Nga Li Fengliang
China Daily
Një robot humanoid i kompanisë PaXini, e specializuar në teknologjinë haptike dhe robotikën humanoide, demonstron aftësinë për të kapur pako gjatë Ekspozitës Botërore të Inteligjencës 2026 në Tianjin, në veri të Kinës, më 28 maj 2026. Foto: Xinhua
Inteligjenca artificiale po e riformëson me shpejtësi tregun e punës, duke automatizuar detyra të tilla si shkrimi rutinë i teksteve, analizat bazë të të dhënave, programimi konvencional, punët e përsëritshme administrative dhe detyrat fillestare në fushën e dizajnit. Ndërsa këto vende pune zhduken ose ndryshojnë, punëdhënësit po kërkojnë gjithnjë e më shumë një kombinim tjetër aftësish nga të diplomuarit.
Ky transformim po ndodh në një moment të vështirë për arsimin e lartë. Ndërsa numri i të diplomuarve universitarë vazhdon të rritet, papunësia strukturore është bërë më e theksuar.
Nën trysninë për të përmirësuar mundësitë e punësimit të të diplomuarve, universitetet në të gjithë Kinën po ristrukturojnë programet e tyre akademike. Shumë institucione po hapin degë të lidhura me inteligjencën artificiale, po promovojnë arsimin ndërdisiplinor “IA + X” ose po zbatojnë modele më të gjera pranimi.
Reagimi ndaj ndryshimeve në tregun e punës është njëkohësisht i arsyeshëm dhe i domosdoshëm. Universitetet nuk mund t’i shpërfillin ndryshimet teknologjike, industriale dhe ato në fushën e punësimit. Por ato duhet të përballen edhe me një pyetje më të vështirë: A mund të transformohen mjaftueshëm shpejt dhe me përgjegjësi për t’iu përgjigjur këtyre kërkesave të reja?
Ndërtimi i një programi të qëndrueshëm akademik kërkon kohë. Universiteteve u nevojiten pedagogë të kualifikuar, kurrikula koherente, infrastrukturë e përshtatshme dhe mundësi për trajnim praktik. Këto elemente nuk mund të krijohen thjesht duke ndryshuar emrin e një departamenti ose duke shtuar disa lëndë teknike.
Pa përgatitje të mjaftueshme, ristrukturimi i programeve profesionale mund të shndërrohet lehtësisht në një reagim emergjent ndaj ankthit për punësimin.
Lëndët mund të përqendrohen ngushtësisht në trajnimin e studentëve për përdorimin e mjeteve më të fundit, ndërsa vetë arsimi mund të reduktohet në përgatitjen e tyre vetëm për vendet e punës që ekzistojnë aktualisht. Edhe pse në dukje praktike, reforma të tilla rrezikojnë të krijojnë probleme më të thella: një numër të tepërt të diplomuarish me aftësi të ngjashme, njohuri të dobëta themelore, aftësi të kufizuara për t’u përshtatur dhe zbehje graduale të misionit arsimor të universitetit.
Hapja e një dege të re nuk sjell automatikisht kuadro më të përgatitur. Nëse universitetet nxitojnë drejt fushave në modë pa kuptuar bazat e tyre shkencore, aftësitë e nevojshme ose kërkesën reale të industrisë, ato thjesht mund ta zëvendësojnë një mospërputhje me një tjetër.
Problemi ndërlikohet edhe më shumë nga shpejtësia e ndryshimeve teknologjike.
Teknologjia shpesh zhvillohet më shpejt se cikli i arsimit universitar. Një fushë që duket shumë premtuese në kohën kur studentët fillojnë studimet mund të ketë ndryshuar rrënjësisht deri në çastin kur ata diplomohen.
Mjete të caktuara mund të vjetrohen, ndërsa metodat e konsoliduara mund të zëvendësohen nga paradigma të reja teknologjike.
Prandaj, universitetet që thjesht ndjekin çdo prirje të re mund të nxjerrin të diplomuar të dëmtuar në dy aspekte: pa thellësinë e arsimit tradicional të disiplinës së tyre dhe njëkohësisht të papërgatitur për fazën e ardhshme të ndryshimeve teknologjike.
Për këtë arsye, reforma akademike duhet të përfshijë një rikonceptim më të thellë të kurrikulave, metodave të mësimdhënies dhe modeleve të zhvillimit të kuadrove.
Në vend që të krijojnë shkolla ose programe të izoluara të inteligjencës artificiale, universitetet duhet të ndërtojnë platforma të fuqishme “IA + X”. Inteligjenca artificiale duhet të integrohet me inxhinierinë, mjekësinë, bujqësinë, shkencat natyrore, shkencat humane dhe ato shoqërore. Kjo kërkon bashkëpunim më të thellë ndërmjet departamenteve dhe kapërcimin e pengesave të krijuara prej kohësh.
Qëllimi nuk është që çdo student të shndërrohet në specialist të inteligjencës artificiale, por që studentët e fushave të ndryshme të kuptojnë se si teknologjitë inteligjente mund t’i riformësojnë disiplinat e tyre, t’ua zgjerojnë aftësitë analitike dhe t’i ndihmojnë në zgjidhjen e problemeve reale.
Universitetet duhet gjithashtu ta forcojnë bashkëpunimin me bizneset, institucionet qeveritare dhe qendrat kërkimore. Partnerët e jashtëm mund të ofrojnë përvojë praktike, burime industriale dhe njohuri mbi nevojat e reja të vendeve të punës.
Një bashkëpunim i tillë mund të ndihmojë në lidhjen e zinxhirit arsimor, zinxhirit të zhvillimit të kuadrove dhe zinxhirit industrial, duke e zvogëluar hendekun ndërmjet asaj që mësojnë studentët dhe asaj që i nevojitet realisht shoqërisë.
Megjithatë, përshtatja me tregun e punës nuk duhet të bëhet qëllimi i vetëm i universiteteve. Pavarësisht se sa përmbysëse bëhet teknologjia, përgjegjësitë themelore të arsimit mbeten të pandryshuara. Universitetet duhet të formojnë karakterin moral, të nxisin mendimin e pavarur, të përcjellin kulturën, të inkurajojnë risitë dhe të mbështesin zhvillimin e gjithanshëm të individit.
Reforma e vërtetë arsimore nuk nënkupton ndjekjen e verbër të prirjeve teknologjike. Ajo kërkon që universitetet të përqafojnë risitë, duke ruajtur njëkohësisht një kuptim të qartë të qëllimit përfundimtar të arsimit.
Inteligjenca artificiale duhet të përfshihet në të gjithë procesin e mësimdhënies dhe të të nxënit. Studentët duhet të mësojnë t’i përdorin mjetet inteligjente në mënyrë efektive dhe të përgjegjshme. Por universitetet duhet ta vendosin zhvillimin njerëzor në qendër të arsimit. Sa më e fuqishme të bëhet teknologjia, aq më të rëndësishme do të jenë aftësia për të gjykuar, krijimtaria, përgjegjësia etike dhe mendimi kritik.
Universitetet mund t’i përshtatin strukturat e tyre akademike për t’iu përgjigjur nevojave kombëtare dhe shoqërore. Në të njëjtën kohë, ato duhet ta ruajnë shumëllojshmërinë e ekosistemit akademik. Jo çdo institucion duhet të hapë të njëjtat programe, të ndjekë të njëjtat disiplina në modë ose të zbatojë të njëjtin model zhvillimi.
Një valë programesh identike të lidhura me inteligjencën artificiale mund të çojë në një formë të re të njëtrajtshmërisë, ku universitetet humbin veçoritë dhe pikat e tyre të forta, ndërsa konkurrojnë për të njëjtët studentë, pedagogë dhe burime. Arsimi i lartë ka nevojë për shumëllojshmëri, jo për një gjendje ku çdo universitet fillon t’u ngjajë të tjerëve.
Ngritja e inteligjencës artificiale nuk duhet parë vetëm si një tronditje për arsimin e lartë, por edhe si një mundësi për ta riformësuar atë.
Detyra kryesore e universiteteve nuk është të hapin më shumë degë të inteligjencës artificiale, por të rishqyrtojnë se çfarë duhet të mësojnë universitetet dhe si duhet të zhvillohet mësimdhënia në një epokë kur informacioni dhe ndihma teknike po bëhen gjithnjë e më lehtë të arritshme.
Vetëm përvetësimi i njohurive nuk mund ta përcaktojë më vlerën e arsimit universitar. Studentët duhet të mësojnë si t’i vlerësojnë njohuritë, si t’i lidhin idetë ndërmjet disiplinave, si t’i identifikojnë problemet me rëndësi dhe si të marrin vendime të përgjegjshme. Ata duhet të jenë të aftë të punojnë me makineritë, pa lejuar që makineritë t’ua zëvendësojnë aftësinë për të menduar.
Të diplomuarit më të përgatitur për epokën e inteligjencës artificiale nuk do të jenë ata që thjesht kanë zotëruar programet më të fundit kompjuterike. Ata do të jenë njerëzit me baza të fuqishme në disiplinat e tyre, me këndvështrim të gjerë humanist, me aftësi për të përdorur mjete inteligjente dhe me pavarësi intelektuale për t’i vënë në pikëpyetje rezultatet e tyre.
Përgatitja e të diplomuarve të tillë nuk është vetëm një përgjigje praktike ndaj trysnisë së punësimit. Ajo është thelbësore për ndërtimin e një sistemi më të fuqishëm arsimor dhe për sigurimin e zhvillimit afatgjatë të vendit.
Autori është zëvendësdekan në Fakultetin e Edukimit të Universitetit Tsinghua.
