Nga arkivi i Handelsblatt: Sociologia amerikane Allison Pugh paralajmëron se njerëzit humbasin dinjitetin nëse inteligjenca artificiale zëvendëson të gjithë punën. Në të ardhmen, një aftësi në veçanti mund të ketë rëndësi.
Nga Annika Keilen
Allison Pugh është sociologe në Johns Hopkins University, një nga universitetet më të mira në botë. Ajo studion ndikimin e inteligjencës artificiale në shoqërinë tonë: atë që, sipas saj, mund të shpërbëhet nëse inteligjenca artificiale zëvendëson marrëdhëniet ndërnjerëzore. Ajo përfytyron shumë skenarë katastrofikë, të cilët i sheh pothuajse si të pashmangshëm. Në fund të fundit, drejt nesh po vjen një “cunami i inteligjencës artificiale”, thotë ajo.
Por ndonjëherë ka edhe çaste të vogla që i japin shpresë. Për shembull, kur njerëzit kërkojnë këshilla edhe nga njerëz të tjerë. Kështu i kishte ndodhur së fundmi një pjesëmarrëseje në një ligjëratë, së cilës vajza i kishte thënë: “E pyeta ChatGPT-në, por po të pyes edhe ty, sepse e di që nuk do të më thuash thjesht atë që dua të dëgjoj.” Sociologia Pugh mendon se, në një moment, rëndësia e marrëdhënieve ndërnjerëzore për ekonominë mund të rritet sërish ndjeshëm.
Zonja Pugh, sipërmarrës të teknologjisë si Mustafa Suleyman, drejtori ekzekutiv i Microsoft AI, pretendojnë se inteligjenca artificiale do të marrë përsipër shumicën e punëve të zyrës brenda pak vjetësh. A nuk do të ishte, në fakt, diçka e bukur një botë pa punë?
Ata që mund të punojnë duke ndjekur pasionin e tyre ndoshta i përkasin një pakice fatlume. Për shumicën, puna nuk është ndonjë kënaqësi e madhe. Ata punojnë për arsye të tjera: për para, për familjen, për të siguruar të ardhmen. Por puna bën shumë më tepër sesa thjesht të mbushë portofolin.
Çfarë konkretisht?
Ka një libër mbresëlënës: “When Work Disappears”, nga William Julius Wilson. Ai përshkruan se çfarë ndodh në lagjet me të ardhura të ulëta në SHBA kur puna zhduket. Wilson argumenton se puna i jep jetës koherencë. Jo vetëm disiplinë, por edhe rregullsi, parashikueshmëri dhe strukturë.
Përse është e rëndësishme kjo?
Shoqëria jonë mbështetet te parashikueshmëria. Kjo mund të tingëllojë e rëndomtë, por ka shumë prova shkencore se njerëzit kanë nevojë të mund të mbështeten te njëri-tjetri, qoftë edhe vetëm për t’u bashkërenduar me të tjerët. Nuk mund të caktosh të shkosh në stërvitje futbolli apo të takohesh me miqtë nëse askush nuk mund të thotë me siguri se kur dhe ku do të jetë. Këto kënaqësi të vogla mbështeten te besueshmëria. Por për mua ka rëndësi edhe diçka tjetër.
Çfarë?
Puna krijon një ndjenjë përkatësie dhe pjesëmarrjeje të përbashkët. Ndjenjën se të gjithë po punojmë drejt të njëjtit qëllim, se secili jep pjesën e vet, se jemi anëtarë me të drejta të plota të shoqërisë, sepse me punën time, çfarëdo qoftë ajo, jap një kontribut. Kjo përfshin si veprimtaritë e paguara, ashtu edhe ato të papaguara, si kujdesi për fëmijët apo ndihma që i jep dikujt për të kaluar rrugën. Pa këtë, është e paqartë se çfarë do të ndodhë me strukturën tonë shoqërore.
Pra, ju thoni se pa punë nuk mund të jemi shoqëri?
Pikërisht kjo më shqetëson. Disa argumentojnë se konsumi na jep identitet. Të tjerë thonë se fetë na mbajnë të bashkuar. Edhe kjo është e vërtetë në njëfarë mase. Por këto lidhje janë shumë të dobëta krahasuar me kërkesën e rregullt për t’u paraqitur çdo ditë në të njëjtën orë, me të njëjtët njerëz. Kjo përditshmëri e zakonshme është pjesë e asaj që e bën kaq të fortë lidhjen që mban të bashkuar shoqërinë tonë.
Çfarë ndodh me njeriun kur kjo ndjenjë përkatësie zhduket?
Nuk jam parashikuese e së ardhmes. Por rrezikojmë të bëhemi individë të izoluar. Për hulumtimin tim kam biseduar kryesisht me njerëz që punojnë me njerëz. Pra, me terapistë, mjekë apo mësues. Këta njerëz nuk të japin vetëm ilaçe apo të mësojnë të llogaritësh. Ata i japin personit përballë ndjenjën se dikush e sheh dhe e vëren. Kjo, nga ana tjetër, krijon një ndjenjë dinjiteti, kuptimi, mirëkuptimi të ndërsjellë dhe lidhjeje. Studime të shumta psikologjike dëshmojnë se ndërveprime të tilla janë të rëndësishme edhe për strukturën tonë shoqërore. Nëse kjo shpërbëhet, ndodh një katastrofë.
Kaq keq?
Ndonjëherë bisedoj me inxhinierë që po automatizojnë marrëdhëniet ndërnjerëzore. I pyes: “Çfarë mendoni se do të ndodhë kur njerëzit të mos kenë më nevojë të punojnë? Si synoni ta zgjidhni problemin që po krijoni vetë tani?” Atëherë thonë: “Thjesht do të vendosim një të ardhur bazë.”
Një të ardhur bazë që e merr secili, edhe nëse nuk punon…
Nuk besoj se shtetet që deri tani kanë bërë pak për përkujdesjen sociale do t’i hapin papritur arkat. Por edhe nëse e bëjnë, kjo e ardhur mbulon vetëm nevojat financiare, jo nevojën për t’u ndier i nevojshëm. Pra, kjo mbështet një botë në të cilën puna bëhet luks, që ndoshta do t’i rezervohet vetëm një elite, teknologëve në krye. Ndërsa ne të tjerët do të rrimë në shezlongë e do të pimë pije? Do të jemi thjesht konsumatorë, pa të drejtën për nderim apo përkatësi në një bashkësi, siç e kanë ata që ende lejohen të punojnë. Kësaj i shtohet edhe dimensioni politik.
Çfarë do të thotë kjo?
Nëse jemi individë të veçuar, kjo është e keqe për demokracinë. Humbasim ndjenjën se ndajmë një fat të përbashkët me bashkëqytetarët tanë. Humbasim empatinë dhe përgjegjësinë për njëri-tjetrin. Kështu bëhemi më të cenueshëm nga fashizmi, populizmi dhe demagogjia, sepse ai që nuk njeh më probleme të përbashkëta kërkon zgjidhje individuale.
Në librin tuaj “The Last Human Job” shkruani se njerëzit kanë një “etje për përkatësi”. A mund ta shuajnë këtë etje grupet ekstremiste nëse mungojnë struktura të tjera shoqërore?
Absolutisht. Ka prova të forta se ndjenja e përkatësisë kontribuon në mirëqenien tonë: kemi nevojë për të në një nivel të thellë. Institucionet demokratike ofrojnë një formë laike të kësaj përkatësie. Nëse ato nuk e përmbushin më këtë nevojë, njerëzit bëhen të cenueshëm nga interesa të tjera, që e shfrytëzojnë dëshirën e tyre për bashkësi për qëllime të rrezikshme.
Pse platformat e inteligjencës artificiale nuk mund të na japin ndjenjën e përkatësisë?
Modelet e mëdha gjuhësore të sotme janë projektuar për të shfrytëzuar dobësitë tona: nevojën për miratim, për përkatësi. Specialistët flasin për “psikozë nga inteligjenca artificiale” dhe “servilizëm”: modelet na japin miratim pa fund, sepse duan që të mos i fikim. Kjo është e integruar në modelin e tyre të biznesit. Dhe për ta arritur këtë, na ndjekin në labirintet ku duam të futemi. Njerëzit zhvillojnë teori konspirative me modelet gjuhësore, sepse nuk ka asgjë që t’i korrigjojë. Por modelet nuk shfrytëzojnë vetëm pikat e dobëta psikologjike të njerëzve me sëmundje mendore. Ato shfrytëzojnë edhe dobësinë e qenësishme të njeriut për të kërkuar miratim të përhershëm.
Por shumë njerëz tashmë e përdorin ChatGPT-në për qëllime terapeutike, pra besojnë se i ndihmon. A nuk është ChatGPT më mirë se asgjë kur mundësitë për të marrë terapi janë të pakta?
Ky është argumenti i sipërmarrësve të teknologjisë. Dhe e kuptoj: qasja e barabartë në kujdes cilësor është një çështje serioze. Por ne mbështetemi te teknologjia për të bërë atë që refuzojmë ta bëjmë politikisht: të sigurojmë qasje reale te njerëzit. Mund të financonim më shumë vende për terapi. Mungesa e tyre është një zgjedhje politike. Dhe atëherë unë them: mos u uroni të tjerëve atë që nuk do ta dëshironit për veten. Nëse ju do të parapëlqenit një njeri të vërtetë, atëherë mos thoni se një terapiste me inteligjencë artificiale është mjaftueshëm e mirë për të tjerët.
Modelet gjuhësore nuk përdoren vetëm si terapistë, por krijojnë edhe një lloj pasigurie të vazhdueshme në shoqëri. Pikërisht për faktin nëse së shpejti do të kemi ende punë apo jo. Cilat janë pasojat shoqërore të pasigurisë për vendet e punës, që tashmë po ndihet?
Hulumtimet tregojnë se pasiguria paralizon vendimet afatgjata. Njerëzit martohen më rrallë, bëjnë më pak fëmijë, nuk blejnë shtëpi. Jetojnë në mënyrë më të përkohshme. Kjo trondit qëndrueshmërinë shoqërore.
Çfarë duhet të bëjmë për ta përballuar këtë frikë?
Ende po mbledh ide. Por ka dy gjëra që qeveritë mund të bëjnë: të zgjerojnë mbrojtjen sociale bazë — kujdesin shëndetësor, strehimin, arsimin — pavarësisht statusit të punësimit. Gjermania është tashmë më përpara se SHBA-ja në këtë drejtim. Ka gjithashtu ide për një “dividend të inteligjencës artificiale”: kjo do të nënkuptonte taksimin e kompanive sipas fuqisë së tyre llogaritëse apo ndikimit të tyre ekonomik dhe shpërndarjen e gjerë të të ardhurave. Por këtë pikë ende nuk e kam menduar deri në fund.
Mendova se do të thoshit se duhet të investojmë më shumë në marrëdhëniet njerëzore.
Sigurisht, duhet patjetër ta ruajmë ose ta përmirësojmë qasjen e njerëzve në punën përkujdesëse që kryhet nga njerëzit. Por duhet të mendojmë se si duket kjo në praktikë. Në një vend që vizitova për hulumtimin tim, mësimi në një shkollë zhvillohej me ndihmën e kompjuterëve dhe më pas fëmijët takoheshin me kujdestarë njerëzorë për të diskutuar se si ndiheshin. Dhe mund të shihja se, në shumë drejtime, kjo është e ardhmja drejt së cilës po shkojmë. Pra, kjo është një ide në të cilën njerëzit bëhen një lloj ndërfaqeje e butë që ndërvepron me njerëzit; kontakti i drejtpërdrejtë është njerëzor, diçka si një “dorezë kadifeje” rreth bërthamës teknologjike të asaj që ndodh.
Ky është një ndryshim mjaft i madh. A mendoni se mund të realizohet kështu edhe në Gjermani? Këtu ka sindikata që shpesh luftojnë edhe për vendet “e vjetra” të punës.
Në SHBA kemi shumë më pak sindikata, kjo ndjesi e kthimit të akrepave të orës pas nuk ekziston këtu dhe nuk do t’ia rekomandoja as Gjermanisë. Kemi arritur në një pikë ku duhet të mendojmë se si mund ta integrojmë inteligjencën artificiale në botën e punës. Nëse nuk e bëjmë, kam frikë se Gjermania nuk do të jetë konkurruese. Por ka mënyra për ta integruar inteligjencën artificiale në vendet e punës dhe sindikatat duhet të jenë pjesë e këtij diskutimi. Mund të mendohej se si ta mbajmë njeriun, në njëfarë mënyre, në krye të asaj që prodhon inteligjenca artificiale. Ky do të ishte një skenar i bukur.
Përveç skenarit më të keq, në të cilin të gjithë janë të papunë, ekziston edhe argumenti se inteligjenca artificiale aktualisht po subvencionohet masivisht. Dhe kur këto subvencione të zhduken, shërbimet llogaritëse do të bëhen aq të shtrenjta, sa në fund njeriu do të kushtojë sërish më pak se inteligjenca artificiale.
Nuk e besoj këtë, sepse teknologjitë mund të zgjerohen në shkallë të madhe, ndërsa puna njerëzore vetëm në mënyrë të kufizuar. Besoj se e vetmja mënyrë për ta ruajtur punën njerëzore është t’i vendosim teknologjisë kufij për atë që është e pranueshme. Këtë duhet ta bëjmë për çdo punë që lidhet me marrëdhëniet ndërnjerëzore. Por ne nuk i japim përparësi dhe nuk e vlerësojmë atë që bën një njeri. Tani është e mundur që kjo të ndryshojë. Përplasjet dhe kundërshtimet që njerëzit sjellin në diskutime do të jenë ajo që e bën të vlefshëm një njeri.
Në Gjermani, formimi profesional në zanate po kërkohet sërish më shumë. Sipas jush, as këto profesione nuk janë më të sigurta?
Varet. Më parë ishte e vështirë që një robot, për shembull, të rregullonte shtretërit. Por tani edhe kjo është e mundur, sepse inteligjenca artificiale gjenerative po ndërthuret me robotikën.
Ku do të punojmë atëherë në të ardhmen e afërt?
Në të ardhmen, njerëzit do të punojnë kryesisht në profesione ku marrëdhëniet ndërnjerëzore janë në plan të parë, si për shembull parukierët. Ata e zotërojnë zanatin e tyre, por bëhet fjalë për shumë më tepër sesa thjesht prerja e flokëve. Bëhet fjalë për marrëdhënien që ndërtojnë. Për mua, ky është çelësi i suksesit.
Po në botën e zyrave?
Edhe aty bëhet fjalë për role që përmbushin këtë funksion ndërnjerëzor. Secili duhet të përpiqet të sigurojë vende të tilla pune. Pra, unë nuk do të zgjidhja programimin: modelet gjuhësore tashmë e bëjnë mirë këtë. Na duhen njerëz që mund t’i kuptojnë të tjerët, t’i lexojnë dhe t’i shoqërojnë.
Si duhet të duket kjo konkretisht?
Menaxherët paguhen që tani për një punë të tillë ndërnjerëzore. Menaxherët më të mirë nuk janë ata që bëjnë lajka, por ata që thonë edhe kur diçka nuk funksionon. Aftësitë sociale do të jenë tipari që do të bëjë dallimin në konkurrencën e së ardhmes. Sipas mendimit tim, studentët duhet të mësojnë t’i përballojnë veçanërisht mirë konfliktet ndërnjerëzore dhe ta zotërojnë aftësinë për të punuar me njerëzit. Kjo mund të mësohet: terapistët e mësojnë, këshilltarët e mësojnë. Universitetet duhet ta vendosin si një fushë studimi më vete.
A mund ta përgatitim shoqërinë tonë për këtë transformim nga inteligjenca artificiale?
Cunami i inteligjencës artificiale do të vijë. Prandaj duhet urgjentisht të komunikojmë më shumë me njerëzit përreth nesh. Secili duhet të gjejë se si mund ta bëjë lagjen dhe qytetin e vet një strukturë shoqërore të gjallë, të fortë dhe dinamike. Sepse nëse ekziston ky solidaritet, inteligjenca artificiale dhe ajo që mund të vijë do ta formësojnë shoqërinë tonë, por nuk do ta shkatërrojnë.
Pra, keni shpresë?
Njerëzit ende e vlerësojnë shumë lidhjen e vërtetë njerëzore. Besoj se perspektivat afatshkurtra nuk janë veçanërisht të mira: teknologët duket se nxitojnë të automatizojnë sa më shumë të jetë e mundur dhe njerëzit janë pa dyshim të cenueshëm nga ajo që u shitet. Por perspektivat afatgjata mund të jenë vërtet më të mira, sepse, sapo të qartësohet e gjithë kjo, një gjë do të bëhet më e dukshme: ajo që ne njerëzit kemi për t’i ofruar kësaj bote janë lidhjet tona sociale, rrjeti i marrëdhënieve që i jep kuptim jetës.
Allison Pugh, faleminderit për intervistën.
Ky artikull u botua fillimisht në maj 2026. Ai u rishikua më 5 tetor 2026 dhe u përditësua me përshtatje të vogla./Handelsblatt
