje politike. Këto janë përralla që mundohen t’i shesin. Më vjen keq se me çfarë e kanë detyruar dhe e fusin një profesor të nderuar për mua të japë deklarata të tilla. Nuk është patjetër të mbrohet. Në qoftë se është bërë ndonjë gabim, njeriu tërhiqet dhe thotë “unë e kam menduar ndryshe” – por këtu ka gabim.

GAZETARI:  A ju duket pak e çuditshme – pse VMRO-ja mundohet ta shtyjë këtë ligj? Sepse kështu e kanë pasur edhe marrëveshjen politike: le të shfuqizohet balancuesi, le të sillet… Pse VMRO-ja po sillet njësoj si në vitin 2008, kur ia vëndoi kusht ligjin për përdorimin e gjuhës që e flasin mbi 20% e popullatës dhe që është e ndryshme nga maqedonishtja – ia vëndoi kusht BDI-së për të bërë pjesë e qeverisë në vitin 2008? A ju duket pak absurd që këto ligje që kanë të bëjnë me shqiptarët i shtyn VMRO-ja si kusht për të mbajtur në qeveri?

ZIADIN SELA:  Unë prandaj thashë: na mungojnë partitë e kauzave, ideologjia. Për t’ia dhënë përgjigjen – nuk është VMRO-ja që i shtyn këta që do t’i harxhojë, që do t’i bëjë të paimplementueshme. A patë ndonjë iniciativë për ligjin për gjuhë të vitit 2008 në Gjykatën Kushtetuese? Asnjë atë kohë. Ndërkaq, për vitin 2019 – sepse ai ligj në 2008-ën thoshte “deputeti shqiptar ka të drejtë të flasë shqip”. Fol më gjithë ditën se ku t’i plasë – kush po dëgjon? Ndërkaq, edhe kur flet ti shqip, të del përkthimi i përkthyesit në maqedonisht kur transmetohet. Unë në 2011-ën e kam bllokuar parlamentin. Kur isha kryetar komune, çdo ditë kërkoja nga një orë pauzë, bllokoja parlamentin në shenjë proteste. Unë dua të dëgjoj njerëzit si flasin – fjalimi pa emocion s’është asgjë. Në 2011-ën u bënë ndryshime ligji prapë, para se të bëhet qeveria, ku kërkohet që shqipja tani të flitet edhe nga ministrat që janë nga komuniteti që e flasin mbi 20% – në gjuhën shqipe të kenë të drejtë të flasin në qeveri. Por vetëm të flasin, jo të shkruhet. Kushtetuta thotë: gjuha që flitet mbi 20% e popullsisë – dhe shkrimi i saj, duke i përfshirë edhe dokumentet. E si me ligj? Veç të folurën, veç të shkruarën? E thoshte shumë saktë Arbën Xhaferi: në Maqedoni, çfarë ta lejon kushtetuta, ta pamundësojmë me ligj; çfarë ta mundëson ligji, ta ndalon ai te sporteli i administratës. E njëjta logjikë po ndodh edhe sot.

Tani VMRO-ja vetëm se e shtyn përfaqësimin e drejtë dhe adekuat që ta bëjë të parealizueshëm. S’ka masa ndëshkuese. Pse duhet të ketë një masë ndëshkuese një ligj i cili ta lejon ti ta manipulosh kur të duash? Një ndër nenat thotë: deklarimi etnik në Maqedoninë e Veriut është i lirë. Neni gjashtë parashikon deklarim vullnetar. Pa treguar – i lirë duhet të jetë deklarimi etnik. Këndvështrimin tim – po pranoj këto konventa universale, por ti duhet të tregosh kurrë ditën. Dita e regjistrimit është deklarimi i lirë i përkatësisë etnike. Deklarohu atë kohe. Unë të gjitha këto i kam paraparë në ligjin që e kam propozuar. Kam paraparë kuota edhe për ata që s’janë deklaruar – edhe ata janë shtetas dhe u takon e drejta.

Pse duhet të ketë norma sanksionuese një ligj? Hapën tre konkurse sot – Ministria e Ekonomisë, Shëndetësisë dhe Drejtësisë. Njëra kërkon shqiptarë, tjetra turq, tjetra maqedonë. Kështu kërkohen sot me ligjin e ri? Jo, me ligjin e ri jo. Pra, keqpërdorimi që mund të ndodhë – ai udhëheqësi do të thotë “do të zgjedh maqedonin” edhe pse kriteret janë njësoj. Do të vijë ajo shprehja “të zgjidhet bashkësia etnike e nënpërfaqësuar” – një lloj diskriminimi pozitiv. Por ti ke të drejtën me këtë ligj që të njëjtën ditë të shkosh te tre noterë të japësh deklaratë që je shqiptar, turk dhe maqedon, dhe të shkosh në çdo institucion t’i çosh këto tre dokumente bashkë. Pastaj kur të vijë puna e pikëve të barabarta… Hipotetikisht s’ka gjasa? Mua më ka ndodhur në fakt me një kuvend kur është dashur të zgjidhet kandidat – doli rezultati i barabartë. Ndodhi një herë. Por ku do ta kapësh ti atë drejtorin e institucionit që ta padisësh? Mungojnë masat sanksionuese. Nuk është ideja të avancohet kjo e drejtë, të zhbëhet.

GAZETARI:  Mirë, ju si kundërpërgjigje zoti Sela, për dallim prej partive të tjera që kanë thënë që nuk do ta votojnë këtë ligj, edhe ju mbani qëndrimin e njëjtë. Ju sollët një propozim të ri. E keni parë edhe profesorin që apostrofuam më herët që ka bërë një kritikë ndaj këtij propozimi: sipas propozimligjit që ka propozuar Aleanca për Shqiptarët – tani Lidhja Shqiptare – rrezikon t’i paraqesë shqiptarët si pakicë kombëtare për shkak se formulimi i përfshirë në nenin 2 të propozimligjit, për çështjet e parregulluara, parashihet zbatimi i Konventës për Mbrojtjen e Pakicave Kombëtare të Këshillit të Europës.

ZIADIN SELA:  Zoti Shasivari duhet të ketë kujdes se është profesor. Ligji në nenin 2 – po e vërtetë, e kam lënë unë atë. Ligji është ligj që nuk sillet vetëm për shqiptarët, sillet për gjithë bashkësitë etnike në Maqedoni. Biles, kur e kam çuar idenë të përgatitet në parlament që të marrë formë, kishin cituar vetëm bashkësitë tjera etnike, prej shqiptarëve e tjerë – maqedonët jo. Unë futa maqedonët. Kriteri bazë i ligjit tim është kuota etnike, që i mungon ligjit të qeverisë. Kuota etnike garanton vendin për një bashkësi të caktuar etnike, e pastaj vjen profesionalizmi. Unë nuk them që veç kuota etnike dhe aty të marrësh njeri se s’ka mbaruar fakultet. Atij vendi duhet t’i përgatitet kuadri. Ligji parasheh që akademitë që përgatisin kuadro – përfaqësimi të jetë invers. Shembull: në qoftë se shqiptarët nuk kanë kuadër të mjaftueshëm gjykatës, kur të pranohen atje nuk duhet të pranohen 30% shqiptarë dhe 50% maqedonë, por e kundërta – 50% shqiptarë. Turqit, në qoftë se janë 4%, duhet t’u jepen kuota 10-15%.

Atë konventë unë e përmend për të gjithë qytetarët. Nuk është që s’e kam parë. Nuk janë përfshirë vetëm shqiptarët – përfaqësimi i drejtë dhe adekuat për të gjithë komunitetet. Baza e ligjit është Enti i Statistikave. Sapo mbaron regjistrimi, obligohet brenda katër muajve – për shembull, Gjykatën e Apelit në Manastir duhet t’i çojë dokumentin dhe t’i thotë: “Territori që ti mbulon (Manastiri, Ohri, Struga, Dibra, Kërçova), realiteti demografik i këtij territori është – shembull, 40% shqiptarë, 40% maqedonë, tre turq e nga një të tjerët. Ky institucion, punësimet prej udhëheqësit, bartësve të funksioneve, gjykatësve e deri te gjithë administrata duhet ta reflektojë këtë realitet.” Kjo është ideja e ligjit që unë propozoj. Ky është mekanizëm që i garanton kuotat. Në qoftë se nuk plotësohet – s’ka kuadër, ai vend ngelet bosh, përsëritet konkursi dhe institucionet detyrohen që të përgatisin kuadër.

GAZETARI:  Mirë, shumë. Do të thotë ajo kritika aty për pakicat kombëtare – i përfshin të gjithë.

ZIADIN SELA:  Po, ka edhe pakica. Maqedonia si s’paska? Romët çfarë janë? Kush shkruan aty që janë shqiptarët? Dinë të lexojë profesori? Lexohet saktë. Unë nuk flas aty për shqiptarët.

GAZETARI:  Sa kohë ju mori zoti Sela përgatitja e këtij ligji?

ZIADIN SELA:  Unë këtë ligj e kam nisur në vitin 2022. Katër vjet më herët. Ligji që e bën qeveria – bazën kryesore, skeletin, e ka nga ligji që unë e kam paguar një institucion që ta ma bëjë ligjin. Unë ua shpjegova kriterin tim politik se si dua unë ta shoh, dhe ata ta shndërrojnë në ligj. Për hir të së vërtetës, kriterin tim politik ai ligj nuk e përmbushte dhe unë e lashë. Pastaj do ta përpunoj vetë. E kam bërë vetë.

GAZETARI:  A e vlerësoni që këtë version zoti Fetai e ka marrë nga ju dhe e ka deleguar në qeveri pa e ndryshuar?

ZIADIN SELA:  Po, ju s’jeni pajtuar me këtë? Unë ta shpjegoj situatën: këtë ligj unë e kam sjellë ligjin për nënshtetësi atëherë, e kalova; e kam sjellë ligjin për lojrat e fatit, ma bllokuan, do ta çoj përsëri. E radhës plani ishte ligji për përfaqësim të drejtë dhe adekuat. Në 2022-ën e përgatita ligjin dhe duhej ta dorëzoj në shtator. Na u shfaqën zgjedhjet lokale në Tetovë vetëm për këshilltarë dhe unë kam dhënë dorëheqje (për shkak të rezultatit). Pasi u tërhoqëm, ja kam lënë këtë ide, këtë ligj ta vazhdojë zoti Taravari, që siç duket s’kishte prioritet këtë punë, dhe e mori pastaj si ide dhe e thanë e Vlenit. Kështu që ligji bëhet kur i ke idetë e kompletuara. Unë kam udhëhequr fushatë me këtë ligj, kam menduar për këtë ligj, e di ku dua të arrij – që gjithçka të jetë e drejtë për gjithsecilin, kërkujt mos i zë vendin e punës, secili të marrë atë sa meriton.

GAZETARI:  Cili do të jetë fati i këtij ligji në Kuvend? Si do të materializohet? E keni dorëzuar?

ZIADIN SELA:  Shqetësohem nga kjo gjë. Unë e di çdo bëjë Kuvendi. Kuvendi do të mundohet që ta mbajë fshehurazi këtë ligj, mos të debatohet për të. Sepse me rregulloren e re në parlament, kur një ligj kalon – prandaj e kam çuar me procedurë të rregullt, se ndryshe do ta hidhnin që mos të diskutohet aspak. Kur vjen në rend dite, direkt shkon në komision, debatohet. Por do të na bëjnë si me dy ligjet që i çuam për TVSH-në dhe për rrogën minimale – firmat mos të hyjnë në TVSH derisa rritet rroga minimale. Çfarë ndodhi? Komisioni nuk bën kuorum. Ligji bie, nuk diskutohet aspak. S’kanë interes këta që të dalin ta themi të vërtetën.

GAZETARI:  Sa deputetë shqiptarë ka zoti Sela? Si i Vlenit që e propozon?

ZIADIN SELA:  Profesorit po i them: është ligji që unë ja kam dhënë Arben Fetait. Nuk ka bërë ndonjë gjë, po është i keq ligji. Detyra ime është të vendos standard. Detyra ime është t’ju bëj thirrje gjithë shqiptarëve, deputetëve të zgjedhur dhe t’ju them: kjo është forma si zgjidhet kjo punë. Në qoftë se mendoni që duhet t’i krijoni kushte dhe ardhmëri fëmijëve tuaj, nipërve tuaj, fëmijëve të shqiptarëve në përgjithësi – ky është ligji. S’është ideal, unë mund të kem gabuar në ndonjë gjë. Jam i gatshëm të bisedojmë – edhe konventën po e heqim në qoftë se do ta heqim. Por ka edhe pakica që duhen respektuar. Kështu që unë këtë e kam qëllimin: të vendos standardin dhe të mos lejoj që VMRO-ja, njësoj si e imponoi ligjin për gjuhë dikur, njësoj ta imponojë ligjin për përfaqësim të drejtë dhe adekuat në mënyrë që ta bëjë të pazbatueshëm, të përfundojmë në hiç, të jetë urdhëri për punësim politik. Vendimi politik kur zgjedh paranë dhe pushtetin përpara ardhmërisë dhe popullit – dihet që e ka lehtë, do të manipulohet me paranë dhe pushtetin. Kjo është loja që e bënte Gruevski, kjo është loja që e bën Mickoski sot.

GAZETARI:  Mirë zoti Sela, po vazhdojmë me çështje të tjera. Pra është qëndrim i qartë, i prerë – ju nuk e votoni këtë ligj, keni propozim tjetër.

Tani kalojmë te çështja e provimit të jurisprudencës. Një natë para protestës, dy liderët e koalicionit Vlen thanë se së shpejti me lajme të mira. Tashmë disa javë më vonë, lajmet e mira që i nxorri në publik koalicioni Vlen janë që zgjidhja të jetë kështu: pesë nga shtatë provimet për jurisprudencë (provimet teorike) të jepen në gjuhën shqipe, dhe dy provime të tjera praktike të mbesin në gjuhën maqedonase. A flitet për shqiptarët? Për kërkesën e studentëve shqiptarë. Domethënë, ai merr të drejtën për një çështje që është puro shqiptare dhe që është interes i studentëve tanë – të hyjë në negociata: pesë këtu, dy atje. Për hir të korrektësisë, studentët e kanë refuzuar këtë model.

ZIADIN SELA:  Po, natyrisht. Dhe mirë kanë bërë. Para së gjithash, është gabim kur hyn në negociata të tilla. Ligji është ligj. Kryeministri i vendit, ministri i drejtësisë, ministrat e qeverisë ku janë betuar – janë betuar që do të respektojnë kushtetutën dhe ligjet e vendit. Kjo nënkupton të gjithë ligjet. Ligji për përdorimin e gjuhëve është i qartë. Neni 23 – të gjithë ligjet që kanë të bëjnë me përdorimin e gjuhëve duhet të përshtaten me ligjin për përdorimin e gjuhëve brenda afatit një vjeçar. Në qoftë se nuk përshtaten, vlejnë dispozitat e këtij ligji. Dhe faktikisht, me dispozitat e këtij ligji, provimi i jurisprudencës duhet të jetë në gjuhën shqipe. Në aspektin procedural, duhet vetëm një vendim të sjellë ministri. Në qoftë se nuk e sjell, e çon në shtypshkronjë sepse vepron në kundërshtim me ligjin, i ngrenë padi për keqpërdorim detyre. Kjo është përgjegjësia politike – po ta lutem, po ç’është kjo përgjegjësi politike? Ja ku e kanë momentin. Pse nuk e bëjnë tani? E çojnë në shtypshkronjë, ai thotë: “Ministër, kur shkoi në shtypshkronjë?” Dhe patjetër do të dëgjohet një fjalë – a do të mbajë kufje në vesh, a do t’i zë me tapa veshë që të mos dëgjojë asnjë fjalë shqipe? E drejta e tij, s’ka asnjë problem. Por si ministër është i obliguar të respektojë ligjet e këtij shteti. Me ligj, shqipja është zyrtare.

Debatet e tjera janë vetëm me qëllim për t’u vonuar. Tani shoh që përdoren argumente të tipit: “Po proceset gjyqësore nuk zhvillohen në gjuhën shqipe.” Po, do të duhet të nisin të zhvillohen, duhet të implementohet ligji. Unë si mendësi politike kam marrë votë për legjislativë, dhe me votën që e kam marrë prej ditës së parë unë s’e kam lënë votën vetëm të vrapojë pas pushteteve. Kam sjellë ligjin për përdorimin e gjuhëve. Për këtë BDI thotë që mban punën e BDI-së – mirë, flasim edhe për kontributet e partive të tjera, por nuk është ideja të bëj garë. Kam insistuar deri në fund që të shfrytëzohet në maksimum e drejta që lejon kushtetuta – e cila, sipas këndvështrimit tim, është e pamjaftueshme. Unë kam rrëzuar një propozimligj që e kishin marrë vesh BDI me LSDM-në. E kam rrëzuar sepse pa mua s’bëhej 61 atë kohë.

GAZETARI:  Sa i përket provimit të jurisprudencës, e vlerësoni këtë zgjidhje?

ZIADIN SELA:  Natyrisht, zgjidhja është e gjithë. Por gabim bëhet kur për çdo zgjidhje të kërkojmë zgjidhje kur ekzistojnë zgjidhjet. Me këtë logjikë, unë thashë: kam marrë votë për legjislativë dhe kam sjellë ligjin. A doni të shihni zbatim? Duhet të më jepni votë për ekzekutiv. Ditën e parë, qeveria e nis me vendimin që gjithandej dy kolona – ashtu siç kam dhënë ligjin. Pa marrë parasysh a është ministri shqiptar apo maqedon, do të vëmë nënshkrim edhe kryeministri edhe ministri. Prej këtu nis zbatimi i gjuhës. Kjo është praktikuar disa herë. Është gabim të hyhet në kompromise për të cilat tashmë janë arritur kompromiset, sepse vetëm se do të zvogëlohet akoma më tepër e drejta.

Më rikujton disa citate nga Arbën Xhaferi. Xhaferi thotë: “Maqedonasi zakonisht kur kemi probleme thotë se ne kërkojmë që të jemi normalë – me duar, me këmbë, me dy duar, me dy këmbë, me sy, me veshë, ashtu si na ka krijuar Zoti. Ndërsa kërkesat e maqedonëve janë që na marrin të dy këmbët. Vjen faktori ndërkombëtar e sjell kompromisin, na lë njërën këmbë. Po ne përsëri ngelëm sakatuar.” E njëjta logjikë që të implementohet te studentët. “Po do t’i lëmë kështu” – nuk udhëhiqet pro. Ti puno që të zbatohet ai kriteri i ligjit që e lejon përdorimin e gjuhës në gjykatat e vendit. Në qoftë se nuk lejon, unë jam duke përgatitur në të njëjtën kohë edhe një ligj tjetër. Shtetet demokratike shërbejnë si modele për ne. Nuk është e vërtetë që e vetmja gjuhë juridike në botë është maqedonishtja. Nuk është e vërtetë që nuk ka sisteme që funksionojnë me dy gjuhë. Studentët e kanë sjellë shembullin e shteteve të tjera evropiane ku shfaqet ky problem.

Një ndër kauzat që unë punoj në drejtim të saj për ta shndërruar edhe në ligj: ne duhet të implementojmë sistemin finlandez, zviceran, belg ose kanadez – ku merret kriteri territorial (gjykatat që do të jenë vetëm në gjuhën shqipe) ose kriteri i qytetarit (qytetari do të kërkojë në njërën nga dy gjuhët zyrtare – shqip ose maqedonisht – ta mbajë procesin gjyqësor).

GAZETARI:  Do ta nxjerrësh që është kërkesë për federalizim.

ZIADIN SELA:  Po, e pse çfarë të keqe ka? Nuk është për federalizim – e përmendëm modelin zviceran. Por kur ti më godet në të drejtën time elementare sovrane që unë zgjedh më të keqin dhe nuk më jep zgjidhje, unë do të kërkoj ta realizoj këtë drejtim sovran. Unë nuk po them në sistemin gjyqësor ti ma bën të paimplementueshme në këtë formë. S’mund të ketë dy gjuhë juridike? Ka edhe 100 gjuhë juridike. Ka edhe ekspertë maqedonë që e thonë këtë. Nëse nuk paska, urdhëro ta ndryshojmë ligjin që ta mundësojmë.

E di çfarë goxha prekëse m’u duk ajo që paskan gjetur një vërejtje te ligji im se e përmend konventën e minoriteteve. E di pse është prekëse? Sepse jam nga ata që vazhdimisht e kam thënë: shqiptarët nuk mund të trajtohen si pakicë këtu. Këtë e them në studio, në parlament, kudo, edhe me faktorin ndërkombëtar. Një popull që është mbi 1/3 dhe që është vetëm në Maqedoninë Perëndimore kryesisht, ku është mbi 1/2, pra shumicë, dhe i cili ka kapacitetin të ndërtojë paqen por ta ka bërë edhe luftën – nuk mund të trajtohet si pakicë. Këtë nuk e pranon askush. Kjo është, pa marrë parasysh që rrezikoj t’i vë bast fjalëve të mia. Jo kërcënoj, por flas për një realitet që të gjithë duhet ta kuptojnë. Nuk është pakicë definicion numerik. A ishin pakicë njerëzit me ngjyrë në Afrikën e Jugut në kohën e aparteidit? Mbi 90% e popullatës ishin numerikisht atje. Pra, pakicat janë terma politike. Shqiptarët nuk mund të trajtohen si pakicë në Maqedoninë e Veriut, sepse mbajnë stabilitetin e shtetit, e mbushin shtetin, formojnë shtetin. Dhe mos të shkojmë pastaj te e drejta historike dhe autoktonisë.

GAZETARI:  Jemi krejt në fund, zoti Sela. Do ta përmbyllim me dy pyetje. Më herët përmendëm konsolidimin e Vlenit në një subjekt të vetëm politik. Në anën tjetër, BDI. A e vështirëson ky realitet politik rrugëtimin e Lidhjes Shqiptare?

ZIADIN SELA:  Jo aspak. Sepse ne nuk e kemi të vështirë të ulemi të flasim – nuk kemi faje, nuk bartim faje në karrierën tonë politike. Jemi të hapur. Kur ke komoditetin që të jesh të japësh llogari për punët që ke bërë, dhe këto punë kanë qenë vetëm të mira dhe pozitive, nuk e ke problem që pastaj të shkosh te populli dhe të kërkosh përgjegjësi. Sepse e ke vërtetësinë tënde – e kaluara jote flet që premtimet nuk i ke boshe, por i ke të vërteta dhe punon për këto premtime.

Konkurrenca është gjë e mirë, por unë do të kisha dashur që të ketë konkurrencë idesh dhe mendimesh. Unë nuk shoh ndonjë risi te këto dy subjekte që i përmendët. Ka vetëm llafologji: “Po shkelet Marrëveshja e Ohrit”, “Marrëveshja e Ohrit solli paqen”, “Ju s’e bëtë, ne do ta bëjmë në 20 vjet”. Në qoftë se populli do t’i zgjedhë këta që s’bëjnë dhe vazhdojnë të mos bëjnë – është e drejta e popullit. Unë një gjë jam dakort: verdiktin e popullit unë di ta pranoj, t’ju them faleminderit. Përpjekjet e mia do t’i bëj deri në fund.

GAZETARI:  Po e mbyllim me tryezën e përbashkët të partive politike shqiptare. Ju mes të tjerash, në shumë paraqitje keni theksuar se ka qenë edhe në programin e Aleancës për Shqiptarët të bëhen takime mes liderëve shqiptarë. Keni thënë që pa kamera le të realizohen. Pse nuk po ndodhin, zoti Sela?

ZIADIN SELA:  Pa kamera e kam thënë në kuptimin që nuk duhet shfrytëzuar ky mekanizëm për t’u treguar se ulemi. Edhe kjo praktikë është praktikuar edhe prej liderëve maqedonas. Në teorinë politike, ti mund të kesh ideale të mëdha dhe të drejta, por ato janë të paralizueshme nëse nuk i parasheh mekanizmat e ndërmjetës. Një ndër mekanizmat që i realizojnë idetë është kjo tryezë e përbashkët e partive politike parlamentare shqiptare. Për shumë shkaqe duhet ftuar tryeza.

E para: zgjedhjet në Maqedoni çdo herë do të prodhojnë dy situata te blloku politik maqedonas. Ose balancë ndërmjet LSDM-së dhe VMRO-së, ose diferencë e madhe ndërmjet këtyre dy blloqeve. Kur ka balancë, ne kushtëzojmë ata për të bërë qeveri – për të realizuar platformë. Unë këtu dua të dal te platforma, jo kush hyn e kush bëhet pjesë e qeverisjes. Kur balanci është i prishur siç jemi tani, ata na kushtëzojnë neve me të drejtat tona. Për situatat e tanishme, kur ti kushtëzohesh, zgjidhja është unifikimi i gjithë faktorit politik shqiptar, sepse ka precedent – nuk mund të ketë qeveri dhe stabilitet pa të gjitha partitë shqiptare në qeveri, kushdo qoftë ajo.

Në këtë situatë është shumë e rëndësishme të mblidhet tryeza. Tani edhe unë kam plot njerëz me të cilët nuk doja të jem në të njëjtën tavolinë. Por e thashë pak më herët: kur populli ka vendosur të të ketë dhënë mandat, ti e ke vendin aty. Populli e ka vendosur. Nuk është që nuk kam çfarë t’i bëj asaj gjëje për t’i caktuar prioritetet. Sepse në qoftë se na duhet një ligj për përfaqësim të drejtë dhe adekuat që ti e çon në Komisionin e Venecias, ata presupozojnë që ti ke sjellë konsensus politik për këtë çështje. Ne s’kemi konsensus brenda opinionit shqiptar për këtë. Mjaftohemi vetëm me idenë: “20 vjet ju sollët, neve po e sjellim.” Pa e çfarë sjellin? E dinë ata çfarë sjellin. Duhet një argument që ta vazhdojnë gënjeshtrën.

Në qoftë se prioritet ke ata qytetarë që të kanë votuar, do të thuash: “S’bën ky ligj dhe duhet të sjellim një ligj tjetër.” Tamam. E kanë propozimin tim. Për hir të së vërtetës, po ua kam çuar të gjithë deputetëve shqiptarë. Pasi e kam dorëzuar me nënshkrimin tim, e kanë ligjin. U kam bërë thirrje t’i bashkangjiten ligjit. Ligji që e keni përgatitur është për të gjitha etnitetet. Përfaqësimi i drejtë dhe adekuat është për gjithë komunitetet. Edhe ligji që e ka propozuar qeveria kështu është, por nuk ka sens logjik të përjashtojë etnitetet. Unë e kam paraparë edhe barazinë gjinore dhe njerëzit me nevoja të veçanta.

GAZETARI:  Nëse do të mbahen zgjedhjet e parakohshme, a është gati Lidhja Shqiptare të futet në garë?

ZIADIN SELA:  Po, natyrisht. Është rregull – të gjithë thonë “po, gati jemi”. Por ne pas kongresit jemi në proces – Aleanca është e integruar komplet në Lidhjen Shqiptare. Procesi i vulave nuk ka përfunduar, unë vazhdoj në Gjykatën e Apelit ta ndjek këtë proces. A jemi të gatshëm? Po, jemi të gatshëm të hyjmë në zgjedhje nesër, por ne do të punojmë që të hyjmë më të përgatitur. Me kongresin nuk ka përfunduar – e thashë edhe në kongres: kjo është nisja e një procesi, e vizitave të mia dhe strukturave të partisë në çdo lagje, në çdo fshat, në çdo lokalitet, për të ndërtuar qelizat atje ku s’i kemi dhe për t’i forcuar atje ku i kemi.

GAZETARI:  Dakort. Faleminderit për kohën tuaj, zoti Sela.

ZIADIN SELA:  Faleminderit për mundësinë. Shikuesve të nderuar, faleminderit për vëmendjen, dhe deri në takimet tona të radhës./Përgatiti: TetovaNews