Ballina Top Lajm Euclid vëzhgon 900 milionë galaktika: Teleskopi evropian kërkon përgjigje për misteret më...

Euclid vëzhgon 900 milionë galaktika: Teleskopi evropian kërkon përgjigje për misteret më të mëdha të Universit

Fotografi e realizuar nga teleskopi Euclid, që paraqet Abell 3128, një grumbull prej qindra galaktikash, i vendosur rreth 800 milionë vite-dritë larg Tokës. Burimi i fotografisë: ESA/Euclid/Euclid Consortium/NASA. Përpunimi i imazhit: J.-C. Cuillandre dhe E. Bertin. Licenca: CC BY-SA 3.0 IGO.
Zgjidhni Tetova News si burim të preferuar në Google!
Zgjidh Tetova News në Google →

Nga Kenza Soares El Sayed – L’Express

Afro 900 milionë galaktika të vëzhguara dhe më shumë se 160 milionë burime, spektri i të cilave është analizuar: publikimi i parë i madh i të dhënave nga misioni Euclid jep një ide për përmasat e këtij projekti evropian.

I lëshuar në hapësirë në vitin 2023 nga Agjencia Evropiane e Hapësirës (ESA), ky teleskop synon të krijojë një hartë tredimensionale (3D) të Universit, në një shtrirje të paparë ndonjëherë. Në përfundim, ai duhet të mbulojë rreth një të tretën e qiellit dhe të mundësojë vëzhgimin e më shumë se dhjetë miliardë viteve të historisë kozmike.

PIKAT KRYESORE

  • 900 milionë galaktika janë vëzhguar nga teleskopi evropian Euclid.
  • Janë analizuar spektrat e më shumë se 160 milionë burimeve.
  • Misioni synon krijimin e një harte tredimensionale të Universit, duke mbuluar rreth një të tretën e qiellit.
  • Euclid ka identifikuar rreth 15.000 kandidatë për thjerrëzim gravitacional, krahasuar me rreth 1.000 të njohur më parë.
  • Materia e errët mendohet se përbën 25% të Universit, ndërsa materia e zakonshme vetëm 5%.
  • Energjia e errët, e cila mendohet se përbën rreth 70% të Universit, lidhet me përshpejtimin e zgjerimit të tij.
  • Të dhënat e misionit do të përdoren për të testuar modelet kryesore kozmologjike dhe për të studiuar më shumë se dhjetë miliardë vite të historisë së Universit.

Por projekti evropian kërkon gjithashtu t’u japë përgjigje dy mistereve madhore të kozmologjisë: Nga çfarë përbëhet Universi dhe pse zgjerimi i tij po përshpejtohet?

“Një pamje e paprecedentë e kozmosit”

Megjithëse ekzistojnë tashmë harta të Universit, asnjëra prej tyre nuk kishte arritur më parë shtrirjen dhe nivelin e saktësisë që ka arritur misioni Euclid.

“Euclid përfaqëson një kapërcim teknologjik: ai ruan rezolucionin e lartë [të teleskopëve si Hubble], por tani mund të hartëzojmë edhe hapësira jashtëzakonisht të mëdha të qiellit, vëllime të stërmëdha të Universit. Kjo është pamja me rezolucion të lartë më e gjerë e Universit që është realizuar ndonjëherë”, ka komentuar për gazetën The Guardian profesori Andy Taylor, nga Universiteti i Edinburgut.

Euclid synon gjithashtu të hartëzojë një nga të panjohurat më të mëdha të Universit: materien e errët, e cila mendohet se ndikon në strukturën dhe lidhjet gravitacionale ndërmjet galaktikave.

Bëhet fjalë për një hipotezë të kozmologjisë: kjo materie është e padukshme dhe nuk mund të vëzhgohet drejtpërdrejt. Megjithatë, shkencëtarët e nxjerrin përfundimin se ajo ekziston duke vëzhguar efektet e saj gravitacionale.

Brenda një galaktike, fenomene të ndryshme të vëzhguara tregojnë se materia e dukshme — yjet, planetët dhe gazet — mbahet e bashkuar nga një materie e padukshme, që me gjasë përbëhet nga grimca ende të pazbuluara.

Materia e errët mendohet se përbën 25% të Universit, ndërsa materia e zakonshme vetëm 5%.

Drita si tregues

Por si përpiqet Euclid ta identifikojë këtë materie të padukshme?

Studiuesit flasin për fenomenin e thjerrëzimit gravitacional. Kur një galaktikë ndodhet pas një galaktike tjetër, drita e saj devijohet përpara se të arrijë deri te ne. Për pasojë, ajo mund të shfaqet e zgjatur ose e deformuar.

Pikërisht këto deformime analizon Euclid, për të nxjerrë përfundime mbi strukturën e Universit.

Duke matur mënyrën se si devijohet drita, studiuesit mund të vlerësojnë sasinë e masës që ndodhet përgjatë rrugës së saj, përfshirë edhe masën e padukshme të materies së errët.

Euclid ka identifikuar tashmë rreth 15.000 kandidatë për fenomene të thjerrëzimit gravitacional, krahasuar me afërsisht 1.000 që njiheshin më parë.

Këto vëzhgime duhet të mundësojnë një kuptim më të mirë të vendndodhjes së materies së errët dhe mënyrës se si ajo shpërndahet në të gjithë Universin.

Duke vëzhguar qindra miliona galaktika dhe deformimet jashtëzakonisht të vogla të dritës së tyre, Euclid duhet të ndërtojë gradualisht një hartë në shkallë të gjerë të shpërndarjes së materies në kozmos.

Pse po përshpejtohet zgjerimi i Universit?

E panjohura tjetër e madhe që synon të shqyrtojë misioni është energjia e errët, një koncept që ende nuk është kuptuar mirë.

Dihet se Universi po zgjerohet: që nga Big Bangu, rreth 13,8 miliardë vjet më parë, hapësira po zgjerohet dhe galaktikat po largohen nga njëra-tjetra.

Astronomët zbuluan në vitet 1990 se ky zgjerim po përshpejtohet, por ende nuk dihet përse.

Ata e quajnë shkakun e këtij fenomeni energji e errët.

Ajo mendohet se përfaqëson rreth 70% të përmbajtjes së Universit. Por, ndryshe nga materia e errët, energjia e errët nuk konsiderohet si një lloj materieje, grimcat e së cilës mund të kërkohen.

Përkundrazi, ajo duket se i përgjigjet më shumë një vetie të vetë hapësirës, përgjegjëse për përshpejtimin e zgjerimit të saj.

Euclid duhet të ndihmojë në përcaktimin më të saktë të mënyrës se si ka evoluar ky përshpejtim gjatë historisë së Universit, duke krahasuar shpërndarjen e galaktikave në epoka të ndryshme.

Vënia në provë e modeleve kryesore të Universit

Përtej katalogimit të galaktikave, të dhënat e mbledhura nga Euclid duhet të mundësojnë gjithashtu testimin e modeleve kryesore që përdoren aktualisht për të përshkruar Universin, 95% e përbërjes së të cilit — materia e errët dhe energjia e errët — mbetet ende e kuptuar dobët.

“Ekziston një mori objektesh që nuk do t’i kishim parë kurrë më parë, një mori fenomenesh për t’u studiuar. Asnjë sy njerëzor nuk mund ta përfshijë tërësinë e të dhënave të Euclid. Vëllimi i të dhënave tashmë është tepër i madh”, shpjegon Andy Taylor.