Ballina Lajme Zgjedhjet presidenciale në Francë më 2027: “Ajo që është në lojë është...

Zgjedhjet presidenciale në Francë më 2027: “Ajo që është në lojë është një ndryshim i mundshëm i regjimit”, nga Blanche Leridon

Nga Blanche Leridon | L’Express, 16 nëntor 2026

Çfarë mbetet nga alternimi politik kur tranzicionet zgjedhore premtojnë dhe më pas sanksionojnë ndryshime të mirëfillta regjimi? Kjo pyetje shtrohet nga Beogradi në Tel Aviv, duke kaluar nëpër Brazilia, Budapest, Uashington dhe, nesër, Paris. Thelbi i zgjedhjeve të muajve të fundit lidhet më pak me alternimin e thjeshtë politik dhe më shumë me ndryshimin e mirëfilltë të modelit demokratik dhe politik.

Ndryshimi i regjimit nuk nënkupton domosdoshmërisht, në këtë rast, një shkëputje të dhunshme apo një rrëshqitje të menjëhershme autoritare. Bëhet fjalë, më tepër, për zgjedhje ku çështja nuk është vetëm zëvendësimi i një ekipi qeverisës dhe ndryshimi i drejtimit të politikave që zbatohen, por ndryshimi i rregullave themelore të lojës politike: vendi i drejtësisë, të drejtat e pakicave, statusi i opozitës apo edhe vetë përkufizimi i shtetësisë.

Nga Budapesti në Brazilia

Le të fillojmë me atë që ndodhi në Serbi më 25 tetor. Lëvizja e jashtëzakonshme studentore, e cila u zhvillua gjatë dy viteve dhe fitoi zgjedhjet e parakohshme parlamentare, kishte si parullë kryesore mbylljen e kapitullit të afro 15 viteve të qeverive të njëpasnjëshme të drejtuara nga SNS-ja (Partia Përparimtare Serbe). Kjo lëvizje, me përbërje shumë të larmishme, e mbështetur nga një shoqëri civile serbe që kërkonte frymëmarrje dhe ndryshim, bashkonte grupe me përbërje dhe kërkesa të ndryshme rreth një pike qendrore: rivendosjes së shtetit të së drejtës dhe luftës kundër korrupsionit endemik që e ka gërryer vendin prej më shumë se një dekade. Lëvizja studentore nuk fitoi mbi bazën e një programi ekonomik, gjeopolitik apo social, por falë kësaj dëshire të thellë, të patjetërsueshme, për të ndryshuar, thjesht, epokën politike.

Në këtë kuptim, zgjedhjet serbe na kujtuan menjëherë ato që u zhvilluan në Hungari, në prillin e kaluar. Ngjashmëritë janë të shumta: një pushtet i akuzuar për korrupsion masiv, kundërshtar i fortë i shtetit të së drejtës, prorus dhe i rrënjosur prej shumë vitesh, përballë një opozite së cilës i pengohet qasja në media, por që megjithatë është aq e vendosur dhe gëzon një mbështetje aq të madhe nga qytetarët, sa arrin t’i fitojë zgjedhjet. Si në Budapest, ashtu edhe në Beograd, për habinë e përgjithshme, dy humbësit – Viktor Orbán dhe më pas Aleksandar Vučić (duhet saktësuar se të dy ishin aleatë të ngushtë) – e pranojnë menjëherë humbjen, duke larguar frikën, megjithatë të bazuar, nga mosnjohja e rezultateve zgjedhore, kontestimi i tyre apo përdorimi i forcës për të qëndruar në pushtet. Edhe në Budapest, ajo që pamë ishte më pak një alternim klasik politik dhe më shumë një ndryshim i mirëfilltë regjimi (me, dhe kjo është e rëndësishme të theksohet, njëfarë vazhdimësie në natyrën e politikave publike të ndjekura, për shembull në fushën e migracionit apo të mjedisit).

Këta dy shembuj nuk duhet ta kufizojnë analizën tonë vetëm në hapësirën evropiane. Zgjedhjet në Brazil, më 25 tetor, u zhvilluan pak a shumë mbi të njëjtat premisa: zgjedhja mes Lulës dhe Flávio Bolsonaros kishte të bënte më pak me përcaktimin mes dy programeve – sado antagoniste të ishin ato – dhe më shumë me dy vizione të demokracisë braziliane. Krahasimi nuk përfundon këtu: zgjedhjet izraelite të 27 tetorit, që nuk prodhuan një shumicë të qartë, kishin gjithashtu në qendër vetë natyrën e demokracisë izraelite: a bëhet fjalë për ruajtjen e një shteti ku barazia përpara ligjit, pavarësia e gjyqësorit dhe të drejtat qytetare vlejnë për të gjithë shtetasit, apo për pranimin e një modeli ku identiteti kombëtar dhe fetar do të kishte përparësi ndaj kësaj barazie?

Shtetet e Bashkuara ofrojnë një variant veçanërisht domethënës të të njëjtit fenomen. Zgjedhjet e viteve 2016, 2020, 2024 dhe, deri diku, edhe ato të vitit 2026, kanë shtruar secila, në shkallë të ndryshme, çështjen e regjimit: Donald Trump ka qenë herë nxitësi i vënies në pikëpyetje të normave demokratike dhe herë mishërimi i pushtetit që kundërshtarët e tij kërkonin ta rrëzonin. Rasti amerikan tregon se konflikti nuk lidhet më vetëm me politikat publike, por me vetë rregullat e lojës demokratike: hierarkinë e normave, autoritetin e vendimeve gjyqësore, asnjanësinë e administratës dhe pranimin e humbjes zgjedhore. Ky shembull i fundit është interesant: ai na tregon se kjo formë e re e tranzicionit demokratik lidhet me rrënjosjen afatgjatë të populistëve dhe forcave joliberale në peizazhet tona politike.

Larg të qenit episode kalimtare apo njolla të errëta në rrugëtimin e demokracive tona, ato po shndërrohen në forca politike të rrymës kryesore, të cilat mund t’i fitojnë, por edhe t’i humbasin zgjedhjet, me bindjen e thellë se, pavarësisht bilancit të tyre, do të mund të rikthehen gjithmonë, në varësi të rrethanave zgjedhore. Nga kjo pikëpamje, zgjedhjet parlamentare polake të vitit 2027 do të duhen ndjekur me shumë vëmendje, veçanërisht në kontekstin aktual të krizës së shtetit të së drejtës dhe të një rikthimi të mundshëm të partisë nacionalpopuliste Ligj dhe Drejtësi (PiS), e cila megjithatë u mund nga koalicioni i drejtuar prej Donald Tuskut në tetor 2023, pas tetë vitesh në pushtet.

As Franca nuk është e përjashtuar

Franca nuk është më një vëzhguese e largët e këtyre fenomeneve: edhe këtu, debati po merr një përmasë të ngjashme. Sigurisht, çdo parti përpiqet të hartojë një program dhe duhet theksuar se në këtë drejtim është shënuar një përparim i vërtetë – programe më të pasura, më të hollësishme dhe më të mbështetura në përllogaritje financiare. Por ajo që është në lojë sot shkon shumë përtej këtij ushtrimi formal.

Ajo që është në lojë në zgjedhjet presidenciale të vitit 2027 është një ndryshim i mundshëm i regjimit dhe jo më, siç ka ndodhur që nga fillimi i Republikës së Pestë në vitin 1958, një alternim i thjeshtë politik.

Dy partitë që kryesojnë sot, Tubimi Kombëtar (Rassemblement national) dhe Franca e Panënshtruar (La France insoumise), nuk mjaftohen me propozimin e programeve që synojnë shkëputjen nga politikat ekzistuese; ato propozojnë shprehimisht ndryshimin e vetë themeleve të Kushtetutës sonë dhe të paktit tonë republikan.

Franca e Panënshtruar nuk e fsheh këtë: ajo propozon krijimin e një Republike të Gjashtë, me një Asamble Kushtetuese të ngarkuar për të hartuar një Kushtetutë të re.

Projekti i Tubimit Kombëtar është i ndryshëm për nga metoda, por i krahasueshëm për nga shtrirja: duke synuar përfshirjen e parimit të përparësisë kombëtare në Kushtetutë dhe anashkalimin e procedurës së zakonshme të rishikimit kushtetues, ai nuk propozon vetëm një politikë tjetër, por një hierarki tjetër të të drejtave dhe një konceptim tjetër të shtetësisë, duke privilegjuar disa dhe duke përjashtuar të tjerët.

Këto ndryshime të vazhdueshme regjimi janë simptomë e gjendjes së keqe të demokracive tona, aq pak të sigurta në vetvete dhe aq të lëkundura në themelet e tyre, saqë nuk shërbejnë më si bazë për alternimin politik, por si pretekst – në njërin drejtim apo në tjetrin – për përmbysjen e tij.

Blanche Leridon është drejtoreshë e studimeve për Francën në Institutin Montaigne dhe specialiste e çështjeve demokratike dhe institucionale.

TEMAT E ARTIKULLIT