Ballina IA “Inteligjenca artificiale është po aq e rëndësishme për luftën sa shpikja e...

“Inteligjenca artificiale është po aq e rëndësishme për luftën sa shpikja e gjuhës”: Teza e antropologut Jean-Claude Favin-Lévêque

PHOTOSHOT/MAXPPP Një dron ukrainas GARA, i pajisur me funksione të inteligjencës artificiale, përpara një misioni luftarak në rajonin e Donetskut, më 16 tetor 2026. I përdorur për zbulim nga ajri, korrigjimin e zjarrit të artilerisë dhe sulme, ai ilustron rolin gjithnjë e më të madh të inteligjencës artificiale në luftën bashkëkohore.
Zgjidhni Tetova News si burim të preferuar në Google!
Zgjidh Tetova News në Google →

Nga Yohan Blavignat 

As njeri i egër fisnik, as njeri i lindur brutal. Në librin e tij Et l’Homme créa la guerre (Dhe njeriu krijoi luftën), botuar ditët e fundit nga shtëpia botuese Hermann, antropologu Jean-Claude Favin-Lévêque propozon një rrugë të tretë të guximshme: dhuna kolektive është formuar gjatë disa miliona viteve, përmes ndërveprimit të familjes, armës dhe gjuhës. Ish-oficer i Forcave Ajrore dhe Hapësinore të Francës dhe studiues i asociuar pranë Muzeut të Historisë Natyrore, ai kthehet deri te paraardhësi i fundit i përbashkët i njerëzimit, shtatë milionë vjet më parë – të cilin e ndajmë me kushërinjtë tanë më të afërt, shimpanzetë dhe bonobot – për të hedhur dritë mbi rrënjët e thella të marrëdhënies sonë me dhunën.

PIKAT KRYESORE

  • Konflikti me Rusinë: Florence Gaub thotë se NATO synon ta frenojë Rusinë dhe, në rast lufte, të sigurojë përfundimin sa më të shpejtë të konfliktit.
  • Skenarët e sulmit: Vendet baltike dhe Polonia janë ndër zonat më të diskutuara, por analizohen edhe rreziqet në Arktik dhe në hapësirën kozmike.
  • Lufta në Ukrainë: Gaub parashikon mundësinë e një konflikti të zgjatur me intensitet të ulët, përgjatë një vije të paqëndrueshme armëpushimi.
  • Dobësitë e Evropës: Satelitët, inteligjenca dhe imazheria janë fusha ku Evropa vazhdon të mbetet e varur nga Shtetet e Bashkuara.
  • Kina dhe Tajvani: Sipas Gaub, Pekini mendon në horizonte afatgjata dhe viti 2049 është një pikë e rëndësishme në strategjinë kineze.
  • Inteligjenca artificiale: Ajo mund të ndihmojë në analizën strategjike, por ende nuk e zëvendëson krijimtarinë njerëzore në imagjinimin e skenarëve të papritur.
  • NATO në vitin 2099: Romani grafik shqyrton skenarë të pazakontë, përfshirë një Aleancë të drejtuar nga inteligjenca artificiale dhe mundësinë e bashkëpunimit të ardhshëm me Rusinë.

Jean-Claude Favin-Lévêque vë në pikëpyetje, në veçanti, një ide të pranuar gjerësisht: atë se lufta lindi me revolucionin neolitik. Në kundërshtim me këtë tezë, ai mbron pikëpamjen se lufta është një ndërtim gradual, karakteristik për linjën evolutive njerëzore, me rrënjë shumë më të hershme se shoqëritë e para bujqësore. Sa i përket inteligjencës artificiale, ajo mund të jetë shpikja me pasojat më të mëdha për luftën që nga shpikja e gjuhës. Intervistë.

L’Express: Ju e refuzoni si konceptin e “njeriut të egër fisnik” të Rousseau-së, ashtu edhe atë të njeriut përjetësisht luftarak, të trashëguar nga Hobbes. Por, nëse lufta nuk është as një shpikje kulturore e kohëve të fundit, as thjesht një instinkt biologjik, çfarë nënkuptoni saktësisht me formulimin tuaj se lufta është një “ndërtim i gjatë”?

Jean-Claude Favin-Lévêque: Tri gjëra janë shtuar dhe grumbulluar njëra mbi tjetrën gjatë një periudhe jashtëzakonisht të gjatë. Së pari, një evolucion shoqëror: shfaqja e çiftit të qëndrueshëm, që nënkupton lidhjet farefisnore dhe familjen, shumë herët në historinë e linjës evolutive njerëzore. Më pas, mjeti. Nuk marr këtu qëndrim se cili erdhi i pari, mjeti apo arma, por duke shpikur mjetin, njeriu shpik atë që e bën të lehtë vrasjen. Kjo e ndryshon rrënjësisht luftimin natyror, atë të kafshës që ecën me katër këmbë. Së fundi, gjuha, një shpikje e jashtëzakonshme që shumëfishon gjithçka që bën njeriu. Ajo mundëson organizimin e konfliktit dhe rritjen e efektivitetit të tij përmes taktikës. Këta tre përbërës shfaqen njëri pas tjetrit, mbivendosen dhe përforcojnë njëri-tjetrin.

Nëse marrim si pikënisje paraardhësin e fundit të përbashkët me shimpanzetë dhe bonobot, bëhet fjalë për një evolucion prej rreth gjashtë deri në shtatë milionë vjetësh. Gjatë kësaj linje evolutive vërehet një përshpejtim, deri te Homo sapiens.

Nga cili moment mund të flasim për luftë? Përkufizimi i saj është objekt debatesh mes specialistëve.

Përkufizimi është objekt debatesh, por unë parapëlqej një përkufizim qëllimisht të gjerë: dy grupe të së njëjtës specie që përballen me njëri-tjetrin. Ajo që ka rëndësi nuk është vendosja e një kufiri artificial mes përleshjes, sulmit të befasishëm dhe luftës, por identifikimi i mekanizmave që, shumë herët në linjën evolutive njerëzore, e bënë të mundur dhunën kolektive.

Ju e vendosni shfaqjen e dhunës kolektive të paktën një milion vjet më parë. Mbi cilat prova mbështeteni?

Gjashtë shembuj, të nxjerrë nga studime të kohëve të fundit, mbulojnë degë të ndryshme të linjës evolutive njerëzore. Përputhja e tyre sugjeron se dhuna kolektive është më e hershme se ndarja mes Sapiensit dhe Neandertalit. Për një kohë të gjatë, çdo vendarkeologjik është trajtuar si një zbulim i veçuar, si zbulimi “më i vjetër” i njohur. Kur shqyrtohen së bashku, këto të dhëna sugjerojnë se dhuna mes njerëzve ekziston prej të paktën një milion vjetësh. Kjo nuk do të thotë se secili vendarkeologjik provon më vete ekzistencën e një lufte, por se hipoteza e një dhune kolektive të lashtë bëhet shumë më e qëndrueshme.

Ju mendoni se arkeologjia, për një kohë tepër të gjatë, e ka reduktuar armën në një mjet gjuetie. Por një majë guri, një gjurmë frakture apo një grumbull kafkash mund të kenë disa shpjegime. Sipas jush, në çfarë kushtesh një zbulim mund të vërtetojë jo thjesht dhunën, por luftën?

Kjo është një pikë vendimtare. Nevojiten dy elemente, pas një analize jashtëzakonisht të plotë, duke përfshirë edhe tafonominë (shënim i redaksisë: studimi i gjithçkaje që i ndodh një qenieje të gjallë nga momenti i vdekjes deri në zbulimin e mbetjeve të saj). Elementi i parë: të provohet se dhuna është ushtruar mes njerëzve, për shembull përmes një maje shigjete të gjetur në trup. Elementi i dytë, shumë më i vështirë: të dëshmohet një dimension kolektiv, si te viktimat, ashtu edhe te veprimi i ndërmarrë.

Studiuesit e parë kanë bërë gabime në të dy drejtimet. Herë çdo plagë klasifikohej si gjurmë lufte, herë kjo hipotezë refuzohej sistematikisht. Kujtoni gruan e Cro-Magnonit, kafka e së cilës kishte një dëmtim. Antropologu francez Paul Broca kishte arritur në përfundimin se bëhej fjalë për një plagë të shkaktuar nga një sëpatë e vogël stralli. Në fund, rezultoi se dëmtimi ishte shkaktuar nga goditja me kazmë e një gërmuesi. Që atëherë, arkeologët kanë bërë përparime të jashtëzakonshme në analizimin e plagëve dhe majave të shigjetave.

Një nga masakrat më të hershme të njohura daton rreth 13.000 vjet më parë, në territorin e Sudanit të sotëm: janë gjetur 61 trupa. A mund të shpresojmë të zbulojmë masakra edhe më të vjetra?

E ëndërroj çdo ditë dhe u them kolegëve të mi arkeologë: më gjeni masakra! Gjurmët zhduken jashtëzakonisht shpejt dhe nevojiten kushte shumë të veçanta ruajtjeje. Disa beteja të famshme, të njohura nga burimet e shkruara, mbetën të pazbulueshme për një kohë të gjatë. Beteja e Harzhornit, ku romakët u masakruan nga fiset gjermanike në shekullin III pas Krishtit, u lokalizua falë një amatori që po shëtiste me detektorin e tij të metaleve.

Sa më shumë kthehemi pas në kohë, aq më të vogla ishin grupet dhe aq më pak gjurmë kanë lënë. Prandaj, nuk shpresoj shumë të gjejmë një Nataruk të ri që daton 50.000 vjet më parë (shënim i redaksisë: vdekjet e dhunshme të 27 gjuetarëve-mbledhës prehistorikë, të zbuluar pranë liqenit Turkana, në Kenia, që datojnë rreth 9.500 deri në 10.500 vjet më parë).

Ju kritikoni idenë se lufta është “shpikur” në Neolit, ndërkohë që pranoni se kjo periudhë shënon një intensifikim të dhunës. Çfarë ndryshon konkretisht formulimi juaj – se lufta nuk u shpik, por u transformua – për të kuptuar masakrat e kulturës së qeramikës lineare (shënim i redaksisë: një seri vrasjesh kolektive të ndodhura rreth vitit 5000 para erës sonë, që shënuan zhdukjen e bujqve dhe blegtorëve të parë të Evropës Qendrore), fortifikimet apo varret masive neolitike?

Unë nuk e mohoj se pati një rritje të dhunës, ose të paktën të gjurmëve të saj. Një pjesë e kësaj lidhet me faktin se bëhet fjalë për një periudhë më të afërt me ne, kështu që gjurmët e saj kanë më shumë gjasa të ruhen. Neoliti është një etapë madhore, jo një fillim. Lufta ekzistonte më parë; ajo ndryshoi formë, përmasa dhe motive me zhvillimin e bujqësisë, vendosjen e përhershme të popullsive dhe rivalitetin për tokën.

Ajo që ndryshon është këndvështrimi i studiuesve të parahistorisë. Për një kohë të gjatë, ata ishin të bindur se nuk kishte luftë në Paleolit, prandaj as nuk e shtronin këtë pyetje. Sot, sa herë shohim një gjurmë dëmtimi në një kockë, duhet të pyesim veten nëse mund ta lidhim me një ngjarje të karakterit luftarak. Lufta është një sjellje jashtëzakonisht e ndryshueshme: lufta e sotme nuk është ajo e 10.000 viteve më parë. Prandaj nevojitet një përkufizim shumë gjithëpërfshirës dhe lufta ende nuk e ka përfunduar evolucionin e saj.

Hipoteza juaj identifikon tre faktorë shtytës: familjen dhe rrjetet farefisnore, armën dhe gjuhën. Përse familja – dhe jo mungesa e burimeve, territori apo konkurrenca seksuale – përbën themelin e konfliktualitetit njerëzor?

Sepse këto janë motive, pra shkaqe që varen nga rrethanat: në një moment të caktuar luftohet për një arsye apo për një tjetër. Motivet janë shumëfishuar gjatë historisë dhe disa kanë marrë më shumë rëndësi se të tjerat, në varësi të epokave. Familja, përkundrazi, është një shkak strukturor. Ajo përbën një formë organizimi të shoqërisë që bën të mundur zhvillimin e konfliktualitetit.

Ju mbështeteni te shimpanzetë, por bonoboja – i afërmi ynë tjetër i ngushtë – shpesh paraqitet si shumë më pak i dhunshëm. Përse shimpanzeja duhet të jetë modeli i së kaluarës sonë dhe jo bonoboja?

Unë nuk pretendoj se shimpanzeja është modeli ynë: ajo është një kushëri evolutiv. Por duhet të kthehemi te paraardhësi i fundit i përbashkët dhe prej andej të ndjekim historinë e linjës evolutive njerëzore. Si te shimpanzetë, ashtu edhe te bonobot, meshkujt përgjithësisht mbeten në grupin ku kanë lindur. Në linjën evolutive njerëzore, evolucioni drejt njësisë familjare dhe rrjeteve farefisnore e ka transformuar organizimin shoqëror. Është pikërisht ky riorganizim, dhe jo një natyrë e supozuar paqësore apo luftarake, që e rrit potencialin për konflikt.

Shimpanzeja më shërben si pikë krahasimi. Tek ajo, konfliktualiteti i brendshëm dhe ai i jashtëm janë të ndarë qartë. Në linjën evolutive njerëzore, ato formojnë një vazhdimësi, gjë që përbën një nga mekanizmat e zhvillimit të konfliktit.

Ju shkruani se ecja mbi dy këmbë i ka “çliruar duart” dhe e ka përgatitur njerëzimin për luftimin me armë. A nuk është ky një riinterpretim i rrezikshëm i një evolucioni biologjik që përgjithësisht kuptohet si përshtatje për lëvizjen, prodhimin e mjeteve apo mbajtjen e objekteve?

Ndoshta nuk jam shprehur mjaftueshëm qartë: kam folur për parapërshtatje. Bëhet fjalë për një karakteristikë të përzgjedhur për një funksion, e cila më pas ripërdoret për një funksion tjetër. Çlirimi i duarve mundësoi prodhimin e mjeteve, pra edhe të armëve, si dhe përdorimin e tyre. Nëse njeriu nuk do të ishte bërë dykëmbësh, nuk do të kishte mundur të përgatiste një shkop dhe të godiste fqinjin e tij. Mendoni për kangurët e mëdhenj që luftojnë duke qëndruar mbi këmbët e pasme: qëndrimi mbi dy këmbë i shndërron krahët në armë.

Natyrisht, nuk po them se lufta ishte qëllimi i evolucionit drejt ecjes mbi dy këmbë. Antropologët ende debatojnë për shkaqet e saj. Por, pasi njeriu u ngrit në këmbë, ai filloi t’i përdorte duart edhe për funksione të tjera, përfshirë luftimin.

Në shoqëritë tradicionale, motivi kryesor i konfliktit është hakmarrja. Ju e lidhni atë me gjuhën.

Ky është një argumentim shumë personal; nuk e kam hasur diku tjetër. Hakmarrja është një ndjenjë komplekse, e cila ka nevojë për gjuhën që të zhvillohet. Kafshët e ruajnë kujtimin e një miku: një kafshë e rritur nga një njeri mbetet e lidhur me të gjatë gjithë jetës. Por kjo është një ndjenjë e çastit. Të hakmerresh duke vrarë fëmijët ose gruan e armikut tënd, të hartosh një plan për këtë, kjo është tipikisht njerëzore. Kjo kërkon kalimin nga e tashmja në të ardhmen, një aftësi që përgjithësisht i atribuohet gjuhës.

Gjuha mundëson gjithashtu negociatat, të drejtën dhe kujtesën e viktimave. Përse ajo kaq shpesh mbizotëron në anën e konfliktit?

Nuk do të thosha se mbizotëron. Bashkëpunimi dhe konfliktualiteti bashkëjetojnë. Ajo që duket paradoksale është se bashkëpunimi është një element i konfliktit përpara se të jetë një element i negociatave. Janë të njëjtët njerëz që bashkëpunojnë me shokët e tyre dhe që vrasin armikun, sepse është luftë. Dhe janë po të njëjtët që më pas u vijnë në ndihmë njerëzve në rrezik. Ky është një paradoks i trurit njerëzor, të cilin shkencat njohëse ndoshta do ta shpjegojnë një ditë. Unë nuk shoh këtu një kundërthënie, por më tepër një bashkëjetesë.

A ka Homo sapiens një marrëdhënie të veçantë me dhunën, krahasuar me një Neandertal apo një Denisovan?

Sipas kuadrit tim të analizës – organizimi shoqëror, armët dhe gjuha – është e qartë se në dy elementet e fundit, Sapiensi ka shkuar më larg se të tjerët. Por a ishte ai për këtë arsye më konfliktual? Kemi tepër pak elemente krahasimi për ta pohuar një gjë të tillë. Megjithatë, sot është e vështirë të shkohet më larg se Sapiensi, me një gjuhë dhe armatim shumë të zhvilluar.

Libri juaj përfundon me inteligjencën artificiale ushtarake, dronët, sulmet kibernetike dhe tundimin për ta larguar njeriun nga procesi i vendimmarrjes. Nëse lufta tani shtrihet edhe në hapësirën digjitale, a po përjetojmë një kthesë historike, apo thjesht etapën më të fundit të një procesi që filloi me shkopin e parë të përdorur si armë?

Duhet bërë një dallim. Droni bën pjesë në vazhdimësinë e përparimit teknologjik të armatimit. Madje nuk është as teknologji tepër e avancuar: bëhet fjalë për pajisje me kosto të ulët, të thjeshta, që prodhohen në numër të madh. Por nuk është e vështirë t’u shtosh pak inteligjencë, dhe kjo është ajo që i bën kaq efektivë. Ata përbëjnë një kthesë taktike në fushën e betejës, dhe ndoshta edhe disi përtej saj, në nivelin operacional, së bashku me raketat balistike me mbushje konvencionale.

Inteligjenca artificiale është diçka rrënjësisht ndryshe: ajo nuk është thjesht një armë, por një rishpikje e gjuhës dhe e planifikimit. Ajo është ndoshta po aq e rëndësishme sa shpikja e gjuhës – me ndryshimin se gjuhës iu deshën miliona vjet për t’u zhvilluar, ndërsa inteligjenca artificiale po zhvillohet brenda pak dekadash.

Konkretisht, si do ta transformojë inteligjenca artificiale luftën?

Sinqerisht, nuk e di. Transformimet do të jenë të thella dhe do të prekin të gjithë zinxhirin ushtarak, nga prodhimi i armëve deri te komanda. Nëse kalojmë pak në fushën e fantashkencës, mund të imagjinojmë një botë ku një vend fiton një epërsi aq të madhe, sa bëhet i paprekshëm. Por e vetmja gjë për të cilën jam i sigurt është se kjo do të ndryshojë shumë gjëra.

Ju thoni se nuk ekziston as ndonjë gjen i keq, as ndonjë kulturë fajtore, por një trashëgimi që është e pamundur të refuzohet. A mund të dalim nga lufta dhe jo thjesht ta rregullojmë atë?

Tradicionalisht thuhej: nëse lufta është e lindur, nuk mund të shpëtojmë prej saj; nëse është kulturore, atëherë ka shpresë. Libri im është më tepër pesimist: kuadri im i analizës nuk ofron ndonjë rrugë të shpejtë për të dalë prej saj. Ka një lajm të mirë dhe një lajm të keq.

Lajmi i mirë është se lufta është një sjellje shoqërore dhe sjellja shoqërore është shumë më e ndryshueshme sesa ajo që është e lindur. Sigurisht, ekziston një përbërës gjenetik si në agresivitet, ashtu edhe në bashkëpunim, por vetë sjellja është shoqërore. Kjo shpjegon përse Sapiensi, shimpanzeja dhe bonoboja janë kaq të ndryshëm dhe përse lufta ka ndryshuar kaq shumë me kalimin e kohës. Lajmi i keq është se ajo është e rrënjosur thellë në organizimin tonë dhe në mënyrën se si i konceptojmë marrëdhëniet e forcës, deri në strukturat tona, siç është shteti. Lufta është një mënyrë e kushtueshme, por relativisht efektive, për zgjidhjen e konflikteve. Siç sugjeron antropologia Margaret Mead, nuk mjafton ta “çmësojmë” luftën: do të duhej ta zëvendësonim me diçka tjetër.

Disa zhvillime po ndodhin pavarësisht vullnetit tonë, siç është rënia demografike. Përmbysja e prirjeve demografike dhe plakja e popullsive mund të zvogëlojnë numrin e luftëtarëve potencialë dhe të ndryshojnë ekuilibrat e konfliktualitetit deri në vitin 2050. Kjo pa dyshim do të ketë ndikim, edhe pse unë nuk shoh këtu ndonjë mundësi të vërtetë për të hyrë në një botë më të mirë.

A mund të imagjinohet një botë 100 për qind bashkëpunuese, pa luftë?

Nuk e di. Ne nuk jemi bonobo: na ndajnë gjashtë milionë vjet evolucion dhe do të na duheshin po aq për t’u ngjarë atyre. Kjo nuk është diçka që mund të planifikohet lehtë. Kemi organizimin shoqëror, kemi armët dhe kemi gjuhën. Sa u përket armëve, nuk do të dalim nga logjika e përparimit teknologjik. Sa i përket gjuhës, do të shohim çfarë do të sjellë inteligjenca artificiale. Mbetet organizimi shoqëror, fusha ku kemi hapësirë për të vepruar, sepse lufta është një sjellje shoqërore. Si mund të dalim prej saj? Nuk di ta them.

/L’Express.fr