Nga Corentin Pennarguear – L’Express
Mbrëmjen e 12 prillit të kaluar, shtrohej një pyetje: deri ku do të jehonin thirrjet “Europa, Europa”, që kumbonin nëpër Budapest atë mbrëmje zgjedhore? Në kryeqytetin hungarez, turmat kishin vërshuar në rrugë për të festuar si fitoren e Peter Magyarit, juristit 46-vjeçar, ashtu edhe rrëzimin e Viktor Orbanit, i cili kishte qëndruar në pushtet për gjashtëmbëdhjetë vjet, në atë që ai vetë e përshkruante si një “model joliberal”.
PIKAT KRYESORE
- Hungaria: Fitorja e Peter Magyarit më 12 prill i dha fund 16 vjetëve të qeverisjes së Viktor Orbanit dhe i siguroi opozitës më shumë se dy të tretat e vendeve parlamentare.
- Ndryshimet institucionale: Qeveria e re ka nisur riorganizimin e mediave publike, prokurorisë dhe institucioneve të tjera, duke nxitur debate mbi kufijtë ligjorë të tranzicionit demokratik.
- Serbia: Më 25 tetor, lëvizja studentore e përbërë nga kandidatë të shoqërisë civile mundi në zgjedhje presidentin Aleksandar Vuçiç, sipas raportimit të L’Express.
- Polonia: Përvoja e Donald Tuskut tregon vështirësitë e rivendosjes së shtetit të së drejtës kur institucionet dhe presidenca vazhdojnë të bllokojnë reformat.
- E djathta ekstreme: Demokratët e Suedisë ranë nga 20,6% në vitin 2022 në 17,5% në zgjedhjet e shtatorit 2026, ndërsa Giorgia Meloni humbi referendumin për reformën e drejtësisë.
- Strategjia politike: Ekspertët theksojnë rëndësinë e rikthimit të debatit te shëndetësia, mbrojtja sociale dhe çështjet socioekonomike.
- Mësimi hungarez: Fushata e Peter Magyarit, e zhvilluar për një vit e gjysmë nga fshati në fshat dhe nga qyteti në qytet, paraqitet si shembull i komunikimit të drejtpërdrejtë me qytetarët.
“Këto zgjedhje hungareze tregojnë se, edhe në ato që i quajmë demokratura, ku janë krijuar të gjitha kushtet për ta mbytur opozitën dhe për të sunduar mbi mediat, kur kërkesa popullore është për ndryshim dhe ekziston ende mundësia e mobilizimit përmes votës, mund të arrihet alternimi i pushtetit”, vëren Blanche Leridon, drejtoreshë e studimeve për Francën në Institutin Montaigne, specialiste e çështjeve demokratike dhe institucionale.
Më 25 tetor, Serbia u bë vendi i parë që ndoqi modelin hungarez: lëvizja studentore, e përbërë nga kandidatë të ardhur nga shoqëria civile, e mundi bindshëm në zgjedhje presidentin nacionalist Aleksandar Vuçiç.
Fillimi i bujshëm i qeverisjes së Peter Magyarit
Në Hungari, fushatat e dezinformimit, kundërshtimi i ashpër i fuqive kryesore financiare dhe sulmet e një sistemi drejtësie nën kontrollin e pushtetit nuk dhanë rezultat: një valë e fuqishme demokratike i siguroi opozitës më shumë se dy të tretat e vendeve në Parlament. Kjo ishte e mjaftueshme për të nisur “ndryshimin e regjimit”, aq shumë të promovuar nga kryeministri i ri, Peter Magyar.
“Kushtetuta hungareze është e tillë që, me dy të tretat e Parlamentit, je shumë pranë pushtetit pothuajse absolut”, thekson Zsolt Enyedi, politolog në Universitetin e Evropës Qendrore në Budapest.
“Qeveria e re ka mundësi të jashtëzakonshme dhe, personalisht, kisha dyshime për Magyarin, nëse ai ishte demokrati i duhur, i aftë ta përdorte pushtetin me mençuri… Por, brenda katër muajve, ai ka dëshmuar se, pavarësisht të metave të tij personale, është në rrugën e duhur për ta rikthyer Hungarinë në familjen e demokracive liberale.”
Njëra pas tjetrës, qeveria po i rrëzon bastionet e regjimit të Orbanit: spastrime në mediat publike, zëvendësime të njëpasnjëshme të prokurorëve, largim të gjyqtarëve të Gjykatës Kushtetuese për shkak të moshës dhe largim të detyruar të presidentit të Republikës të emëruar nga Orbani.
“Ndonjëherë kjo është e shëmtuar, por ky tranzicion nuk mund të realizohet në mënyrë të pastër dhe elegante”, pranon Zsolt Enyedi.
“Ose e respektoni në maksimum ligjin e shkruar dhe stabilitetin juridik, ose i jepni përparësi ndryshimit të regjimit dhe demokratizimit të shpejtë. Nuk mund t’i bëni të dyja njëkohësisht. Demokratët liberalë ndonjëherë duhet të mbyllin të paktën njërin sy për ta pranuar atë që po ndodh.”
Kufiri mes rindërtimit të një demokracie dhe ndërtimit të një regjimi të ri duket i hollë, por hapat e parë të qeverisë hungareze janë përshëndetur nga Bashkimi Evropian, i cili tashmë ka zhbllokuar disa miliardë euro fonde të ngrira për shkak të shkeljeve të shtetit të së drejtës gjatë qeverisjes së Viktor Orbanit.
Megjithëse Magyar po qeveris me dorë të fortë, ai ka ditur gjithashtu të krijojë besim duke emëruar në funksionet më të larta persona me integritet të njohur, si ekspertja e energjisë Anita Orban, në krye të diplomacisë, dhe juristi Andras Baka, në postin e presidentit të Republikës.
Ky i fundit, i cili kishte guxuar t’i thoshte “jo” Viktor Orbanit në vitin 2012, përpara se të shkarkohej nga posti i kryetarit të Gjykatës Supreme, vazhdon të ruajë pavarësinë e mendimit dhe të flasë hapur, gjë që tashmë po shkakton tensione me shumicën parlamentare të Magyarit.
Episodi më i fundit: kreu i shtetit propozoi në mënyrë të pavarur një kandidat për postin e prokurorit të përgjithshëm, të cilin ekspertët dhe shumica parlamentare e konsiderojnë të papranueshëm për shkak të mungesës së konsultimit me Parlamentin.
“Por ky lloj konflikti është krejtësisht normal në një demokraci. Është vërtet një shenjë e shëndetit të mirë politik”, shprehet me kënaqësi Zoltan Fleck, specialist i së drejtës publike në Universitetin Loránd Eötvös në Budapest.
“Ekziston një prirje drejt autokratizimit edhe në zemër të Evropës, në Gjermani, Francë dhe demokraci të tjera të vjetra. Nga kjo pikëpamje, historia hungareze është një lloj mrekullie: një ndryshim paqësor i regjimit, nga autokracia drejt një demokracie të re.”
Në Poloni, dalja e vështirë nga epoka e PiS-it
Për ta realizuar këtë “mrekulli”, demokratët hungarezë mbështeten te një precedent jo shumë i largët, as në kohë dhe as në hartë: Polonia.
Në vitin 2023, koalicioni proevropian i udhëhequr nga Donald Tusk e rrëzoi nga pushteti partinë nacional-konservatore Ligj dhe Drejtësi (PiS), pas tetë vjetësh qeverisjeje të ashpër, herë pas here autoritare.
Në Evropë, kancelaritë diplomatike panë një shpresë demokratike dhe, mbi të gjitha, fundin e bllokimit të institucioneve evropiane nga Varshava.
Presidentja e Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, shkoi shumë shpejt te Tusku, aleati i saj nga Partia Popullore Evropiane (PPE, e djathtë), për të njoftuar lëvrimin e afro 60 miliardë eurove nga plani i rimëkëmbjes pas Covid-it, fonde që deri atëherë ishin bllokuar për shkak të shkeljeve të shtetit të së drejtës nga PiS-i.
“Ky ishte një gabim i parë i rëndë, sepse këto fonde evropiane u zhbllokuan vetëm mbi bazën e një zotimi të qeverisë së re polake”, thekson Blanche Leridon.
“Por, në fund, fondet u liruan dhe shteti i së drejtës nuk u rivendos kurrë, ose të paktën jo sipas planit të veprimit që ishte premtuar.”
Edhe pse ishte mundur në zgjedhje, PiS-i polak ruante presidencën e Republikës dhe të drejtën e vetos ndaj ligjeve të miratuara nga Parlamenti.
Për rrjedhojë, shumica dërrmuese e “100 angazhimeve konkrete” të premtuara nga koalicioni i Tuskut mbetën në letër.
Në vitin 2025, pas një fushate të tensionuar dhe një raundi të dytë që u vendos me një diferencë prej vetëm disa mijëra votash, presidencën e fitoi sërish kandidati i mbështetur nga PiS-i, Karol Nawrocki.
Bllokimi legjislativ vazhdon në Varshavë, ndërsa e djathta ekstreme mbetet një kërcënim serioz për zgjedhjet parlamentare të vitit 2027.
“Mësimi më i madh polak u drejtohet të gjithë atyre që thonë: ‘Nuk e kemi provuar kurrë dhe, nëse nuk na pëlqen, pas pesë vjetësh do të votojmë përsëri’”, shpjegon Blanche Leridon.
“Duhet pakrahasimisht më shumë kohë për të rivendosur atë që është çmontuar: shtetin e së drejtës, drejtësinë, universitetin, transmetuesit publikë… Koha e nevojshme për riparimin demokratik është jashtëzakonisht e gjatë.”
Prej këtej buron edhe këshilla që Lech Wałęsa, presidenti i parë i Polonisë së pavarur në vitin 1990, i dha Peter Magyarit pas fitores së tij ndaj Viktor Orbanit:
“Transformimi duhet të jetë i fuqishëm, i drejtpërdrejtë dhe i shpejtë. Nëse shumica e re miraton ligje duke ndjekur vlerat dhe parimet evropiane të shtetit të së drejtës, atëherë kjo është legjitime.”
Nga Amsterdami, Matthijs Rooduijn është një nga vëzhguesit më të mprehtë të dinamikave të së djathtës ekstreme në Evropë.
Në vitin 2018, ai themeloi bazën e të dhënave PopuList, së bashku me një ekip politologësh evropianë, për të ndjekur sa më mirë partitë politike të klasifikuara si populiste, të djathtës ekstreme dhe të majtës ekstreme, në 31 shtete të kontinentit tonë.
Diagnoza e tij është e prerë.
“Sot, të gjitha vendet evropiane duhet të përballen me një të djathtë ekstreme shumë të suksesshme dhe asgjë nuk tregon se ky është një fenomen i përkohshëm”, konstaton ky profesor i Universitetit të Amsterdamit.
“Ajo përfaqëson shqetësime, pakënaqësi dhe ide mbi emigracionin që janë shumë të përhapura. Nuk ka asnjë shenjë se ka arritur kufirin e saj maksimal dhe partitë tradicionale duhet të mësojnë të bashkëjetojnë me këtë fenomen.”
Një seri humbjesh për të djathtën ekstreme
Megjithatë, nuk është koha për t’u dorëzuar përballë forcave politike të vendosura që, sapo marrin pushtetin, t’i deformojnë sistemet demokratike dhe shtetin e së drejtës.
Shembuj të shumtë tregojnë se demokracia mund të rezistojë.
Kështu, Demokratët e Suedisë, të cilët, ndryshe nga sa sugjeron emri i tyre, kishin qenë deri atëherë lëvizja më dinamike e së djathtës ekstreme skandinave, pësuan rënie për herë të parë në zgjedhjet e 13 shtatorit të kaluar, duke marrë 17,5% të votave, kundrejt 20,6% në vitin 2022.
Po ashtu, Giorgia Meloni, megjithëse ka vendosur rekord për kohëzgjatjen e qëndrimit në krye të qeverisë italiane, e humbi referendumin për reformën e drejtësisë më 23 mars të kaluar.
“E djathta ekstreme gjendet në vështirësi kur partitë tradicionale e rikthejnë debatin te çështjet socioekonomike, si shëndetësia ose mbrojtja sociale, dhe arrijnë t’i lënë mënjanë çështjet kulturore dhe identitare”, thekson Matthijs Rooduijn.
“Mbi të gjitha, duhet të rrëfehet një histori: e djathta ekstreme shkëlqen në kundërvënien e një ‘ne’ – vendasit, kombi, njerëzit normalë – ndaj një ‘ata’ – elita, emigrantët, Islami –, duke ngjallur zemërim dhe frikë, por edhe krenari dhe shpresë.”
“Në anën tjetër, shumë shpesh të gjelbrit dhe socialdemokratët paraqiten me grafikë dhe tabela, duke harruar t’i përfshijnë faktet në një rrëfim që i bën njerëzit të ndiejnë se çfarë është në lojë.”
Një tjetër mësim hungarez, kësaj radhe nga fushata zgjedhore: Peter Magyar e ka mbushur pikërisht këtë boshllëk.
“Ai kaloi një vit e gjysmë duke përshkuar Hungarinë, nga fshati në fshat, nga qyteti në qytet”, rrëfen Zoltan Fleck.
“Përballë populizmit, elita demokratike duhet të përdorë një formë tjetër të gjuhës popullore, një populizëm të mirë.”
Një program i tërë, si për Budapestin, ashtu edhe për Evropën.






























