Nga Thomas Mahler
Ai është një nga mendimtarët më të njohur, por edhe më të keqkuptuar në botë. Në kujtimet e tij, “In the Realm of the Last Man” (Profile Books), të sapobotuara në anglisht dhe të vlerësuara nga kritika, Francis Fukuyama rikthehet te rrugëtimi i tij i jashtëzakonshëm intelektual, si dhe te evoluimi i botës gjatë pesë dekadave të fundit.
Titulli është një referencë ndaj bestsellerit që e bëri të njohur në vitin 1992: “Fundi i historisë”. Ky ishte fillimi i një fame botërore, por edhe i një keqkuptimi të gjatë. Ndryshe nga klisheja e përhapur, kjo tezë, e formuluar përpara rënies së Murit të Berlinit, nuk paralajmëronte fundin e luftërave, por faktin se demokracia liberale nuk kishte më, në planin e ideve, ndonjë konkurrent serioz ideologjik. Mbi të gjitha, Francis Fukuyama paralajmëronte se “fundi i historisë do të ishte një moment shumë i trishtuar”, sepse njerëzit nuk kënaqen vetëm me begatinë materiale, por luftojnë edhe për njohje dhe vlerësim.
PIKAT KRYESORE
- Paralajmërimi gjeopolitik: Francis Fukuyama vlerëson se Vladimir Putini, Xi Jinping dhe Kim Jong-un kanë një dritare mundësie prej dy vjetësh për të vepruar përpara largimit të Donald Trumpit nga Shtëpia e Bardhë.
- Rreziku për Tajvanin dhe Korenë e Jugut: Fukuyama dyshon se Trumpi do t’u vinte në ndihmë këtyre vendeve në rast sulmi dhe argumenton se presidenti amerikan ka dobësuar pozitën e Ukrainës.
- Demokracia liberale: Mendimtari amerikan i konsideron humbjet elektorale të disa udhëheqësve populistë dhe autoritarë në vitin 2026 si shenjë të një vale rezistence kundër autoritarizmit.
- Modeli kinez: Fukuyama dyshon në qëndrueshmërinë afatgjatë të sistemit politik të Kinës, duke argumentuar se siguria dhe begatia materiale nuk mund ta zëvendësojnë lirinë dhe dinjitetin njerëzor.
- Elon Musk dhe oligarkët teknologjikë: Ai e cilëson projektin postliberal të elitave të Silicon Valley si politikisht të dështuar dhe kritikon ndikimin e miliarderëve në politikë.
- Lindja e Mesme: Sipas Fukuyamës, rënia e ndikimit të islamizmit politik dhe ndryshimet shoqërore në rajon vënë në pikëpyetje tezën e Samuel Huntingtonit për përplasjen e qytetërimeve.
- Inteligjenca artificiale: Fukuyama e konsideron IA-në sfidën më të madhe shoqërore të dy dekadave të ardhshme, me pasoja pozitive dhe negative për demokracinë dhe me rreziqe serioze keqpërdorimi.
Në një intervistë ekskluzive për L’Express, studiuesi i Freeman Spogli Institute for International Studies, pranë Universitetit prestigjioz Stanford, shpjegon përse Kina, ashtu si edhe Elon Musk, nuk mund të ofrojnë një alternativë të qëndrueshme ndaj liberalizmit dhe se si vala aktuale e sekularizimit në Lindjen e Mesme e përgënjeshtron tezën e “përplasjes së qytetërimeve” të mikut të tij, Samuel Huntington.
Nga ana tjetër, sipas tij, humbja dërrmuese e Donald Trumpit, megjithëse përbën një lajm të mirë për demokracinë, do ta bëjë botën shumë më të rrezikshme gjatë dy viteve të ardhshme. Vladimir Putini, Xi Jinping dhe Kim Jong-un janë plotësisht të vetëdijshëm se një dritare e favorshme mundësie për të vepruar së shpejti do të mbyllet.
Francis Fukuyama shpreh gjithashtu shqetësim të madh për Francën, të cilën e njeh mirë. Së fundi, ai shpjegon se si pasionet e tij për zdrukthëtarinë dhe informatikën i kanë sjellë kënaqësi më të prekshme sesa debatet intelektuale.
L’Express: Titulli i kujtimeve tuaja, “Mbretëria e njeriut të fundit”, u referohet kapitujve të fundit të bestsellerit tuaj “Fundi i historisë”, të cilët shumë njerëz nuk i kanë lexuar. Ju paralajmëronit në vitin 1992 se burimet materiale dhe begatia që gëzojnë qytetarët e demokracive liberale nuk mjaftojnë dhe se njerëzit kërkojnë gjithashtu njohje dhe vlerësim. A e shpjegon kjo ngritjen e populizmit gjatë më shumë se një dekade?
Francis Fukuyama: Në të gjitha vendet e zhvilluara, përbërja sociologjike e partive politike ka ndryshuar. Partitë e majta, të cilat më parë mbështeteshin te klasa punëtore, janë shndërruar në parti të njerëzve me arsim të lartë. Për pasojë, klasa punëtore është orientuar drejt partive në skajet e spektrit politik, të cilat kritikojnë dominimin kulturor që ushtrojnë këto elita.
Baza elektorale e Donald Trumpit përbëhet nga njerëz me nivel të ulët arsimimi, të cilët përgjithësisht nuk jetojnë në metropole, por në qytete të vogla dhe fshatra. Këta njerëz ndiejnë një arrogancë kulturore nga ana e elitave.
Në Gjermani, AfD-ja fillimisht lulëzoi në Gjermaninë Lindore, mes një popullsie të ish-Republikës Demokratike Gjermane që mund të jetë trajtuar me përçmim nga gjermanoperëndimorët, ndonëse ribashkimi u solli përfitime materiale të pamohueshme. E gjithë kjo lëvizje ushqehet nga një pakënaqësi e thellë.
Në “Fundi i historisë”, ju paralajmëronit gjithashtu për rrezikun e mërzisë. A jemi lodhur sot nga demokracia liberale?
Përplasjet aktuale brenda demokracive nuk lidhen realisht me privimin material. Ato janë më tepër një luftë për t’i dhënë kuptim jetës.
Shumë nga lëvizjet që janë shfaqur, qofshin konservatore fetare apo nacionaliste, përbëhen nga njerëz që kërkojnë në politikë diçka më shumë, një ideal të cilit mund t’ia kushtojnë jetën dhe energjinë e tyre.
Në njëfarë kuptimi, kjo është një përpjekje për ta kapërcyer mërzinë në shoqëritë paqësore.
Ju e morët nocionin e “fundit të historisë” nga Hegeli dhe sidomos nga filozofi francez Alexandre Kojève, duke theksuar se demokracia dhe liberalizmi i kanë tejkaluar ideologjitë e tjera në planin e ideve. A nuk ka zhvilluar Kina, e cila ndërthur komunizmin me kapitalizmin, një model alternativ që mund të duket shumë efikas përballë sfidave të shekullit XXI?
Kina përfaqëson vërtet një model alternativ shumë të ndryshëm. A do të jetë ai më i suksesshëm sesa demokracitë liberale në Perëndim, por edhe në Japoni apo Tajvan?
Mendoj se jo dhe, për më tepër, dyshoj se ky model mund të mbijetojë në planin afatgjatë.
Sistemi kinez ka shumë dobësi. Në njëfarë mënyre, bëhet fjalë pikërisht për problemin e “njeriut të fundit” që përshkruaja në “Fundi i historisë”: Kina u ofron qytetarëve të saj siguri, vende pune dhe rehati materiale, por nuk u lejon asnjë formë të vetëshprehjes apo dëshirës për pjesëmarrje.
Nuk ekziston asnjë njohje e dinjitetit njerëzor.
A do të pranojë populli kinez për një kohë të gjatë të qeveriset pa asnjë liri dhe pa mundësinë për të qenë vërtet njerëzor?
Janë shfaqur edhe ideologji të tjera “postliberale”. Në Silicon Valley, disa mbështesin idenë e një qeverisjeje nga njerëzit më inteligjentë dhe më të shkëlqyer, siç është Elon Musk…
Kjo rrymë postliberale nuk e merr seriozisht parimin e barazisë universale ndërmjet qenieve njerëzore.
Por, në të vërtetë, në Shtetet e Bashkuara vetëm disa dhjetëra njerëz besojnë realisht në këtë ide, me përjashtimin se shumë prej tyre janë miliarderë dhe, për rrjedhojë, kanë një platformë të rëndësishme për ta promovuar.
Megjithatë, ky është një projekt i dënuar politikisht të dështojë.
Një lëvizje e fuqishme kundër teknologjisë dhe Silicon Valley është zhvilluar si në të majtë, ashtu edhe në të djathtë, duke u shprehur përmes kundërshtimit ndaj qendrave të të dhënave.
Kjo është gjithashtu shprehje e zemërimit ndaj oligarkëve që mendojnë se mund të dominojnë realisht jetën tonë politike.
Një pjesë e votave në zgjedhjet e mesmandatit ishin drejtpërdrejt kundër idesë se paratë mund të të blejnë popullaritet.
Elon Musk dhuroi afro gjysmë miliardi dollarë për kandidatët republikanë, veçanërisht në Teksas, për të mbështetur Ken Paxtonin në garën për Senat. Por fitoi kundërshtari i tij, James Talarico.
Një nga argumentet më bindëse të Talaricos ishte se teksasit nuk duan që Musku t’u tregojë se si duhet të votojnë.
Prandaj, ky besim te epërsia e magnatëve të teknologjisë nuk është vetëm toksik, por përfaqëson edhe një rrugë pa krye në planin politik.
As Marine Le Pen, as Jean-Luc Mélenchon nuk kanë zgjidhje për problemet e vërteta të Francës
Mes humbjeve elektorale të Viktor Orbánit në Hungari, Benjamin Netanyahut në Izrael, Aleksandar Vučićit në Serbi dhe Donald Trumpit në Shtetet e Bashkuara, a do të mbetet viti 2026 një vit i mirë për demokracinë liberale?
Pa asnjë dyshim.
Kjo është ngritja e një vale rezistence kundër prirjes autoritare që është zhvilluar gjatë njëzet viteve të fundit.
Vendi juaj, Franca, do të luajë një rol vendimtar për të përcaktuar nëse bëhet fjalë për një përmbysje të vërtetë të kësaj prirjeje apo nëse edhe ju do të ndiqni të njëjtën rrugë populiste dhe nacionaliste.
Por fakti që Marine Le Pen është detyruar tashmë të distancohet nga Donald Trumpi është një shenjë e mirë.
Shumë populistë të djathtë në Evropë nuk mund ta mbështesin më një president amerikan që dëshiron të marrë nën kontroll një territor evropian si Groenlanda.
Prandaj, nuk ekziston ndonjë bllok monolit partish populiste që do të bashkëpunojnë dhe do ta mbështesin njëra-tjetrën. Përçarjet ndërmjet tyre janë të rëndësishme.
Pyetja e madhe është nëse Marine Le Pen do të fitojë në vitin 2027 dhe nëse do t’i ngjajë më shumë Viktor Orbánit apo Giorgia Melonit…
Ju keni qëndruar gjashtë muaj në Paris gjatë viteve 1970. Franca sot duket si “i sëmuri i Evropës”, mes krizës së borxhit, krizës politike dhe tani edhe krizës sociale. A jeni i shqetësuar?
Franca duket e paqeverisshme prej një kohe të gjatë.
Edhe nën Emmanuel Macronin, qeveria ka shpenzuar shumë më tepër para sesa ka arkëtuar.
Por asnjë nga kundërshtarët e tij nuk ka zgjidhje.
Marine Le Pen nuk do të shtrëngojë rripin në aspektin buxhetor. La France insoumise ka një program krejtësisht të kundërt me çdo politikë kursimi.
Pavarësisht se kush do t’i fitojë këto zgjedhje, nuk ekziston realisht ndonjë parti e aftë të përballet me problemin e vërtetë themelor të Francës.
Kjo më bën shumë pesimist, kushdo qoftë fituesi në vitin 2027.
Në planin ndërkombëtar, sapo keni publikuar një artikull për Persuasion, ku paralajmëroni se humbja e Trumpit do ta bëjë botën më të rrezikshme gjatë muajve të ardhshëm. Përse?
Donald Trump është miku më i mirë i Vladimir Putinit, Xi Jinpingut dhe Kim Jong-unit.
Presidenti amerikan po bën gjithçka që mundet për t’i dobësuar Shtetet e Bashkuara.
Ai sulmon aleatët tanë dhe minon komunitetin shkencor amerikan.
Me skandalin e Nvidia-s, sapo kemi zbuluar se, ndërkohë që themeluesi i saj, Jensen Huang, dëshironte t’i shiste Kinës më shumë çipa të avancuar dhe ne kishim vendosur kontrolle mbi eksportet për t’u përpjekur ta pengonim këtë, Trumpi ishte informuar për ekzistencën e një spiuneje të mundshme që kishte një lidhje intime me Huangun.
Megjithatë, ai vazhdoi ta përfshinte Huangun në diskutime shumë të ndjeshme, madje duke e marrë me vete në Kinë.
Në të vërtetë, Trumpi po e bën punën e Xi Jinpingut në vend të tij.
Përse do t’i duhej Kinës të kalonte në ofensivë për sa kohë që ai ndodhet në Shtëpinë e Bardhë?
Por, pas humbjes poshtëruese të Trumpit në zgjedhjet e mesmandatit, ka shumë gjasa që presidenti i ardhshëm të jetë demokrat.
Ai, pa dyshim, do të mbajë një qëndrim më të ashpër ndaj Kinës, Rusisë dhe Koresë së Veriut.
Prandaj, këto diktatura shohin një dritare mundësie prej dy vjetësh për t’i përshkallëzuar tensionet dhe për të ndërmarrë rreziqe.
Është më mirë ta bëjnë këtë ndërkohë që Trumpi ndodhet ende në Shtëpinë e Bardhë, sesa të presin pasardhësin e tij, sidomos nëse kjo nënkupton një veprim ushtarak.
Në këtë fazë, është e vështirë të imagjinohet që Trumpi do t’i vinte në ndihmë Tajvanit apo edhe Koresë së Jugut në rast sulmi.
Ai tashmë e ka minuar pozitën e Ukrainës.
Prandaj, Putini, Xi Jinping dhe Kim Jong-un kanë çdo interes të veprojnë tani dhe të mos presin ardhjen e presidentit të ardhshëm amerikan.
Në ç’mënyrë pakënaqësia dhe ndjenja e fyerjes janë gjithashtu çelësa të rëndësishëm për të kuptuar ambiciet aktuale të Kinës apo Rusisë?
Kinezët flasin prej kohësh për “shekullin e poshtërimit”, që filloi me Luftërat e Opiumit në shekullin XIX dhe vazhdoi deri në fitoren e Partisë Komuniste Kineze në vitin 1949.
Kina, dikur një fuqi dominuese në botë, u ul në një pozitë inferiore nga imperializmi perëndimor.
Sot, ajo dëshiron të njihet si garantuese e një rendi të ri botëror, që përputhet me vlerat dhe përparësitë e saj.
Edhe Vladimir Putini është rritur në një botë ku Bashkimi Sovjetik ishte njëra nga dy superfuqitë e mëdha.
Ai ka ruajtur shumë mëri që kur Barack Obama e cilësoi Rusinë si një “fuqi rajonale”.
Që atëherë, tek ai ekziston një ndjenjë e thellë pakënaqësie dhe dëshira për t’u marrë seriozisht.
Por e vetmja gjë që ka në dispozicion është ushtria e tij.
Ai përpiqet t’i dëshmojë gjithë botës se Rusia vazhdon të ketë peshë.
Studentët nuk mësojnë më veçse një version shumë politikisht korrekt të historisë
Në kujtimet tuaja përmendni Samuel Huntingtonin, të cilin e kishit njohur në Harvard dhe me të cilin ju krahasonin si kundërshtar intelektual gjatë viteve 1990. A nuk e kundërshton evoluimi i Lindjes së Mesme tezën e tij për përplasjen e qytetërimeve? Mansoor Moaddel, profesor në Universitetin e Marylandit, tregon, për shembull, se sa fuqishëm po përshkohet sot rajoni nga një valë liberale dhe sekulare…
Teza e Huntingtonit mbi përplasjen e qytetërimeve ishte e përqendruar te Lindja e Mesme, i vetmi rajon i botës që dukej se mendonte më shumë në terma qytetërimorë, me umetin mysliman, sesa në terma kombëtarë.
“Sam” ishte ndikuar shumë nga Revolucioni Islamik i vitit 1979 në Iran.
Vizioni i tij dukej se u konfirmua nga sulmet e 11 shtatorit 2001.
Por islamizmi politik, që ishte kaq kërcënues gjatë viteve 2000, sot është në tërheqje të fortë, përveçse në rajone të varfra si Saheli.
Arabia Saudite, e cila promovoi një islam radikal pasi u trondit nga sulmi ndaj Xhamisë së Madhe të Mekës në vitin 1979, ka marrë një kthesë shumë më liberale në planin shoqëror që nga ardhja në pushtet e Mohammed bin Salmanit.
Në planin gjeopolitik, Irani dhe Arabia Saudite përballen me njëri-tjetrin.
Dhe nëse regjimi islamik në Teheran do të binte, Irani do të bëhej një nga vendet më laike të botës, sepse populli iranian sot e urren diktaturën teokratike.
Në Iran, Emiratet e Bashkuara Arabe dhe Arabinë Saudite, shumicën e studentëve e përbëjnë gratë.
Kjo do të ketë një ndikim të jashtëzakonshëm në rendin e tyre të ardhshëm shoqëror.
Në librin tuaj, ju shprehni fatin që keni pasur duke përfituar nga një arsim klasik i nivelit të lartë në Universitetin Cornell dhe më pas në Harvard, ku keni qenë pranë figurave intelektuale si Allan Bloom apo Samuel Huntington. Por duket se dyshoni që studentët e sotëm mund të kenë të njëjtin rrugëtim…
Prej disa dekadash, shumë universitete elitare i kanë hequr lëndët mbi kulturën perëndimore, ndonëse ato përbënin pjesë themelore të mësimdhënies.
Universiteti im, Stanford, e bëri këtë që në vitet 1980.
Kjo ishte pasojë e një vale të parë të aktivizmit “woke”.
Si rezultat i një kërkese legjitime për t’u kushtuar më shumë vëmendje autorëve me ngjyrë, grave apo homoseksualëve, përfundimisht u zëvendësua kanoni i vjetër, i mbështetur në traditën filozofike perëndimore.
Por heqja e tij përbën një pengesë për një arsimim të denjë për këtë emër.
Ne duam që studentët të përballen me ide të mëdha dhe t’i kuptojnë ato.
Çfarë konsideronin njerëzit e së kaluarës si një jetë të mirë apo si një regjim të mirë politik?
Cilat janë meritat krahasuese të formave të ndryshme të qeverisjes?
Problemi është se studentët e sotëm nuk mësojnë më veçse një version shumë politikisht korrekt të historisë, ku çdo qytetërim joperëndimor konsiderohet më tolerant dhe më respektues ndaj mjedisit sesa qytetërimi perëndimor, gjë që është thjesht e pavërtetë.
Ndonëse konsideroheshit neokonservator, ju u ndatë nga miqtë tuaj në kohën e luftës në Irak, në vitin 2003, duke iu afruar qendrës politike. A është e vështirë të ndryshosh mendim?
Arsyeja përse njerëzit besojnë atë që besojnë shpesh lidhet më shumë me miqtë dhe rrethin e tyre shoqëror sesa me prova empirike.
Pikërisht kjo e bën kaq të vështirë ndryshimin e mendimit nga pikëpamja ideologjike.
Në fillim të viteve 2000, pata fatin të isha tashmë profesor me emërim të përhershëm dhe me një reputacion të konsoliduar.
Prandaj, ishte më e lehtë për mua të shkëputesha intelektualisht nga rrethi i miqve të ngushtë me të cilët isha formuar.
Por kur je i ri, për shkak të presionit shoqëror, është më e vështirë të veprosh në kundërshtim me bindjet e tua të thella.
Disa kapituj u kushtohen hobeve tuaja, veçanërisht pasionit për zdrukthëtarinë dhe montimin e kompjuterëve. Çfarë ju sjellin këto veprimtari praktike?
Kur krijoni një objekt material që është i dobishëm, ndieni një kënaqësi të menjëhershme.
Në jetën time profesionale mbaj konferenca, jap mësim dhe shkruaj, por e gjithë kjo është shumë abstrakte.
Janë vetëm fjalë dhe nuk e di kurrë me siguri se çfarë ndikimi do të kenë.
Ndërsa kur ndërtoni një shtrat për fëmijët tuaj, e dini se fëmija juaj ka një vend ku të flejë.
Për më tepër, është e rëndësishme që njerëzit të kenë njohuri teknike, në mënyrë që të mos bëhen plotësisht të varur nga këto kompani gjigante të teknologjisë.
Kjo është arsyeja përse nuk më pëlqejnë produktet e Apple, sepse kompania bën gjithçka që ju të mos mund t’i hapni pajisjet e saj.
Ata duan të kontrollojnë gjithçka.
Merrem gjithashtu shumë me programim dhe Claude është një ndihmës i jashtëzakonshëm.
Por sfida më e madhe shoqërore me të cilën do të përballemi gjatë dy dekadave të ardhshme është ajo e inteligjencës artificiale (IA).
Kjo teknologji do të ketë pasoja të shumta për demokracinë, disa negative dhe të tjera pozitive.
Megjithatë, kam shumë shqetësime për mënyrën se si ajo mund të keqpërdoret.
Prandaj, duhet të interesohemi për të, si një temë me interes intelektual, por edhe si një element i jetës së përditshme që duhet të mësojmë ta përdorim./L’Express






























