Pas aktgjykimit të 16 shtatorit në Hagë, me të cilin Hashim Thaçi dhe Jakup Krasniqi u dënuan me nga 25 vjet burg, Kadri Veseli me 18 vjet dhe Rexhep Selimi me 13 vjet për krime lufte, hapësira mediatike shqiptare u përfshi nga një debat i jashtëzakonshëm juridik, politik dhe historik.
Tetova News ka analizuar në mënyrë të detajuar 18 emisione televizive të transmetuara në Kosovë, Shqipëri dhe Maqedoninë e Veriut gjatë 16 dhe 17 shtatorit, duke krahasuar deklaratat e juristëve, analistëve, ish-pjesëtarëve të UÇK-së dhe politikanëve me atë që përcakton vetë aktgjykimi. Në qendër të debateve ishin pyetje që shkojnë shumë përtej dënimeve individuale: a prek vendimi historinë dhe imazhin e UÇK-së, mbi çfarë provash është ndërtuar përgjegjësia e katër ish-drejtuesve, çfarë peshe kanë dokumentet serbe, rasti i Behajdin Allaqit, LDK-ja dhe FARK-u, teoria e ndërmarrjes kriminale të përbashkët, roli i dëshmitarëve dhe, mbi të gjitha, çfarë mund të ndryshojë në apel.
Analiza jonë ndan qartë atë që është konstatuar juridikisht nga Gjykata nga interpretimet, pretendimet dhe narrativat politike që u dhanë në studio televizive. Sepse, pas dy netësh debatesh intensive, një gjë bëhet e qartë: beteja e ardhshme nuk do të zhvillohet vetëm rreth mënyrës se si do të kujtohet lufta e Kosovës, por mbi provat konkrete, standardin e përgjegjësisë penale dhe gabimet ligjore ose faktike që mbrojtja mund të përpiqet t’i dëshmojë në apel.
I. Çfarë vendosi realisht Gjykata më 16 shtator
Pika e nisjes duhet të jetë aktgjykimi, jo reagimi ndaj tij.
Më 16 shtator 2026, Trupi Gjykues i Dhomave të Specializuara shpalli fajtorë Hashim Thaçin, Kadri Veselin, Rexhep Selimin dhe Jakup Krasniqin për katër kategori krimesh lufte: arrestim dhe ndalim të paligjshëm ose arbitrar, trajtim mizor, torturë dhe vrasje. Dënimet e njësuara janë 25 vjet për Thaçin, 25 vjet për Krasniqin, 18 vjet për Veselin dhe 13 vjet për Selimin.
Gjykata konstatoi përgjegjësi në lidhje me të paktën 385 persona të ndaluar arbitrarisht, 49 viktima të trajtimit mizor, 303 të torturuar dhe 96 viktima të vrasjes së paligjshme. Përgjegjësia e katër të akuzuarve është ndërtuar përmes kontributit të tyre në një qëllim kriminal të përbashkët/NKP, jo thjesht nga fakti se kishin poste të larta. Përmbledhja e aktgjykimit thotë shprehimisht se ata kishin qëllim kriminal të përbashkët, dhanë kontribut të qenësishëm dhe synuan kryerjen e krimeve të lidhura me këtë qëllim.
Ky është dallimi i parë madhor me një pjesë të debatit televiziv: NKP/JCE nuk është e njëjta gjë me “përgjegjësinë komanduese” dhe as me fajësi automatike për shkak të hierarkisë.
Nga ana tjetër, gjykata i shpalli të pafajshëm për gjashtë akuzat për krime kundër njerëzimit. Por këtu ekziston një nuancë jashtëzakonisht e rëndësishme që në shumë emisione u humb. Gjykata nuk tha se nuk kishte akte të përhapura ose sistematike. Përkundrazi, përmbledhja thotë se aktet përbënin një sulm të përhapur gjerësisht dhe sistematik, por Prokuroria nuk provoi jashtë dyshimit të arsyeshëm se ai sulm ishte drejtuar kundër një popullate civile në kuptimin juridik të kërkuar për krimet kundër njerëzimit. Viktimat, sipas Trupit Gjykues, ishin shënjestruar kryesisht për faktorë individualë.
Kjo do të thotë se dy formulime që u dëgjuan shpesh në televizione janë të paplota. Nuk është e saktë të thuhet thjesht “ra pretendimi se kishte një sulm sistematik”; po aq e pasaktë është të thuhet se gjykata i dënoi për krime kundër njerëzimit. Të dyja e shtrembërojnë pikën juridike.
Gjykata gjithashtu identifikoi si kategori kundërshtarësh persona të lidhur me LDK-në dhe FARK-un, persona të akuzuar si bashkëpunëtorë të autoriteteve serbe dhe disa pjesëtarë të pakicave etnike. Kjo është arsyeja pse debati mbi LDK/FARK-un, komunikatat dhe termin “kolaboracionist” nuk është shpikje televizive: ekziston në vetë arsyetimin e aktgjykimit. Pyetja e vërtetë për apel është nëse provat mbështesin juridikisht lidhjen ndërmjet këtij fenomeni, qëllimit të përbashkët dhe kontributit individual të secilit prej katër të dënuarve.
Njëkohësisht, vetë KSC-ja e paraqet çështjen si çështje të përgjegjësisë penale individuale, jo si gjykim juridik të UÇK-së si organizatë apo të ligjshmërisë së luftës së Kosovës.
Kjo nuk e zgjidh debatin historik. Një aktgjykim që përdor Shtabin e Përgjithshëm, komunikatat, policinë ushtarake, shërbimin e zbulimit, strukturat e UÇK-së dhe një politikë kundër “kundërshtarëve” mund të prodhojë pasoja historiografike e politike shumë më të gjera se katër personat. Por pasojë historike e mundshme dhe objekt juridik i gjykimit janë dy gjëra të ndryshme. Pikërisht ky dallim ndahet vazhdimisht në 18 emisionet.
II. 16 shtatori: katër emisionet e natës së aktgjykimit
Opinion — TV Klan
“Opinion” e ndërtoi emisionin mbi kontrastin Hagë–Kosovë–drejtësi ndërkombëtare. Fevziu transmetonte nga Haga dhe e vendosi menjëherë çështjen në kontekstin e drejtësisë ndërkombëtare dhe të statusit të Kosovës.
Ky emision e kap menjëherë një problem që do të dominojë të gjitha debatet pasuese: si mund të ketë një aktgjykim kaq të rëndë kundër figurave që përfaqësuan UÇK-në në një luftë në të cilën Perëndimi ndërhyri ushtarakisht kundër regjimit të Beogradit?
Por ky është argument historik dhe politik, jo përgjigje ndaj përgjegjësisë penale individuale. Fakti që NATO ndërhyri kundër RFJ-së nuk mund të shërbejë vetvetiu si mbrojtje penale për çdo veprim të kryer nga çdo pjesëtar i UÇK-së. Po ashtu, një dënim individual nuk ndryshon automatikisht karakterin politik të ndërhyrjes së NATO-s.
“Opinion” i dha rëndësi disproporcionalitetit të dënimeve dhe krahasimit me çështje të ICTY-së. Kjo ka vlerë si pyetje: a është 25-vjeçari proporcional me shkallën e kontributit individual që gjykata ka konstatuar? Por krahasimet e thjeshta “X mori kaq, Y mori aq” kanë kufizim serioz. Për të qenë juridikisht bindëse duhet të krahasohen vepra, numër viktimash, forma e përgjegjësisë, rrethanat rënduese/lehtësuese dhe jurisprudenca për dënimin, jo vetëm vitet.
Një problem tjetër që shfaqet në materialet e “Opinionit” është përdorimi i shumës së dënimeve për vepra të veçanta si “174” apo “175 vjet”, kur juridikisht dënimet që duhet të ekzekutohen janë dënimet e njësuara: 25+25+18+13 = 81 vjet nëse thjesht mblidhen katër dënimet e katër personave. Në një segment u tha “175 vjet” dhe pastaj “81 vjet”. Kjo ka fuqi televizive, por nuk është mënyra më e pastër për të shpjeguar dispozitivin.
Kontributi kryesor i “Opinionit” ishte se e ngriti menjëherë pyetjen e apelit dhe të lidhjes individuale midis të akuzuarve dhe krimeve konkrete. Pikërisht këtu duhet të mbetet analiza juridike.
Top Story — Top Channel
“Top Story” hyri që në sekondat e para në një regjistër shumë më emocional. Hapja e përshkruante 16 shtatorin si “ditë të errët”, ndërsa vendimin e lidhte me fatin historik të shqiptarëve dhe me mundësinë e “rishkrimit të historisë së Kosovës”.
Në aspektin mediatik kjo tregon diçka të rëndësishme: përpara se publiku të kishte mundësi të lexonte mijëra faqe të arsyetimit, kuadri interpretues ishte vendosur tashmë. Pyetja nuk ishte vetëm “a janë provuar katër krime?”, por “a po dënohet historia e UÇK-së?”.
Në panel u hapën disa çështje reale: mënyra e krijimit të Gjykatës, presioni ndërkombëtar i vitit 2015, raporti Dick Marty, roli i Shqipërisë, jurisprudenca ndërkombëtare dhe mundësia e apelimit. Pjesëmarrja e juristëve që e njihnin procesin solli më shumë substancë procedurale se sa do të kishte një debat vetëm politik.
Por “Top Story” lëviz shpesh nga një premisë e dokumentuar — se Gjykata u krijua nën trysni të fortë ndërkombëtare — në një përfundim shumë më të madh: se rezultati aktual është vetvetiu produkt i një projekti gjeopolitik. Kjo e dyta kërkon prova të veçanta. Historia politike e themelimit të një gjykate nuk provon automatikisht motivin e gjyqtarëve në një aktgjykim konkret.
Pressing — T7
“Pressing” i 16 shtatorit ishte ndër emisionet më të lidhura drejtpërdrejt me përmbajtjen e vendimit. Që në hyrje u dhanë dënimet dhe u përmendën konstatimet për kontrollin, të ndaluarit dhe Behajdin Allaqin.
Këtu shfaqet një prej debateve që do të bëhet qendror: Allaqi.
Përmbledhja zyrtare e aktgjykimit thotë se Trupi Gjykues konstatoi që Thaçi dhe Veseli mbërritën në Drenoc, e morën Behajdin Allaqin në pranga, se ai nuk u pa më dhe se gjykata u bind se ishte vrarë; gjykata lidhi gjithashtu Komunikatën 61 me fshehjen e së vërtetës për fatin e tij.
Ky është konstatim jashtëzakonisht i rëndë. Pikërisht për këtë arsye, nuk mjafton as formula televizive “është e pamundur”, as formula “gjykata e provoi, çështja mbaroi”. Mbrojtja e Thaçit ka njoftuar se do ta sulmojë këtë konstatim në apel dhe pretendon se provat relevante për Allaqin janë mbajtur konfidenciale në një mënyrë që, sipas saj, kërkon shqyrtim publik. Ky është pretendim i mbrojtjes, jo një konstatim i vërtetuar tashmë nga një instancë e apelit.
“Pressing” gjithashtu përdori formulimin se mbrojtja nuk ishte marrë parasysh. Kjo është shumë më e gjerë se çfarë mund të nxirret nga një përmbledhje verbale e aktgjykimit. Një apel mund të argumentojë se Trupi Gjykues ka gabuar në vlerësimin e argumenteve të mbrojtjes; por “nuk i përfilli fare” është përfundim që duhet provuar nga aktgjykimi i shkruar.
Të Pashoq — Pamfleti
“Të Pashoq” e nisi sezonin pikërisht me aktgjykimin, duke e përshkruar si lajmin që kishte tronditur shqiptarët.
Ky emision ishte shumë më tepër një analizë historiko-gjeopolitike sesa një lexim teknik i provave. U diskutuan origjina e Gjykatës, Dick Marty, raportet me Serbinë dhe Rusinë, sjellja e Perëndimit dhe ndryshimi i kontekstit ndërkombëtar.
Kjo është e dobishme për të kuptuar pse Gjykata ka legjitimitet të kontestuar në një pjesë të opinionit shqiptar. Por është e pamjaftueshme për pyetjen kryesore të apelit: a ka bërë Trupi Gjykues gabim të identifikueshëm në ligj, në fakt ose në procedurë?
Një argument gjeopolitik mund të shpjegojë krijimin e institucionit. Nuk zëvendëson analizën e 385 ndalimeve, 303 torturave, 96 vrasjeve, lidhjen e secilit të dënuar me NKP-në dhe standardin “përtej dyshimit të arsyeshëm”.
III. 17 shtatori: debati kalon nga tronditja te strategjia
Një ditë më vonë ndryshon dukshëm natyra e emisioneve. Më 16 shtator pyetja ishte: “Çfarë ndodhi?”. Më 17 shtator pyetja bëhet: “Çfarë bëhet tani?”.
Opinion — TV Klan
Në edicionin e dytë theksi u zhvendos drejt pasojave dhe përgjegjësisë së strukturave drejtuese. Në një prej segmenteve formulimi televiziv ishte se të katërt ishin dënuar “jo për krime individuale, por për linjë komandimi”.
Ky formulim kërkon korrigjim juridik. Gjykata pikërisht përgjegjësi individuale penale konstatoi. Mënyra e atribuimit ishte NKP/JCE. Kjo është shumë e ndryshme nga thënia “ishin komandantë, prandaj përgjigjen për vartësit”.
Ky dallim është jetik për apelin. Mbrojtja nuk duhet të provojë vetëm se një urdhër konkret mungon. Ajo duhet të godasë elemente të tilla si ekzistenca dhe shtrirja e qëllimit të përbashkët, synimi i secilit, kontributi i qenësishëm, dijenia dhe prova me të cilën është lidhur i akuzuari me këtë strukturë kriminale.
Prandaj argumenti i përsëritur në disa studio, “nuk provohet që X ka vrarë me dorën e vet”, nuk është përgjigje e plotë juridike ndaj NKP-së.
Top Story — Top Channel
“Top Story” i 17 shtatorit zhvendoset nga Haga në Parlamentin e Shqipërisë dhe te reagimi politik shqiptar. Hapja e lidhte deklaratën parlamentare me tronditjen e një dite më parë.
Në këtë edicion hyjnë më fuqishëm tri linja: bashkërendimi Shqipëri–Kosovë, mundësia e presionit politik/diplomatik dhe kritikat e figurave ndërkombëtare ndaj Gjykatës. Edhe segmentet me Richard Grenell dhe Nexhmedin Spahiun që kemi futur veçmas i përkasin kësaj tabloje, jo emisioneve të reja.
Për analizën tonë, intervista me Grenell ka rëndësi si dëshmi e një qëndrimi politik kritik të një aktori amerikan, por jo si provë juridike se aktgjykimi është politik. Kjo është pikërisht një nga zonat ku televizioni shpesh i bashkon dy kategori që duhen mbajtur ndarë.
Një politikan mund të argumentojë se një gjykatë duhet mbyllur. Një gjykatë apeli duhet të përgjigjet nëse vendimi ka gabim ligjor, faktik ose procedural.
Pressing — T7
“Pressing” e 17 shtatorit e ndau emisionin në një pjesë me Nait Hasanin dhe një pjesë paneli.
Në hyrje u formulua ndoshta dilema më karakteristike e gjithë maratonës televizive: gjyqtari tha se nuk po gjykohej UÇK-ja, ndërsa emisioni argumentonte se, në substancë, ishte pikërisht “dënim për UÇK-në”.
Të dy nivelet duhen mbajtur njëkohësisht.
Në planin juridik: nuk ka një dispozitiv “UÇK-ja shpallet fajtore”. Të dënuarit janë katër individë.
Në planin historik-politik: gjykata i lidh krimet me struktura të UÇK-së, komunikata, policinë ushtarake, zbulimin, qendra ndalimi dhe një politikë të përbashkët ndaj kundërshtarëve. Prandaj është e kuptueshme pse vendimi perceptohet më gjerësisht sesa një dënim personal.
Problemi fillon kur perceptimi politik paraqitet si formulë juridike.
NOW — Euronews Albania
“NOW” e nisi nga kombinimi i vendimit të Hagës me zhvillimet në Parlamentin shqiptar.
Në materialet që futëm kishte dy faza: një më institucionale dhe juridike, me Rudina Jasinin dhe të tjerë, dhe një debat më të fortë me Ylli Manjanin e Ervin Karamuçon.
Vlera e këtij formati për dosjen HAGA është se ekspozon përplasjen midis dy mënyrave të leximit të procesit. Njëra pyet: “cilat janë bazat e apelimit?”. Tjetra pyet: “si mund të lejohej politikisht që të ndodhte kjo?”.
Këto janë dy pyetje legjitime, por kanë përgjigje të ndryshme.
Pretendimet se dosja është prodhuar nga Serbia, se provat serbe janë vetvetiu të papranueshme apo se procesi është rezultat i një operacioni gjeopolitik nuk mund të merren si të provuara vetëm sepse përsëriten në studio. Rregulla 138 kërkon që prova të jetë relevante, autentike, të ketë vlerë provuese dhe që kjo vlerë të mos tejkalohet nga efekti paragjykues. Origjina serbe mund të jetë arsye e fortë për kontroll rigoroz të autenticitetit dhe besueshmërisë; nuk krijon vetvetiu një rregull juridik “çdo dokument nga Serbia është i pavlefshëm”.
Çim Peka Live — Syri TV
Ky debat kishte tonalitet shumë më konfrontues. Paneli përfshinte Andi Bushatin, Armand Shkullakun, Berat Buzhalën dhe Andri Balën.
Në të, dyshimi ndaj Gjykatës nuk paraqitet vetëm si pyetje, por shpesh si premisë e diskutimit. Kjo e bën emisionin të rëndësishëm për të kuptuar kritikën politike dhe mediatike të institucionit, por kërkon kujdes të madh kur përdoret si burim për konstatime juridike.
Megjithatë, një pjesë e kritikave që në studio dukeshin kryesisht polemike tani kanë një pikë konkrete procedurale që do të jetë e rëndësishme për t’u ndjekur: mbrojtja e Thaçit ka njoftuar se në apel do të ngrejë çështjen e pyetjeve të gjyqtarëve, përshtypjes së paanshmërisë, mjaftueshmërisë së provave dhe konfidencialitetit rreth rastit Allaqi.
Por ekziston një hendek i madh midis “mbrojtja pretendon cenim të paanshmërisë” dhe “gjykimi është provuar politik”. Apeli do të duhet ta mbushë ose jo këtë hendek me argument juridik dhe referenca konkrete në procesverbal.
Debat në Shenja — TV Shenja
“Debat në Shenja” është veçanërisht interesant për projektin tonë sepse e tregon efektin e aktgjykimit jashtë Kosovës dhe Shqipërisë, te shqiptarët e Maqedonisë së Veriut.
Hapja ishte hapur normative dhe emocionale: dita e mëparshme përshkruhej si “ditë zie” dhe përdorej formula “dje u burgos liria”.
Me Besim Hodën, Nuri Bejetin, Milazim Mustafën, Xhelal Nezirin e të tjerë, debati lëvizte nga drejtësia te historia kombëtare, reagimi shoqëror dhe pasojat politike.
Në aspektin analitik, ky emision është dëshmi e një fenomeni: aktgjykimi u përjetua si ngjarje transnacionale shqiptare, jo vetëm kosovare.
Por kjo lloj identifikimi kolektiv krijon edhe rrezik analitik. Sa më shumë “katër të dënuarit” bëhen sinonim i “popullit shqiptar” ose “luftës shqiptare”, aq më e vështirë bëhet të diskutohet prova për një viktimë, një qendër ndalimi apo një komunikatë pa u perceptuar si sulm ndaj narrativës kombëtare.
Konfront — KTV
“Konfront” e formuloi problemin shumë qartë që në fillim: a ka aktgjykimi vetëm pasoja juridike, apo edhe politike e diplomatike, dhe çfarë duhet të bëjë Kosova?
Kjo pyetje është themelore, sepse pikërisht tre fusha u përzien vazhdimisht në debatet e tjera.
Juridikisht, mjeti është apeli.
Politikisht, Kosova mund të ndërtojë qëndrim institucional, të financojë mbrojtjen në kuadër të ligjit, të kërkojë transparencë, të zhvillojë diplomaci dhe debat publik.
Historikisht, institucionet dhe studiuesit mund të punojnë mbi dokumentimin e luftës.
Por një rezolutë parlamentare nuk mund të zëvendësojë një vendim të Panelit të Apelit.
“Konfront” e shtroi mjaft qartë edhe dimensionin e diplomacisë së Shqipërisë dhe Kosovës. Pohimet më të mëdha gjeopolitike për Serbinë, Rusinë ose motivet e vendeve perëndimore, megjithatë, mbeten analiza të panelistëve, jo konstatime të aktgjykimit.
Debat Plus — TV Dukagjini
“Debat Plus” e nisi me Sulejman Selimin dhe me formulimin e dënimeve si “drakonike”.
Ky emision është shumë i vlefshëm për një arsye specifike: debati mbi strukturën reale të UÇK-së.
Nëse mbrojtja mund të tregojë se gjykata ka atribuar gabimisht funksione, autoritet, kontroll, dijeni ose koordinim që nuk ekzistonin në periudhën relevante, kjo mund të jetë substanciale.
Por ka një kurth: të merret një konstatim i ICTY-së për një periudhë, zonë ose të akuzuar tjetër dhe të shndërrohet në tezën universale “është provuar që UÇK-ja nuk kishte zinxhir komandues, prandaj kjo çështje bie”.
Vendimet e gjykatave janë shumë më të kufizuara. Konstatimet faktike janë të lidhura me provat dhe çështjen konkrete.
Po kështu, fakti se organet nuk janë objekt i dënimeve të 16 shtatorit nuk e bën automatikisht të pavlefshëm juridiksionin e gjithë Dhomave. Origjina historike e procesit lidhet me raportin e Këshillit të Evropës dhe hetimet pasuese, por aktakuza dhe aktgjykimi aktual kanë objekt shumë më të gjerë se pretendimi për trafik organesh.
Kompas — ATV
“Kompas” e vendosi në qendër pyetjen që po bëhej gjithnjë e më e fortë më 17 shtator: a mund të zhbëhet Gjykata Speciale?
Këtu duhet një nga korrigjimet më të rëndësishme të gjithë maratonës televizive.
Dhomat janë krijuar mbi bazën e nenit 162 të Kushtetutës dhe Ligjit 05/L-053 të vitit 2015. Dhoma Kushtetuese ka konstatuar se, sipas nenit 162(13)-(14), mandati vazhdon derisa Këshilli i BE-së ta njoftojë Kosovën për përfundimin e tij.
Prandaj formula “61 deputetë e shfuqizojnë dhe të dënuarit dalin” është juridikisht tepër e thjeshtuar.
Edhe sikur në të ardhmen të ndryshohej arkitektura institucionale, pyetja se çfarë ndodh me procese, vendime dhe detyrime ekzistuese është çështje më vete. “Mbyllja e Gjykatës” dhe “zhdukja e aktgjykimit” nuk janë sinonime.
Këndi i Debatit — TËVË1
“Këndi i Debatit” e vendosi qartë fokusin te hapat e institucioneve të Kosovës dhe mbështetja në apel.
Ky emision është interesant sepse brenda tij shfaqet edhe skepticizëm ndaj idesë së zhbërjes. Panelistët pyesin me të drejtë: edhe sikur të zhbëhej institucioni, a do të thoshte automatikisht se të burgosurit lirohen?
Pikërisht kjo është pyetja e duhur juridike.
Gjithashtu u bë analogjia me Ante Gotovinën. Analogia ka një përdorim të kufizuar: tregon se një dënim shumë i rëndë i shkallës së parë në drejtësinë penale ndërkombëtare mund të rrëzohet në apel. Por nuk tregon asgjë për rezultatin e këtij apeli. Gotovina ishte çështje tjetër, me statut tjetër, fakte të tjera dhe gabime konkrete të identifikuara nga shumica e Apelit.
Politiko — Kanal 10
“Politiko” e Kushtrim Sadikut e nisi me 81 vitet e dënimeve të njësuara dhe e trajtoi çështjen si zhvillimin qendror politik e kombëtar.
Nga të gjitha temat e diskutimit, për projektin HAGA këtu kanë rëndësi të veçantë NKP-ja, LDK/FARK-u, rasti Allaqi, 13 parlamentarët, dokumentet serbe dhe dëshmitarët.
Ky është pikërisht materiali që duhet krahasuar paragraf për paragraf me aktgjykimin e shkruar.
Për shembull, te LDK/FARK-u, ekziston bazë tekstuale në aktgjykim: gjykata identifikon persona të lidhur me këto struktura si pjesë të kategorisë së “kundërshtarëve”.
Por prej kësaj nuk rrjedh automatikisht formula politike “gjykata konstatoi luftë civile”. Ajo është një tezë tjetër dhe kërkon elemente juridike që nuk rezultojnë nga vetë ky konstatim.
Po kështu, “nuk ka prova” është pohim shumë absolut. Në gjyq dëshmuan 134 dëshmitarë në sallë, ndërsa evidenca e çështjes ishte shumë më e gjerë. Çështja e apelit nuk është nëse ekzistonte material provues, por nëse prova e pranuar ishte e mjaftueshme, e besueshme dhe e vlerësuar sipas standardit juridik të duhur.
Rubikon — Klan Kosova
“Rubikon” e ndërtoi emisionin mes reagimit qytetar dhe analizës së aktgjykimit.
Debati hyri më thellë se shumë emisione te marrëdhënia midis rolit politik të të akuzuarve dhe përgjegjësisë penale, te komunikatat, Allaqi, kundërshtarët politikë dhe proporcionaliteti.
Këtu duhet ruajtur një vijë e saktë: gjykata nuk thotë “Krasniqi ishte zëdhënës, prandaj është fajtor”, apo “Thaçi ishte udhëheqës, prandaj është fajtor”. Arsyetimi kërkon kontribut konkret në qëllimin e përbashkët, dijeni, deklarata, emërime, veprime ose mosveprime të lidhura me këtë qëllim.
Nëse një prej këtyre hallkave është vlerësuar gabimisht, ky është material apelimi. Por titulli apo funksioni vetë nuk është i njëjtë me provën e fajësisë.
War Report — ABC News Albania
“War Report” e vendosi diskutimin menjëherë pas tronditjes te “lëvizjet e tjera” që mund të bëhen juridikisht.
Me juristë si Valdete Dala dhe Hasan Shala, ky format hyri më drejtpërdrejt në mekanizmat juridikë: apel, standard provues, sjellja e trupit gjykues, roli i pyetjeve të gjyqtarëve, Allaqi dhe mundësitë institucionale.
Kjo përputhet tashmë me atë që mbrojtja e Thaçit ka paralajmëruar publikisht: apel për gabime ligjore e faktike dhe pretendime për cenim të përshtypjes së paanshmërisë nga ndërhyrjet e gjyqtarëve.
Por duhet theksuar standardi: fakti që një gjyqtar bën shumë pyetje nuk është vetvetiu provë anshmërie. Apeli duhet të shqyrtojë konkretisht përmbajtjen, kontekstin, efektin dhe nëse ndërhyrja ka cenuar drejtësinë e procesit.
Edhe ideja e faljes presidenciale kërkon korrigjim. Ligji i Dhomave e veçon këtë sistem nga falja kushtetuese e zakonshme; mekanizmi për modifikim ose zbutje të dënimit është brenda strukturës së KSC-së. Në praktikën aktuale, shqyrtimi për modifikim lidhet me procedurën e nenit 51 dhe, zakonisht, me vuajtjen e dy të tretave të dënimit.
RTK Prime — RTK
RTK Prime, emisioni i 18-të që shtuam, e formuloi pyetjen shumë drejtpërdrejt: cilat janë mekanizmat juridikë, cilat janë lëvizjet politike dhe a është realiste zhbërja e Gjykatës? Emisioni identifikohet shprehimisht në fund si “RTK Prime”.
Me Fatime Hajdarin, Tomë Gashin, Ibrahim Shalën dhe panelin tjetër, ky emision përmban dy rryma që janë shumë përfaqësuese të gjithë debatit kosovar.
Njëra është kritika e fortë e vendimit: dokumentet serbe, standardi i provave, Allaqi, arkivat, legjitimiteti i Gjykatës.
Tjetra është qasja institucionale: mosshënjestrimi i dëshmitarëve, ruajtja e qetësisë, përqendrimi te apeli dhe shmangia e përdorimit të çështjes për përplasje të brendshme politike.
Tomë Gashi thotë në një moment se zhbërja është praktikisht e pamundur. Formulimi “e pamundur” është absolut; më saktë është të thuhet se ndërhyrja është juridikisht dhe ndërkombëtarisht shumë e kufizuar dhe komplekse nga neni 162 dhe marrëveshjet që e themeluan sistemin.
RTK Prime gjithashtu nxjerr një nga mësimet më të rëndësishme të gjithë dy netëve: energjia politike mund të mbështesë një strategji juridike, por nuk mund ta zëvendësojë atë.
IV. Çfarë tregojnë të 18 emisionet kur lexohen si një e tërë
Pas heqjes së përsëritjeve, në fakt nuk kemi 18 teori të ndryshme. Kemi disa debate qendrore që përsëriten në pothuajse çdo ekran.
| Teza që përsëritet në studio | Çfarë rezulton nga verifikimi |
|---|---|
| “Gjykata dënoi UÇK-në.” | Juridikisht të dënuar janë katër individë dhe KSC e thekson përgjegjësinë individuale. Megjithatë, arsyetimi përdor struktura dhe veprimtari të UÇK-së, prandaj pasojat historike e politike mund të jenë më të gjera. (SCP Knowledge Site) |
| “U dënuan sepse ishin komandantë.” | E paplotë. Përgjegjësia u ndërtua përmes NKP/JCE dhe kontributit të qenësishëm në qëllimin e përbashkët. |
| “Ranë krimet kundër njerëzimit, pra ra teoria e sulmit sistematik.” | Jo saktësisht. Gjykata tha se kishte akte që përbënin sulm të përhapur e sistematik, por nuk u provua se ishte drejtuar kundër një popullate civile sipas elementit juridik të kërkuar. |
| “Çdo provë nga Serbia është e pavlefshme.” | Nuk ekziston një përjashtim automatik sipas origjinës. Prova duhet testuar për relevancë, autenticitet, vlerë provuese, besueshmëri dhe efekt paragjykues. (SCP KS) |
| “Pa kufomë nuk mund të ketë vrasje.” | Nuk është rregull absolut i së drejtës penale. Vrasja mund të provohet edhe me prova rrethanore nëse plotësohet standardi përtej dyshimit të arsyeshëm. Debati real për Allaqin është nëse ky standard është përmbushur nga prova konkrete. |
| “61 deputetë e mbyllin Gjykatën dhe të burgosurit lirohen.” | Shumë e thjeshtuar. Sistemi lidhet me nenin 162, Ligjin 05/L-053 dhe marrëveshjen Kosovë-BE; Dhoma Kushtetuese ka thënë se mandati vazhdon deri në njoftimin e Këshillit të BE-së për përfundimin e tij. (SCP KS) |
| “Presidenti mund t’i falë.” | Sistemi i Dhomave nuk funksionon me faljen e zakonshme presidenciale; modifikimi/komutimi i dënimit trajtohet në mekanizmin e KSC-së. (SCP Knowledge Site) |
| “Apeli është një gjyq krejt i ri.” | Jo. Rekordi i gjykimit bëhet rekordi i apelit dhe shqyrtohen bazat e ankimit; Paneli i Apelit mund ta konfirmojë, ndryshojë ose rrëzojë vendimin, apo të urdhërojë rigjykim. (SCP KS) |
| “Gotovina u lirua, prandaj edhe këta mund ose duhet të lirohen.” | Gotovina demonstron vetëm se një vendim i rëndë i shkallës së parë mund të përmbyset. Nuk parashikon rezultatin e këtij rasti, sepse faktet, normat dhe gabimet e pretenduara janë të ndryshme. |
V. NKP/JCE është zemra juridike e gjithë çështjes
Pas 18 emisioneve, kjo është pika që kërkon më shumë vëmendje se çdo slogan tjetër.
Në debate dëgjohet vazhdimisht: “nuk ka prova që Thaçi e vrau X-in”, “Veseli nuk ka qenë aty”, “Krasniqi ka qenë zëdhënës”, “Selimi nuk ka urdhëruar”.
Por teoria e përgjegjësisë që përdor aktgjykimi nuk kërkon domosdoshmërisht që secili të ketë kryer personalisht çdo krim me dorën e vet.
Gjykata thotë se ekzistonte një qëllim i përbashkët për shënjestrimin e personave të konsideruar kundërshtarë; më pas analizon se çfarë kontributi dha secili dhe çfarë synimi/dijenie kishte.
Prandaj për apelin dalin disa pyetje shumë më të mprehta:
A është përkufizuar qëllimi i përbashkët aq saktë sa kërkon përgjegjësia penale?
A janë dalluar veprimet politike legjitime nga kontributet kriminale?
A është provuar që secili prej katër të akuzuarve e ndante qëllimin kriminal, jo vetëm që e njihte një situatë të dhunshme?
A ishte kontributi i secilit realisht “i qenësishëm”?
A janë përdorur komunikata politike si provë e qëllimit kriminal më gjerësisht sesa lejon konteksti?
A janë bërë inferenca kolektive nga pozitat drejtuese që në fakt duhej të provoheshin individualisht?
Këto janë çështje apelimi shumë më serioze sesa formula e përgjithshme “UÇK-ja nuk kishte zinxhir komandues”.
VI. Rasti Behajdin Allaqi mund të bëhet një prej pikave më të ndjeshme të apelit
Në pothuajse çdo debat të gjatë del Allaqi.
Arsyeja është e qartë: aktgjykimi nuk bën thjesht një konstatim abstrakt për NKP-në. Ai i atribuon Thaçit dhe Veselit veprim të drejtpërdrejtë në arrestimin e Allaqit dhe e lidh atë me vrasjen dhe me Komunikatën 61.
Nëse ky episod qëndron, ai është shumë më i fortë juridikisht sesa një argument vetëm mbi hierarkinë.
Nëse mbrojtja arrin të tregojë se prova vendimtare ishte e pamjaftueshme, e pakorroboruar, e vlerësuar gabimisht ose se kufizimi i publicitetit ka cenuar ndonjë të drejtë procedurale, atëherë kemi një çështje të identifikueshme për Apelin.
Kjo është arsyeja pse deklarata e Luka Mišetić pas vendimit është e rëndësishme: mbrojtja nuk po paralajmëron vetëm apel politik; ajo përmend gabime ligjore dhe faktike, pyetjet e Trupit Gjykues, paanshmërinë, mjaftueshmërinë e provave dhe posaçërisht Allaqin. (KOHA)
Këtu do të jetë shumë më me vlerë të analizojmë provat që citohet se mbështesin secilën fjali të konstatimit për Allaqin, sesa të numërojmë sa panelistë besojnë ose nuk besojnë versionin e Gjykatës.
VII. Dokumentet serbe: tema më e përsëritur dhe një nga më të keqkuptuarat
Pothuajse të gjitha debatet kosovare dhe disa prej atyre shqiptare e ngritën pyetjen: si mund të përdoren dokumente të një shteti që ishte palë armike në luftë?
Si çështje politike dhe historike, skepticizmi është i kuptueshëm.
Si çështje juridike, analiza është më teknike.
Një dokument nuk bëhet i vërtetë vetëm sepse ndodhet në një arkiv shtetëror; por as nuk bëhet automatikisht i papranueshëm vetëm sepse vjen nga Serbia.
Duhet pyetur: kush e krijoi? kur? për çfarë qëllimi? a është origjinal? a është manipuluar? si është siguruar? a përputhet me burime të tjera? a është testuar nga mbrojtja? a ka dëshmitarë që e autentikojnë? çfarë peshe i ka dhënë Trupi Gjykues?
Rregullat e KSC-së kërkojnë pikërisht relevancë, autenticitet dhe vlerë provuese dhe i japin Trupit Gjykues detyrën e vlerësimit holistik të provës. (SCP KS)
Pra, në apel argumenti efektiv nuk është “është serbe, hidhe poshtë”. Argumenti efektiv është: “ky dokument konkret nuk plotëson kriterin X për këto arsye konkrete”.
VIII. LDK/FARK: çfarë është fakt në aktgjykim dhe çfarë shtohet në studio
Këtu shumë emisione kaluan shpejt nga “kundërshtarët përfshinin LDK/FARK” te “gjykata po thotë se Kosova kishte luftë civile”.
Këto nuk janë e njëjta gjë.
Aktgjykimi thotë se ndër personat e shënjestruar kishte persona të lidhur me forca të tjera politike ose ushtarake, veçanërisht LDK dhe FARK, si dhe persona të etiketuar kolaboracionistë, spiunë ose tradhtarë.
Ky është konstatim faktik i Gjykatës.
Por klasifikimi i konfliktit që përdor Trupi Gjykues është konflikt i armatosur jondërkombëtar ndërmjet UÇK-së dhe forcave të RFJ-së/Serbisë për periudhën relevante.
Prandaj “LDK/FARK u shënjestruan” nuk duhet transformuar pa analizë të mëtejshme në “Gjykata shpalli se shqiptarët bënë luftë civile”.
IX. Dick Marty dhe trafikimi i organeve: një konfuzion që kaloi në shumë studio
Nga “Të Pashoq”, te “Top Story”, “Debat Plus”, “Kompas” dhe debatet e tjera, rikthehet pyetja: nëse hetimi i trafikimit të organeve nuk rezultoi në këto dënime, për çfarë u krijua Gjykata?
Historikisht, lidhja me raportin e Këshillit të Evropës dhe hetimin special është reale.
Por përfundimi “nuk u provuan organet, prandaj Gjykata humbi juridiksionin mbi krimet e tjera” nuk rrjedh nga ligji.
Mandati që iu dha institucionit nuk u shkrua si një gjykatë vetëm për trafik organesh. Ligji i vitit 2015 përcaktoi juridiksion më të gjerë mbi krime të caktuara të lidhura me raportin dhe periudhën përkatëse.
Prandaj kjo është një kritikë e mundshme ndaj historisë politike të krijimit të Gjykatës, por jo vetvetiu një shkak për anulimin e aktgjykimit.
X. Zhbërja e Gjykatës: debati më politik i dy netëve
Pas vendimit, në Kosovë pyetja u bë gati instinktive: “Ne e krijuam; pse të mos e zhbëjmë?”
Kjo ide dominon Kompasin, Këndin e Debatit, RTK Prime, Top Story, War Report dhe pjesë të tjera.
Por arkitektura juridike është pikërisht ajo që e bën çështjen të vështirë.
KSC është institucion i sistemit juridik të Kosovës, por i ndërtuar mbi nenin 162 të Kushtetutës, ligjin e posaçëm dhe marrëveshjet me BE-në, me seli të zhvendosur dhe gjyqtarë ndërkombëtarë. Ligji bazë është miratuar më 3 gusht 2015. (SCP KS)
Vendimi kushtetues i vitit 2020 është veçanërisht i rëndësishëm: mandati nuk mbaroi thjesht pas pesë vjetësh; vazhdon derisa të vijë njoftimi relevant nga Këshilli i BE-së. (SCP KS)
Kjo nuk do të thotë se institucionet politike nuk mund të debatojnë për të ardhmen e mekanizmit. Do të thotë se “61 vota = mbyllje = anulim aktgjykimi = lirim” nuk është formulë juridike.
XI. Protestat dhe dëshmitarët: pika ku debati televiziv mund të ndikojë vetë procesin
Kjo ishte një nga pikat më delikate.
Në disa emisione u përdorën ose u diskutuan terma si “spiunë”, “tradhtarë” dhe “dëshmitarë të Serbisë”. Në të tjera pati thirrje të forta për të mos shënjestruar dëshmitarët.
Kjo e dyta është veçanërisht e rëndësishme.
Dëshmitari nuk bëhet i besueshëm sepse dëshmon për Prokurorinë dhe as i pabesueshëm sepse dëshmon kundër një figure të UÇK-së. Besueshmëria duhet testuar në proces.
KSC-ja e ka të integruar mbrojtjen e dëshmitarëve në rregullat e saj procedurale. (SCP KS)
Për më tepër, retorika publike që individualizon dëshmitarë mund të ketë pasoja juridike dhe sigurie. Prandaj thirrjet brenda RTK Prime, Rubikon dhe disa formateve të tjera për maturi nuk janë thjesht korrektesë politike; ato lidhen me integritetin e një procesi që ende nuk ka përfunduar.
XII. Çfarë ndryshoi nga 16 në 17 shtator
Kjo është ndoshta gjetja më interesante kur 18 emisionet shihen kronologjikisht.
Më 16 shtator dominon tronditja. Fjalori është “ditë e zezë”, “tronditje”, “historia”, “UÇK-ja”, “Perëndimi”, “pabesi”, “drejtësi/padrejtësi”.
Brenda vetëm një dite, më 17 shtator, narrativa bëhet shumë më e komplikuar. Hyjnë:
apeli;
zhbërja e Gjykatës;
Parlamenti i Kosovës;
Parlamenti i Shqipërisë;
Kurti–Hamza;
protestat;
dëshmitarët;
dokumentet serbe;
financimi i mbrojtjes;
roli i Shqipërisë;
Gotovina;
Allaqi;
LDK/FARK;
dhe beteja për mënyrën se si do të shkruhet historia.
Kjo tregon se aktgjykimi juridik u transformua në më pak se 24 orë në krizë politike, institucionale, historike dhe identitare.
Kjo nuk do të thotë se kriza është artificiale. Dënimi i katër figurave të tilla ka pasoja objektivisht shumë më të gjera se katër dosje personale. Por për analizën serioze duhet të rezistojmë tundimit që të katër dimensionet t’i bashkojmë në një.
XIII. Dallimi Shqipëri–Kosovë në mënyrën e trajtimit
Në emisionet e Shqipërisë — Opinion, Top Story, NOW, Çim Peka Live, Të Pashoq, War Report — dominon më shumë perspektiva makro: Perëndimi, NATO, Shqipëria, historia e Kosovës, Dick Marty, gjeopolitika, roli i Edi Ramës dhe reagimi i Parlamentit shqiptar.
Në emisionet e Kosovës — Pressing, Konfront, Debat Plus, Kompas, Këndi i Debatit, Politiko, Rubikon, RTK Prime — debati është më afër pasojave të menjëhershme: çfarë mund të bëjë Kuvendi, çfarë mund të bëjë Qeveria, kush e votoi Gjykatën, çfarë bëhet me apelin, dëshmitarët, protestat, institucionet, 2015-a dhe përgjegjësia e klasës politike.
“Debat në Shenja” shton dimensionin e tretë: mënyrën se si aktgjykimi perceptohet nga shqiptarët jashtë Shqipërisë dhe Kosovës.
Kjo dallim gjeografik shpjegon edhe pse të njëjtat fakte marrin kuptim të ndryshëm në studio të ndryshme.
XIV. Ku është realisht beteja e ardhshme
Pas gjithë 18 emisioneve, dosja juridike mund të reduktohet te disa çështje shumë konkrete.
Mbrojtja duhet të paraqesë njoftimin e apelit sipas rregullave të KSC-së. Rregulla 176 parashikon 30 ditë nga aktgjykimi i shkruar për dënimin për njoftimin e apelit pas një vendimi fajësie. (SCP KS)
Paneli i Apelit nuk është thjesht vazhdim i të njëjtit panel; caktohet një Panel i Gjykatës së Apelit. Rekordi i gjykimit bëhet rekordi i apelit. (SCP KS)
Nga materialet që kemi dhe deklarata e mbrojtjes, frontet që ka kuptim të ndiqen janë: ndërtimi juridik i NKP-së; standardi për kontributin e qenësishëm dhe qëllimin e secilit; vlerësimi i provave për incidentet konkrete; Allaqi; përdorimi dhe pesha e dokumenteve serbe; pyetjet e gjyqtarëve dhe paanshmëria; mënyra e trajtimit të provave rrethanore; dhe proporcionaliteti i dënimit.
Këto janë çështje ku një vendim apelimi mund të ndryshojë realisht rezultatin.
Debati mbi 2015-n, Dick Martyn, “kush na e imponoi Gjykatën”, rolin e Shqipërisë apo sjelljen e politikanëve mund të jetë politikisht i rëndësishëm, por nuk zëvendëson këto baza juridike të apelit.
XV. Përfundimi i analizës së të 18 emisioneve
Pas leximit të gjithë materialit, del një dallim themelor.
Aktgjykimi i 16 shtatorit thotë: katër individë janë penalisht përgjegjës për katër krime lufte përmes kontributit të tyre në një qëllim të përbashkët kriminal; ata janë shpallur të pafajshëm për krimet kundër njerëzimit; vendimi është i shkallës së parë dhe mund të apelohet. (SCP KS)
Debati televiziv i 16–17 shtatorit pyet diçka shumë më të madhe: çfarë do të thotë ky vendim për UÇK-në, Kosovën, historinë e luftës, marrëdhënien me Perëndimin dhe vetë legjitimitetin e Gjykatës.
Të dyja çështjet ekzistojnë. Por ato nuk duhet të ngatërrohen.
Në planin juridik, pohimi “u dënua UÇK-ja” është më i gjerë se dispozitivi i gjykatës.
Në planin politik dhe historiografik, pretendimi se vendimi nuk ka asnjë implikim për narrativën e UÇK-së është gjithashtu tepër i ngushtë, sepse vetë arsyetimi i aktgjykimit përdor strukturat e UÇK-së, komunikatat, policinë ushtarake, zbulimin, kategorinë e kundërshtarëve dhe NKP-në.
DOSJA HAGA – 60 PRETENDIMET KRYESORE TË 18 EMISIONEVE
I. A u dënua UÇK-ja apo katër individë?
| Nr. | Çfarë u tha / ku | Çfarë rezulton juridikisht | Vlerësimi | Vlerë për apel |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Në Debat Plus, Sulejman Selimi tha në thelb se “u dënua Ushtria”, jo thjesht katër individë. | Dispozitivi dënon Thaçin, Veselin, Selimin dhe Krasniqin si persona. KSC-ja i përshkruan si penalisht përgjegjës individualisht. (SCP Knowledge Site) | Juridikisht e pasaktë nëse merret fjalë për fjalë; politikisht është interpretim i pasojës së aktgjykimit. | Jo vetvetiu. Duhet sulmuar mënyra si përgjegjësia individuale është lidhur me NKP-në. |
| 2 | Pressing e formuloi edhe më drejtpërdrejt: megjithëse gjyqtari tha se nuk dënohej UÇK-ja, “në fakt… është realisht dënim për UÇK-në”. | Gjykata përdor struktura të UÇK-së dhe një politikë ndaj “kundërshtarëve”, por nuk ka dispozitiv fajësie kundër UÇK-së si organizatë. | E paplotë: ngatërron efektin historik me subjektin juridik të dënimit. | Jo si slogan; po vetëm përmes sfidimit të elementeve të NKP-së. |
| 3 | Top Story e paraqiti vendimin si rrezik për “rishkrimin e historisë së Kosovës”. | Aktgjykimi vendos përgjegjësi penale; ai nuk vendos juridikisht karakterin e përgjithshëm të luftës së Kosovës. | Interpretim historiografik, jo konstatim juridik. | Jo. |
| 4 | Debat në Shenja e hapi emisionin me formulimin “dje u burgos liria”. | Është metaforë politike/emocionale. | Opinion. | Jo. |
| 5 | Besim Hoda në Debat në Shenja tha se ishte “ditë zie për drejtësinë evropiane”, jo për shqiptarët. | Nuk është pretendim juridik i testueshëm nga aktgjykimi. | Opinion. | Jo. |
| 6 | Këndi i Debatit e paraqiti katërshen si “simbole të lirisë, luftës dhe shtetndërtimit” dhe dënimet si “drakonike”. | Statusi historik nuk përjashton përgjegjësinë penale individuale. | Vlerësim politik/moral. | Mund të ketë relevancë vetëm indirekte për rrethanat individuale të dënimit, jo për fajësinë. |
| 7 | War Report përdori formulimin se UÇK-ja “ka bërë luftë për liri”. | Gjykata nuk e kriminalizoi objektivin e pavarësisë; përmbledhja thotë se nuk e pa të nevojshme të përcaktonte nëse objektivat e pavarësisë dhe kontrollit institucional ishin vetë kriminale. | Në këtë kuptim, nuk bie ndesh me aktgjykimin. | Jo vetvetiu. |
| 8 | Top Story dhe Kuvendi i Shqipërisë insistuan në karakterin çlirimtar të luftës. | Karakteri politik i luftës dhe përgjegjësia për krime të veçanta janë juridikisht çështje të ndara. | E saktë si dallim konceptual, jo mbrojtje penale automatike. | Jo vetvetiu. |
| 9 | Konfront ngriti pyetjen nëse Serbia dhe Rusia mund ta përdorin vendimin për një narrativë të re mbi Kosovën. | Aktgjykimi nuk vendos si duhet përdorur politikisht rezultati. | Parashtrim politik, jo fakt juridik. | Jo. |
| 10 | Politiko e përshkroi vendimin si “vendim të rëndë ndaj Kosovës”, jo vetëm ndaj të akuzuarve. | Juridikisht është vendim ndaj katër të akuzuarve. | Retorikisht e kuptueshme; juridikisht e zgjeruar. | Jo. |
Përfundimi i kësaj pjese është i qartë: argumenti “u dënua UÇK-ja” ka peshë në debatin historik dhe politik, por nuk është bazë apelimi. Mbrojtja duhet ta zbërthejë këtë në gabime konkrete të atribuimit individual.
II. NKP/JCE, zinxhiri komandues dhe përgjegjësia individuale
| Nr. | Çfarë u tha / ku | Çfarë thotë përmbledhja zyrtare | Vlerësimi | Vlerë për apel |
|---|---|---|---|---|
| 11 | Në Opinion u tha se katërshja ishte dënuar “jo për krime individuale, por për linjë komandimi”. | Përmbledhja flet për përgjegjësi individuale përmes kontributit të qenësishëm në NKP, jo thjesht përgjegjësi komanduese. | E pasaktë juridikisht. | Po, nëse sulmohet konkretisht prova e kontributit, qëllimit dhe dijenisë; jo duke u kufizuar te mungesa e një urdhri. |
| 12 | Debat Plus argumentoi se fakti që të dënuarit ishin krerë të UÇK-së e bën dënimin të organizatës. | Gjykata bëri analiza individuale për secilin dhe njëkohësisht konstatoi qëllim të përbashkët. | E paplotë. | Po, vetëm nëse analiza individuale është e pamjaftueshme ose është zëvendësuar faktikisht me fajësi nga pozita. |
| 13 | Në disa studio u sugjerua se mungesa e një zinxhiri të fortë komandues rrëzon aktgjykimin. | NKP nuk është e njëjta doktrinë me “command responsibility”. | E paplotë juridikisht. | Potencialisht, nëse struktura reale e komandës lidhet me prova që gjykata përdori për kontributin dhe kontrollin; jo si argument abstrakt. |
| 14 | Në Konfront, Melazim Koci e përshkroi UÇK-në si guerile pa komandë të fortë. | Përmbledhja identifikon Shtabin e Përgjithshëm, policinë ushtarake, zbulimin, qendrat e ndalimit dhe role individuale. | Çështje faktike që nuk mund të zgjidhet vetëm me etiketën “guerile”. | Po, potencialisht, nëse provat e autoritetit dhe koordinimit janë interpretuar gabim. |
| 15 | U pretendua se gjykata ka krijuar fajësi nga postet që mbanin të akuzuarit. | Përmbledhja thotë më shumë: komunikata, emërime, dijeni, veprime konkrete, “luftë speciale”, qendra ndalimi dhe sjellje individuale. | Pretendimi është tepër i gjerë. | Po, por vetëm pas analizës së çdo prove që lidh postin me kontributin kriminal. |
| 16 | Në debat u përdor shpesh argumenti “nuk ka provë që Thaçi vrau dikë me dorën e vet”. | NKP nuk kërkon domosdoshmërisht ekzekutim fizik personal të çdo krimi. | Nuk rrëzon teorinë juridike të përdorur nga Gjykata. | Jo në këtë formë. |
| 17 | Për Thaçin, disa panelistë sugjeruan se roli i tij ishte kryesisht politik. | Trupi Gjykues thotë se ai dha kontribut të qenësishëm dhe përmend edhe pjesëmarrje personale në Qirez/Baicë dhe Allaqi. | Kundërshtohet drejtpërdrejt nga konstatimi i shkallës së parë. | Po, nëse mbrojtja rrëzon bazën provuese të këtyre konstatimeve. |
| 18 | Për Veselin, debati u fokusua te fakti nëse shërbimi i zbulimit mund të lidhet me krimet. | Gjykata thotë se Veseli ishte i përfshirë në identifikim/shënjestrim dhe në rastin Allaqi. | Është pikë reale e mosmarrëveshjes faktike. | Po, potencialisht shumë e rëndësishme. |
| 19 | Për Selimin u përdor argumenti se detyrat ushtarake nuk provojnë dijeni për krime. | Përmbledhja thotë se Selimi mori pjesë në ndalimin e 13 parlamentarëve, kishte dijeni për krime dhe ndërhyri në një rast për lirimin e personave të ndaluar për një qendër të paligjshme. | Vetëm pozita nuk mjafton, por gjykata pretendon se kishte prova shtesë. | Po, nëse ato prova nuk e mbështesin inferencën. |
| 20 | U tha se objektivi për pavarësinë e Kosovës është kriminalizuar. | Përmbledhja thotë se dy objektivat ishin pavarësia dhe kontrolli politik/institucional dhe nuk e gjykoi të nevojshme të thoshte se ato ishin vetvetiu kriminale; kriminaliteti u lidh me mjetet e shënjestrimit. | E pasaktë në këtë formë. | Jo; argumenti duhet të drejtohet ndaj lidhjes midis objektivit dhe mjeteve kriminale. |
Kjo është ndoshta pjesa më e rëndësishme e gjithë dosjes. Një apel serioz duhet të merret me arkitekturën e NKP-së: qëllimin e përbashkët, anëtarësinë, kontributin e qenësishëm, synimin kriminal dhe lidhjen midis çdo individi dhe çdo grupi krimesh.
III. Krimet kundër njerëzimit, viktimat, LDK-ja dhe FARK-u
| Nr. | Pretendimi | Çfarë thotë Gjykata | Vlerësimi | Apeli |
|---|---|---|---|---|
| 21 | “Ranë krimet kundër njerëzimit, pra ra teoria e një sulmi sistematik.” | Gjykata tha se aktet përbënin sulm të përhapur dhe sistematik, por nuk u provua se sulmi ishte drejtuar kundër një popullate civile në kuptimin e nenit 13. | E pasaktë/e paplotë. | Jo për akuzat e rrëzuara; po nëse konstatimet faktike të përdorura për krimet e luftës mbështeten mbi të njëjtat inferenca problematike. |
| 22 | “Të katërt u dënuan për krime kundër njerëzimit.” | U shpallën të pafajshëm për gjashtë pikat e krimeve kundër njerëzimit. | E pasaktë. | Jo. |
| 23 | “Nuk pati sulm të përhapur dhe sistematik.” | Gjykata tha se aktet përbënin një të tillë, por mungoi elementi juridik “kundër një popullate civile”. | E pasaktë. | Jo si bazë e drejtpërdrejtë. |
| 24 | “Gjykata tha se pati luftë civile mes shqiptarëve.” | Kjo nuk është ajo që thotë përmbledhja. Konflikti juridik relevant klasifikohet në kontekstin UÇK–RFJ/forca serbe. | E pasaktë si përmbledhje e aktgjykimit. | Jo. |
| 25 | Politiko dhe debate të tjera ngritën çështjen se LDK-ja/FARK-u janë trajtuar sikur lufta ishte mes shqiptarëve. | Përmbledhja thotë se mes personave të shënjestruar kishte anëtarë ose persona të lidhur me LDK-në dhe FARK-un. | Pjesa për shënjestrimin është e mbështetur; përfundimi “luftë civile” jo. | Po, nëse mbrojtja kundërshton provën se ekzistonte një politikë e përbashkët kundër këtyre kategorive. |
| 26 | “LDK-ja si parti është shpallur viktimë e UÇK-së.” | Gjykata flet për individë dhe përfaqësues të lidhur me LDK/FARK, jo për një vendim juridik ndaj partisë si subjekt kolektiv. | E paplotë. | Jo në atë formë. |
| 27 | “Të ndaluarit ishin kryesisht spiunë dhe kolaboracionistë.” | Gjykata thotë se shumë u etiketuan ashtu dhe në rastin e informacionit të zbulimit thotë se ai shpesh ishte thashethem i paverifikuar; nuk gjeti tregues se viktimat ishin realisht spiunë/kolaboracionistë. | Kundërshtohet nga përmbledhja. | Po, vetëm nëse mbrojtja mund të tregojë prova konkrete për statusin e individëve dhe relevancën e tij juridike. |
| 28 | “385 persona u mbajtën arbitrarisht.” | Ky është konstatimi i Trupit Gjykues. | Saktë si konstatim i shkallës së parë. | Po; numri dhe incidentet mund të sfidohen në apel. |
| 29 | “303 persona u torturuan.” | Gjykata konstatoi 348 persona të trajtuar mizorisht dhe 303 të torturuar. | Saktë si konstatim i shkallës së parë. | Po, nëse incidentet/elementet ose atribuimi individual janë vlerësuar gabim. |
| 30 | “96 persona u vranë.” | Gjykata konstatoi vrasjen e paligjshme të së paku 96 personave që nuk merrnin pjesë aktive në luftime. | Saktë si konstatim i shkallës së parë. | Po për incidentet dhe atribuimin; jo thjesht duke mohuar shifrën pa analizuar provën. |
Një tjetër pikë që u shtrembërua në disa diskutime ishte mosha e viktimave. Përmbledhja zyrtare nuk flet për një “15-vjeçar” në shembullin e veçantë të dënimit: ajo përmend një djalë 14-vjeçar të ndaluar në Llapashticë dhe një foshnjë 12–14 muajshe të mbajtur 10 ditë me nënën. Çdo referencë televizive te “15-vjeçari” duhet kontrolluar kundër incidentit konkret dhe jo përsëritur automatikisht.
IV. Behajdin Allaqi, Qirezi/Baica dhe prova direkte
| Nr. | Pretendimi | Aktgjykimi/përmbledhja | Vlerësimi | Potenciali në apel |
|---|---|---|---|---|
| 31 | Pressing tha se gjykata në thelb vetëm e paraqiti Thaçin si “të fundit që e pa” Allaqin. | Përmbledhja shkon shumë më tej: Thaçi dhe Veseli mbërritën, e morën Allaqin në pranga dhe Gjykata i lidh me arrestimin, ndalimin, transferimin dhe vrasjen e paligjshme. | E pasaktë/e paplotë. | Po, shumë e rëndësishme nëse mbrojtja rrëzon provat për këtë zinxhir faktesh. |
| 32 | “Allaqi nuk u pa më; nuk ka kufomë, prandaj nuk mund të provohet vrasja.” | Vetë përmbledhja pranon se disa kufoma nuk u gjetën, por përdor inferenca nga provat rrethanore. | Mungesa e trupit nuk krijon automatikisht pengesë juridike për një verdikt vrasjeje. | Po, nëse inferenca nuk ishte e vetmja inferencë e arsyeshme ose prova ishte e pamjaftueshme. |
| 33 | “Komunikata 61 thjesht raportonte se Allaqi kishte rënë dëshmor.” | Gjykata e interpretoi Komunikatën 61 si mbulesë për fshehjen e së vërtetës për fatin e tij. | Teksti i komunikatës ekziston; interpretimi i qëllimit është pikë gjyqësore e kontestueshme. | Po, potencialisht, nëse konteksti dhe autorësia/roli individual janë vlerësuar gabim. |
| 34 | “Thaçi nuk është lidhur me krim konkret.” | Përmbledhja përmend Allaqin dhe 13 parlamentarët në Qirez/Baicë. | E pasaktë si përmbledhje e vendimit. | Po vetëm duke kundërshtuar ato konstatime konkrete. |
| 35 | “Selimi nuk është lidhur me incident konkret.” | Përmbledhja thotë se mori pjesë në arrestimin dhe ndalimin e 13 parlamentarëve në Qirez. | E pasaktë në këtë formë. | Po, nëse prova konkrete nuk e mbështet gjetjen. |
| 36 | “Veseli është dënuar kryesisht sepse ishte shef i zbulimit.” | Përmbledhja përmend jo vetëm funksionin, por shënjestrimin e kundërshtarëve dhe Allaqin. | E paplotë. | Po, nëse veprimi personal nuk është provuar. |
| 37 | War Report raportoi pretendimin e mbrojtjes se Thaçi mohon çdo përfshirje në vrasje. | Ky është qëndrim i mbrojtjes; shkalla e parë arriti në përfundim të kundërt për Allaqin. | Pretendim i palës, jo fakt i vendosur. | Po: është një nga frontet më të qarta të apelit. |
| 38 | Mbrojtja, sipas War Report, pretendon gabime ligjore dhe faktike në aktgjykim. | Ligji lejon apel pikërisht mbi baza të parashikuara për gabime të tilla; njoftimi i apelit paraqitet brenda 30 ditëve nga aktgjykimi i shkruar për dënimin. (SCP KS) | Juridikisht rruga është e saktë; merita e pretendimeve mbetet për t’u provuar. | Po. |
| 39 | Çim Peka Live e reduktoi logjikën e vendimit në formulën “janë zhdukur provat, por ne besojmë se i keni kryer”. | Përmbledhja zyrtare nuk përdor këtë si standard të përgjithshëm të fajësisë; ajo përshkruan një korpus të madh provash dhe konstatime specifike. | Si përmbledhje e aktgjykimit është e pambështetur/tepër reduktuese. | Vetëm nëse identifikohet paragrafi konkret ku Gjykata ka zëvendësuar standardin “përtej dyshimit të arsyeshëm” me spekulim. |
| 40 | Çim Peka e krahasoi këtë logjikë me gjykatat e regjimit komunist. | Ky është krahasim retorik. | Opinion. | Jo. |
V. Dokumentet serbe, dëshmitarët dhe autenticiteti i provës
| Nr. | Pretendimi | Verifikimi | Vlerësimi | Apeli |
|---|---|---|---|---|
| 41 | Në RTK Prime u pyet si mund të shpallen fajtorë “me prova të Serbisë”. | Origjina e një dokumenti nuk e bën automatikisht të papranueshëm. Duhet parë autenticiteti, besueshmëria, relevanca dhe pesha. | Pyetje legjitime; përfundimi automatik “serbe = e pavlefshme” nuk është rregull juridik. | Po, për çdo provë konkrete nëse autenticiteti, prejardhja ose pesha janë problematike. |
| 42 | Në NOW dhe debate të tjera u tha se “dosja është bërë në Beograd” ose është ndërtuar mbi material serb. | Përmbledhja publike nuk mjafton për të përcaktuar sa peshë ka secili material serb në çdo konstatim. | Nuk mund të verifikohet në bllok pa aktgjykimin e plotë dhe listën e provave. | Po, por vetëm provë më provë. |
| 43 | “Asnjë dokument i shërbimeve serbe nuk duhet pranuar.” | Nuk ekziston një përjashtim kategorik i tillë në sistemin e provave të KSC-së. | E pasaktë juridikisht. | Jo si rregull absolut; po për autenticitetin dhe besueshmërinë e dokumenteve konkrete. |
| 44 | “Dëshmitarët e prokurorisë janë dëshmitarë të Serbisë.” | Në proces dëshmuan 134 dëshmitarë në sallë: 125 të ZPS-së, 2 të Mbrojtjes së Viktimave dhe 7 të Mbrojtjes. Kjo shifër nuk mbështet karakterizimin kolektiv të dëshmitarëve si “serbë” ose “të Serbisë”. (SCP KS) | Përgjithësim i pambështetur. | Jo. Besueshmëria duhet sulmuar dëshmitar më dëshmitar. |
| 45 | “Populli i Kosovës dëshmoi kundër UÇK-së.” | Dëshmojnë individë; gjykata nuk trajton një popull si dëshmitar kolektiv. | E pasaktë. | Jo. |
| 46 | “Dëshmitarët që flasin kundër krerëve janë tradhtarë/spiunë.” | Aktgjykimi vetë e problematizon etiketimin “spiun/kolaboracionist” si bazë të shënjestrimit. | Nuk është pretendim juridik i qëndrueshëm dhe mund të jetë i rrezikshëm për integritetin e procesit. | Jo. |
| 47 | Në disa emisione u sugjerua se dëshmitarët e mbrojtjes, përfshirë Wesley Clark dhe William Walker, e rrëzojnë vetvetiu akuzën. | Këndi i Debatit përdori pikërisht Clark dhe Walker si argument se “nuk ka bazë dënimi”. Por Gjykata duhet të vlerësojë të gjithë provën, jo reputacionin e dëshmitarit. | E paplotë. | Po nëse Trupi Gjykues ka keqvlerësuar dëshminë e tyre mbi një element material. |
| 48 | “Fakti që ndërkombëtarët bashkëpunuan me UÇK-në provon se nuk kishte ndërmarrje kriminale.” | Bashkëpunimi politik/ushtarak me UÇK-në nuk përjashton juridikisht krime të veçanta ose një qëllim kriminal paralel ndaj kundërshtarëve të perceptuar. | Jo përfundim logjik i detyrueshëm. | Jo vetvetiu. |
| 49 | “Nëse ndërkombëtarët nuk i panë krimet atëherë, ato nuk kanë ndodhur.” | Mungesa e dijenisë së një dëshmitari ndërkombëtar nuk provon domosdoshmërisht mungesën e çdo incidenti. | E paplotë. | Vetëm nëse dëshmia lidhet konkretisht me vendin, kohën, strukturën dhe mundësinë reale për dijeni. |
| 50 | “Vetë Serbia ka manipuluar provat për dekada, prandaj i gjithë procesi është i stisur.” | Në Pressing u artikulua ideja e një procesi të “stisur” nga shërbimet serbe/ruse. Përmbledhja e aktgjykimit nuk provon ose mohon këtë tezë të përgjithshme. | Pretendim politik që kërkon prova të pavarura. | Jo si tezë e përgjithshme; po vetëm nëse provohet manipulim i provave të caktuara. |
VI. Dick Marty, juridiksioni dhe krijimi i Gjykatës
| Nr. | Pretendimi | Çfarë mund të verifikohet | Vlerësimi | Apeli |
|---|---|---|---|---|
| 51 | “Gjykata u krijua vetëm për trafikimin e organeve.” | Dokumentet themeluese përfshijnë raportin e Këshillit të Evropës mbi trajtimin çnjerëzor dhe trafikimin e organeve, por Ligji 05/L-053 krijoi juridiksion më të gjerë penal. (SCP Knowledge Site) | E pasaktë nëse “vetëm” merret literal. | Jo. |
| 52 | Në RTK Prime, Tomë Gashi kundërshtoi idenë se Gjykata ishte krijuar thjesht për të hetuar pretendimet e Dick Martyt dhe theksoi se trafikimi i organeve nuk ishte baza e aktakuzës aktuale. | Thelbi është i drejtë: juridiksioni i Ligjit është më i gjerë se një akuzë e vetme për organe. | Kryesisht e saktë. | Jo. |
| 53 | “Meqë organet nuk u provuan, Gjykata humbi juridiksionin.” | Juridiksioni nuk kushtëzohet me provimin e trafikimit të organeve në këtë çështje. | E pasaktë. | Jo. |
| 54 | “Gjykata devijoi nga mandati fillestar.” | Mund të jetë argument politik për historinë e institucionit, por Ligji përcakton kompetencën juridike. | Nuk mjafton për anulimin e aktgjykimit. | Vetëm nëse identifikohet incident jashtë juridiksionit ligjor; vetë Trupi Gjykues ka rrëzuar disa incidente pikërisht për arsye juridiksioni. |
| 55 | “Gjykata është tribunal ndërkombëtar i Hagës.” | Ajo është Dhomë e Specializuar brenda sistemit juridik të Kosovës, me seli në Hagë. Politiko e bëri pikërisht këtë dallim. | E pasaktë ta barazosh me ICTY/ICJ. | Jo. |
| 56 | “Është gjykatë e Kosovës, prandaj Kuvendi mund ta trajtojë si çdo ligj tjetër.” | Ka bazë në Kushtetutën e Kosovës dhe Ligjin 05/L-053, por neni 162 krijon regjim të posaçëm. (SCP Knowledge Site) | E paplotë. | Jo për aktgjykimin aktual. |
| 57 | Në Pressing u tha se me 61 vota ligji mund të ndryshohet “sonte”. | Edhe nëse pjesë të një ligji mund të ndryshohen me shumicën e kërkuar, ekzistenca dhe mandati i KSC-së janë të lidhura edhe me nenin 162 dhe arkitekturën ndërkombëtare. Dhoma Kushtetuese ka thënë se mandati vazhdon deri në njoftimin e Këshillit të BE-së. (SCP KS) | Tepër e thjeshtuar. | Jo si rrugë për anulimin e këtij aktgjykimi. |
| 58 | Rubikon transmetoi kërkesën që Kuvendi “ta shfuqizojë ose t’ia ndërpresë financimin” Gjykatës. | Është kërkesë politike; efektet juridike të një veprimi të tillë janë krejt çështje tjetër. | Jo mjet apelimi. | Jo. |
| 59 | Kompas e shtroi seriozisht mundësinë e “zhbërjes” së Gjykatës. | Mund të ketë debat politik për të ardhmen e institucionit, por kjo nuk e anulon automatikisht një verdikt ekzistues. | Pyetje legjitime institucionale, por jo ekuivalente me lirimin. | Jo drejtpërdrejt. |
| 60 | Në RTK Prime u tha se zhbërja është “faktikisht e pamundshme”. | “E pamundur” është formulim absolut; më saktë: jashtëzakonisht e ndërlikuar juridikisht dhe politikisht për shkak të nenit 162 dhe marrëveshjeve themeluese. (SCP KS) | Pjesërisht e saktë në efekt praktik, por tepër absolute juridikisht. | Jo bazë apelimi. |
Këto janë 60 pretendimet dhe çështjet e para, por nga materiali i 18 emisioneve mund ta çojmë pa problem dosjen në 80–100, sidomos duke zbërthyer veçmas dokumentet serbe, çdo deklaratë për Allaqin, 13 parlamentarët, komunikatat, dëshmitarët dhe krahasimet me ICTY-në.
Çfarë del deri tani si material real për apel
Kur hiqen deklaratat politike, metaforat dhe debatet për “shkrirjen” e Gjykatës, mbeten disa fusha që ia vlen të hetohen shumë më thellë juridikisht.
Më e rëndësishmja është NKP-ja: nëse Gjykata provoi vërtet që secili prej katër të akuzuarve e ndante qëllimin kriminal dhe dha “kontribut të qenësishëm”, apo nëse disa pjesë të arsyetimit mbështeten tepër në pozitën, deklaratat politike dhe inferencat nga funksionet e tyre.
E dyta është Behajdin Allaqi. Këtu aktgjykimi bën një konstatim shumë konkret kundër Thaçit dhe Veselit. Nëse mbrojtja arrin të demonstrojë problem me dëshmitarët, kronologjinë, provat konfidenciale, inferencën e vrasjes ose lidhjen me Komunikatën 61, kjo mund të jetë shumë më e rëndësishme sesa argumentet e përgjithshme politike.
E treta është prova dokumentare. Argumenti “është dokument serb” nuk mjafton; por nëse dokumenti konkret nuk është autentik, ka zinxhir të problematik të ruajtjes, është produkt i një shërbimi me interes në çështje dhe mungon korroborimi i pavarur, atëherë kemi çështje shumë më serioze.
E katërta është sjellja e Trupit Gjykues dhe paanshmëria. War Report dokumenton se mbrojtja paralajmëron të ngrejë pikërisht numrin dhe natyrën e pyetjeve të gjyqtarëve dhe përshtypjen e anshmërisë. Kjo nuk mjafton vetvetiu; duhet analizuar procesverbali dhe të përcaktohet nëse ndërhyrjet kanë kaluar nga sqarimi neutral te marrja e rolit të palës.
E pesta është mjaftueshmëria e provës për secilin incident. Kjo është shumë më e fuqishme juridikisht sesa deklarata “nuk ka prova”. Gjykata thotë se ka prova; pyetja e Apelit është nëse një trup gjykues i arsyeshëm mund të arrinte në ato konkluzione në standardin e kërkuar.
E gjashta është dënimi. Krahasimet me Gotovinën, Haradinajn, Limajn ose të dënuar serbë nuk krijojnë automatikisht disproporcionalitet. Por jurisprudenca krahasuese mund të ketë vlerë nëse përdoret me të njëjtën formë përgjegjësie, numër viktimash, shkallë përfshirjeje dhe faktorë rëndues/lehtësues.
Dhe këtu duhet shtuar një korrigjim shumë i rëndësishëm ndaj një teme të War Report: falja presidenciale e Kosovës nuk mund t’i falë personat e dënuar nga KSC-ja. Neni 51 i Ligjit thotë shprehimisht se aktgjykimet nuk i nënshtrohen faljes së Presidentit të Kosovës dhe vetëm mekanizmi i Dhomave të Specializuara mund të ndryshojë ose zbusë dënimin. (SCP Knowledge Site)
Pra, nga dhjetëra orë televizion, fusha reale juridike ngushtohet ndjeshëm: NKP/JCE, prova për Allaqin, individualizimi i përgjegjësisë, dokumentet dhe dëshmitarët, standardi i provës, ndërhyrjet e gjyqtarëve dhe proporcionaliteti i dënimit.
DOSJA HAGA – PIKAT POTENCIALISHT TË CENUESHME TË AKTGJYKIMIT
Faza I: çfarë thotë fjalë për fjalë Trupi Gjykues dhe çfarë duhet testuar në apel
Para se të hyjmë te pikat individuale, standardi i Apelit është vendimtar. KSC-ja nuk bën një gjykim të ri nga zero. Sipas jurisprudencës së vet, një aktgjykim mund të ndërhyhet për gabim juridik që e bën të pavlefshëm vendimin, gabim faktik që ka shkaktuar dështim të drejtësisë ose gabim në dënim; apeli “nuk është trial de novo”. Për një gabim faktik, pragu është i lartë: duhet treguar se prova mbi të cilën u mbështet Trupi Gjykues nuk mund të ishte pranuar nga asnjë gjykues i arsyeshëm, ose se vlerësimi i saj ishte krejtësisht i gabuar.
Kjo do të thotë se “nuk pajtohem me gjykatën” nuk mjafton. Duhet identifikuar paragrafi, prova, inferenca dhe pasoja konkrete mbi verdiktin.
1. A ekzistonte vërtet një NKP e vetme që shtrihej në gjithë territorin dhe gjatë gjithë periudhës?
Kjo është çështja strukturore qendrore.
Gjykata nuk tha vetëm se në zona të ndryshme pati krime të ngjashme. Ajo shkoi shumë më larg: konstatoi një plan të vetëm kriminal, të përbashkët për udhëheqjen.
Trupi Gjykues rendit dhjetë faktorë: vrasjet e personave të konsideruar kolaboracionistë para luftës; vazhdimin e shënjestrimit gjatë luftës; komunikatat; “luftën speciale”; përsëritjen e mesazheve nga Thaçi, Krasniqi e Selimi; përdorimin e policisë ushtarake dhe zbulimit; ngritjen e qendrave të ndalimit; listat e personave të dyshuar; modus operandi të ngjashëm dhe politikën e mosndëshkimit.
Pastaj vjen përfundimi shumë i gjerë:
“Plani u zbatua sistematikisht dhe pamëshirshëm në të gjithë territorin e kontrolluar nga UÇK-ja dhe gjatë gjithë konfliktit.”
Dhe menjëherë pas tij refuzohet alternativa e Mbrojtjes se krimet mund të ishin rezultat i gjakmarrjeve, hakmarrjeve personale, bandave ose individëve të pakontrolluar.
Çfarë duhet kontrolluar në aktgjykimin e plotë: a provohet një lidhje operative dhe mendore midis incidenteve të largëta gjeografikisht dhe temporalish, apo ngjashmëria e tyre është përdorur si zëvendësim për provën e marrëveshjes? Sa nga qendrat lidhen drejtpërdrejt me katër të akuzuarit? Cilat komunikime provojnë koordinimin? Cilat janë provat se krimet lokale zbatonin të njëjtin plan?
Nëse hallka “një plan i vetëm” dobësohet, mund të preket pjesa më e madhe e arkitekturës së NKP-së.
2. Qëllimi politik ishte i ligjshëm; si provohet kalimi në qëllim kriminal?
Vetë Gjykata bën një dallim jashtëzakonisht të rëndësishëm. Ajo identifikon dy objektiva: pavarësinë e Kosovës dhe vendosjen e kontrollit politik e institucional, por thotë se nuk e konsideroi të nevojshme të përcaktonte nëse këto objektiva ishin në vetvete kriminale apo të paligjshme.
Pastaj thotë:
“Nuk janë qëllimet … ato që i bënë veprimet e tyre kriminale. Janë mjetet…”
Ky është një nyje vendimtare. Apeli mund të kërkojë që të ndahet me shumë saktësi: çfarë prove tregon se secili i akuzuar jo vetëm mbështeste pavarësinë, centralizimin e UÇK-së apo eliminimin politik të rivalëve, por synonte arrestimin arbitrar, torturimin ose vrasjen si mjete të atij projekti?
Anëtarësia në udhëheqje nuk duhet të shndërrohet në mens rea automatike.
3. A janë komunikatat provë e qëllimit kriminal apo retorikë lufte që kërkon kontekst?
Komunikatat janë një nga shtyllat e arsyetimit.
Gjykata thotë se ato merrnin përsipër “masat ndëshkuese”, kërcënonin kundërshtarët dhe mbështesnin ekzistencën e qëllimit të përbashkët.
Për Krasniqin, arsyetimi shkon më tej: përmes komunikatave, deklaratave dhe fjalimeve ai, sipas Gjykatës, “inkurajoi kryerjen e krimeve”; përmendet edhe formulimi se kolaboracionistët do të vriteshin nëse vazhdonin “në rrugën e gabuar”.
Këtu aktgjykimi i plotë duhet të na tregojë: cilat komunikata i atribuohen personalisht Krasniqit, Thaçit ose Selimit; kush i hartoi; kush i autorizoi; cili ishte konteksti i saktë; kur u publikuan; cilat krime pasuan; dhe çfarë prove lidh gjuhën e komunikatës me qëllimin individual për krime.
Kjo nuk mund të zgjidhet vetëm nga përmbledhja.
4. Përdorimi i akteve të paraluftës për të provuar qëllimin
Një pjesë e NKP-së ndërtohet edhe mbi vrasje dhe komunikata para periudhës kryesore të luftës. Gjykata i përdor ato për të treguar vazhdimësi të politikës.
Kjo nuk është automatikisht e palejueshme. Në një vendim të vitit 2023, vetë Paneli i Apelit tha se prova për akte jashtë periudhës së akuzës mund të përdoret për kontekst, qëllim kriminal ose model sjelljeje.
Por këtu lind pyetja e rëndësishme: a është përdorur prova e paraluftës vetëm për kontekst dhe mens rea, apo në praktikë është përdorur si bazë e fajësisë për krime të paakuzuara?
Ky dallim kërkon leximin e aktgjykimit të plotë.
5. Gjykata refuzon në bllok teorinë e krimeve lokale
Paragrafi 85 është jashtëzakonisht i rëndësishëm. Gjykata thotë në thelb se krimet nuk ishin produkt i gjakmarrjeve, hakmarrjeve personale, bandave ose civilëve, por i një plani të përbashkët.
Për apel nuk mjafton të tregosh një ose dy raste me motive lokale. Duhet treguar se prova e përgjithshme nuk lejonte një gjykues të arsyeshëm të përjashtonte shpjegimet alternative për një numër material incidentesh.
Por nëse aktgjykimi ka bërë kalimin:
“shumë krime duken të ngjashme” → “prandaj të gjitha burojnë nga e njëjta marrëveshje e katër të akuzuarve”,
atëherë kjo është pikë që meriton kontroll shumë të afërt.
6. Thaçi: sa provohet kompetenca reale e Drejtorisë Politike?
Gjykata thotë se Drejtoria Politike kishte “kompetencë pothuajse ekskluzive” mbi vendimet politike të UÇK-së dhe se Thaçi ishte anëtar kyç në formulimin dhe zbatimin e qëllimit kriminal.
Ky formulim është i rëndësishëm sepse shumë prej inferencave të mëvonshme varen prej tij.
Aktgjykimi i plotë duhet të tregojë saktë: cilat dokumente provojnë “kompetencën pothuajse ekskluzive”; në cilën periudhë; a ndryshoi struktura e UÇK-së gjatë vitit 1998–1999; a mund të ekstrapolohet autoriteti politik në kontroll operativ; dhe çfarë provash të mbrojtjes u përdorën kundër kësaj teze.
7. Thaçi: 13 parlamentarët në Qirez dhe Baicë
Gjykata nuk e lidh Thaçin vetëm abstraktisht me NKP-në. Ajo thotë se ai mori pjesë personalisht në arrestimin, ndalimin dhe marrjen në pyetje të 13 parlamentarëve.
Kjo duhet trajtuar si një dosje më vete:
kush prej 13 personave e identifikon Thaçin;
çfarë tha secili;
a ka dëshmi të kundërta;
sa zgjati ndalimi;
çfarë bëri personalisht Thaçi;
a ekzistonte bazë e ligjshme për ndalimin;
dhe çfarë elementi të NKP-së provon ky incident.
Në përmbledhje kemi konkluzionin, jo zinxhirin e provës.
8. Behajdin Allaqi: pika më konkrete për Thaçin dhe Veselin
Këtu arsyetimi është jashtëzakonisht specifik.
Gjykata thotë se Allaqi kishte pasur konflikt me Thaçin dhe Azem Sylën që në vitin 1993; se ishte nën vëzhgim; se Thaçi dhe Veseli kërkuan informacion për praninë e tij; se më 11 qershor 1998 ata mbërritën në Drenoc dhe “e morën Behajdin Allaqin në pranga”; se ai nuk u pa më dhe Gjykata u bind se u vra.
Pastaj Gjykata e interpreton Komunikatën 61 si mbulesë dhe pretendon se pas luftës Thaçi, Veseli dhe Azem Syla u përpoqën ta qetësonin familjen me ryshfet dhe premtime.
Kjo është një prej pikave ku aktgjykimi i plotë është absolutisht i domosdoshëm. Duhet të dimë:
kush e pa arrestimin;
nëse dëshmitari ishte okular;
nëse kishte dëshmi të shumëfishta apo një burim kryesor;
sa kohë kaloi midis arrestimit dhe vdekjes së supozuar;
çfarë prove ekziston për transferimin;
çfarë prove ekziston për vrasjen;
kush e lidh Komunikatën 61 me Thaçin/Veselin;
dhe çfarë prove mbështet pretendimin për ryshfetet pas luftës.
Mbrojtja e Thaçit tashmë ka paralajmëruar se do ta kontestojë pikërisht këtë pjesë, bashkë me gabime të pretenduara ligjore dhe faktike. Në War Report u raportua edhe mohimi i përfshirjes së Thaçit në vrasje.
Kjo është një çështje reale apelimi, por ende nuk kemi në publik provat e hollësishme që na lejojnë të themi nëse konstatimi është i cenueshëm apo jo.
9. Komunikata 61: fakt apo inferencë për mbulim?
Ekzistenca e komunikatës dhe përmbajtja e saj janë një gjë. Konkluzioni se ajo ishte krijuar me qëllim që të fshihej e vërteta për vrasjen e Allaqit është një inferencë tjetër.
Gjykata e bën pikërisht këtë inferencë.
Aktgjykimi i plotë duhet të tregojë se çfarë prove lidh:
Allaqin → arrestimin → vrasjen → dijeninë e autorëve të komunikatës → formulimin e Komunikatës 61 → synimin për mbulim.
Nëse një hallkë mbështetet vetëm mbi supozimin që rrjedh nga hallka tjetër, mund të kemi një zinxhir inferencash që duhet testuar sipas standardit “i vetmi deduksion i arsyeshëm”.
10. Veseli: a provohet që G-2 ishte instrument i NKP-së?
Gjykata e përshkruan Drejtorinë e Zbulimit si një nga “mjetet kryesore” të realizimit të qëllimit kriminal dhe Veselin si figurë kyçe të saj.
Por ky përfundim përmban disa hapa të veçantë:
duhet provuar çfarë kompetencash kishte realisht G-2;
duhet provuar se “neutralizimi” kishte kuptim kriminal dhe jo vetëm ushtarak/zbulues;
duhet provuar se informacioni shkonte te Veseli;
duhet provuar se Veseli dinte çfarë ndodhte pas identifikimit;
dhe pastaj duhet provuar synimi i tij që krimet të kryheshin.
Përmbledhja na jep përfundimin. Aktgjykimi i plotë duhet të na japë provën për secilin hap.
11. Veseli: Gjykata vetë thotë se informacioni i zbulimit ishte “thashetheme”
Ky është një pasazh shumë interesant.
Trupi Gjykues thotë se i ashtuquajturi informacion i zbulimit mbi të cilin viktimat arrestoheshin, ndaloheshin ose vriteshin “nuk ishte më shumë se thjesht thashetheme të paverifikuara” dhe se nuk kishte tregues që viktimat ishin realisht spiunë ose kolaboracionistë.
Kjo forcon tezën e Prokurorisë/Gjykatës se etiketimi ishte arbitrar.
Por njëkohësisht krijon një pyetje për individualizimin: si vërtetohet se Veseli personalisht dinte se informacionet ishin të pavërtetuara dhe synonte pasojat kriminale që pasonin prej tyre?
Nuk është kontradiktë automatike; është pikë që kërkon provë individuale.
12. Selimi: Gjykata pranon se kishte më pak pushtet, por megjithatë konstaton kontribut të qenësishëm
Ky është një nga pasazhet më interesante për Rexhep Selimin.
Trupi Gjykues pranon shprehimisht se pozita e inspektorit të përgjithshëm i jepte atij më pak pushtet mbi anëtarët e UÇK-së sesa të akuzuarve të tjerë.
Megjithatë, arrin në konkluzionin e “kontributit të qenësishëm”, kryesisht përmes krijimit të zonave/njësive, inspektimeve, raporteve për persona të dyshuar, komunikatave, dijenisë dhe mosveprimit.
Këtu duhet parë në aktgjykimin e plotë se cila është ura faktike ndërmjet “më pak pushtet” dhe “kontribut i qenësishëm në planin kriminal”.
Kjo nuk është kontradiktë juridike vetvetiu. Një person me më pak autoritet mund të japë kontribut të rëndësishëm. Por ura provuese duhet të ekzistojë.
13. Selimi: mosveprimi si provë e NKP-së apo përgjegjësi komanduese e maskuar?
Për Selimin, Gjykata thekson se ai kishte dijeni, nuk parandaloi, nuk hetoi dhe nuk ndëshkoi krimet; përmend gjithashtu promovime dhe ndërhyrjen për lirimin e katër anëtarëve të UÇK-së të ndaluar për krijimin e një qendre të paligjshme.
Por dënimi është për NKP, jo thjesht për përgjegjësi komanduese.
Prandaj pyetja teknike është: a përdoret mosveprimi si provë e qëllimit dhe kontributit në NKP, apo në praktikë është shndërruar në bazë autonome përgjegjësie për mosparandalimin e krimeve të vartësve?
Ky dallim mund të jetë juridikisht i rëndësishëm.
14. Selimi: e njëjta sjellje shfaqet sërish si rrethanë rënduese
Në fazën e dënimit, Gjykata thotë se mosparandalimi dhe mosndëshkimi prej Selimit, duke pasur parasysh pushtetin, dijeninë dhe mundësinë për të ndërhyrë, përbënte keqpërdorim të pozitës.
Por të njëjtat elemente shfaqen më herët në arsyetimin e përgjegjësisë penale.
Këtu duhet kontrolluar një çështje klasike e dënimit: a është numëruar dy herë e njëjta sjellje, një herë për përgjegjësinë dhe një herë si faktor rëndues?
Nuk mund të konkludojmë pa parë aktgjykimin e plotë dhe bazën juridike të dënimit, por kjo është pikë që meriton kontroll të posaçëm.
15. Krasniqi: nga zëdhënës politik në kontribut kriminal
Për Jakup Krasniqin, Gjykata i jep peshë të madhe rolit të tij si zëdhënës, anëtar i Drejtorisë Politike dhe komunikues publik.
Rreziku juridik që duhet kontrolluar është dallimi midis:
mbrojtjes politike të organizatës;
propagandës së luftës;
gjuhës së papranueshme ose kërcënuese;
dhe inkurajimit me mens rea të krimeve konkrete.
Gjykata pretendon se kalimi është provuar. Apeli duhet të tregojë jo vetëm se komunikatat mund të interpretohen ndryshe, por se inferenca kriminale e Trupit Gjykues nuk mund të qëndrojë përballë tërësisë së provës.
16. Krasniqi: mohimi i krimeve përdoret kundër tij
Trupi Gjykues thotë se Krasniqi e portretizoi UÇK-në si respektuese të së drejtës humanitare, mohoi pretendime për krime dhe i minimizoi ato në takime me ndërkombëtarët. Kjo përdoret në arsyetimin mbi dijeninë dhe kontributin.
Kjo është delikate.
Nëse Gjykata ka prova të pavarura se ai e dinte se pohimet e tij ishin të rreme dhe i bënte për të mbuluar vazhdimin e politikës kriminale, atëherë sjellja mund të ketë peshë.
Nëse mohimi politik është përdorur vetvetiu si provë se ai dinte dhe mbështeste krimet, logjika është shumë më problematike.
Aktgjykimi i plotë duhet të tregojë çfarë dinte Krasniqi, kur e dinte dhe nga çfarë burimi.
17. Nga katër individë te 385 + 49 + 303 + 96 viktima
Paragrafi 98 është thelbësor: të katër shpallen përgjegjës përmes NKP-së për arrestimin arbitrar të 385 personave, trajtimin mizor të 49, torturën e 303 dhe vrasjen e 96.
Ky është kapërcimi më i madh i atribuimit.
Nuk mjafton të provohet se krimet kanë ndodhur. Duhet të provohet pse secili nga katër personat mban përgjegjësi juridike për të gjithë korpusin e krimeve që hyn në NKP.
Në aktgjykimin e plotë duhet ndjekur, për çdo kategori:
incidenti → kryesi → lidhja me NKP-në → parashikimi/qëllimi → kontributi i secilit të akuzuar.
Kjo do të jetë një nga tabelat më të rëndësishme të fazës së dytë.
18. 49 viktimat e trajtimit mizor nuk duhen ngatërruar me 303 të torturuarit
Këtu përmbledhja jep një sqarim teknik shumë të rëndësishëm.
Gjykata konstatoi 348 persona të trajtuar mizorisht, prej tyre 303 të torturuar. Për 303, trajtimi mizor mbulohet nga tortura. Për 49 viktima mbeti dënim i veçantë për trajtim mizor: katër raste ku trajtimi mizor dhe tortura lidhen me qendra të ndryshme dhe 45 persona që u trajtuan mizorisht por nuk u torturuan.
Kjo nuk shfaq vetvetiu cenueshmëri, por është vendimtare që apeli dhe raportimi publik të mos numërojnë dy herë të njëjtët persona.
19. Vrasjet pa gjetjen e trupit: çfarë inferencash përdori Gjykata?
Gjykata thotë se kufomat e disa viktimave nuk u gjetën kurrë. Megjithatë, duke marrë parasysh ndalimin para vdekjes, keqtrajtimin, lëndimet dhe rrethanat e tjera, arriti në përfundimin se i vetmi deduksion i arsyeshëm ishte synimi për t’i vrarë 96 persona.
Pra argumenti televiziv “nuk ka trup, nuk ka vrasje” nuk mjafton.
Apeli duhet të sulmojë inferencën konkrete: a ekziston një shpjegim tjetër i arsyeshëm që gjykata e ka përjashtuar pa bazë? Kjo vlen veçanërisht për viktimat individuale të pagjetura, përfshirë Allaqin.
20. LDK/FARK: a provohet politikë e centralizuar apo kategori tepër e gjerë?
Gjykata thotë qartë se mes të shënjestruarve kishte persona të lidhur me LDK-në dhe FARK-un, persona të lidhur në mënyrë të pretenduar me autoritetet serbe dhe pjesëtarë të pakicave.
Pyetja e apelit nuk është nëse ndonjë person i lidhur me LDK/FARK u keqtrajtua — mund të ketë prova shumë të qarta për këtë.
Pyetja është nëse provat lejojnë inferencën e një politike të përbashkët të katër të akuzuarve për shënjestrimin e këtyre kategorive.
Ky është dallim themelor.
21. Krimet kundër njerëzimit: një tension faktik që duhet eksploruar
Gjykata konstatoi se aktet përbënin sulm të përhapur dhe sistematik, por nuk u bind se sulmi ishte drejtuar kundër “një popullate civile”, sepse viktimat zgjidheshin kryesisht — e disa vetëm — mbi faktorë individualë.
Kjo nuk rrëzon juridikisht NKP-në.
Por krijon një pyetje interesante faktike: nëse individualizimi i viktimave ishte aq i rëndësishëm sa pengoi elementin “kundër një popullate civile”, si harmonizohet kjo me formulimin shumë të gjerë të një politike sistematike, territoriale dhe të vazhdueshme kundër “kundërshtarëve”?
Mund të jetë plotësisht e harmonizueshme juridikisht. Por duhet parë arsyetimi i plotë për të kuptuar kufirin midis dy konstatimeve.
22. Personat e tjerë që Gjykata i vendos në NKP
Paragrafi 99 është jashtëzakonisht i rëndësishëm. Gjykata thotë se edhe Lahi Brahimaj, Fatmir Limaj, Sylejman Selimi, Rrustem Mustafa, Latif Gashi, Shukri Buja dhe Sabit Geci kishin rënë në marrëveshje për qëllimin kriminal të përbashkët dhe morën pjesë në realizimin e tij, ndërsa thekson se ndaj tyre nuk po jepet verdikt fajësie dhe gëzojnë prezumimin e pafajësisë.
Kjo do të kërkojë një krahasim shumë të rëndësishëm me procedurat e mëparshme të ICTY-së dhe gjykatave të Kosovës.
Jo për të thënë automatikisht “një gjykatë tjetër i liroi, prandaj KSC gabon” — kjo nuk funksionon.
Por duhet parë nëse i njëjti dëshmitar, i njëjti incident ose i njëjti dokument është vlerësuar më parë ndryshe dhe, nëse po, çfarë korroborimi të ri kishte KSC-ja.
Vetë Trupi Gjykues ka thënë në një vendim të mëparshëm se vlerësimet e gjykatave të tjera për një dëshmitar nuk janë detyruese dhe se besueshmëria duhet vlerësuar sipas evidencës së këtij procesi dhe korroborimit të tij. (SCP Knowledge Site)
Kjo e bën korroborimin konkret vendimtar.
23. Pyetjet e gjyqtarëve: ekziston një problem, por kjo betejë është zhvilluar tashmë dy herë
Kjo pikë u diskutua shumë në 18 emisionet.
Por duhet thënë saktë: Mbrojtja e ka ngritur më parë.
Në korrik 2023, Paneli i Apelit refuzoi pretendimin se procedura e pyetjeve të gjyqtarëve cenonte të drejtën për proces të drejtë; në shembujt konkretë të atëhershëm konstatoi se materialet ishin zbuluar më herët dhe Mbrojtja kishte njoftim dhe mundësi të mjaftueshme.
Ai gjithashtu refuzoi pretendimin e përgjithshëm se pyetjet drejtuese krijonin pamje anshmërie, duke theksuar se Mbrojtja nuk kishte paraqitur prova të mjaftueshme për të rrëzuar prezumimin e paanshmërisë. Apeli u mohua.
Në vitin 2025, Mbrojtja e ngriti përsëri çështjen. Ajo vuri në dukje se deri më 11 nëntor 2024 kishte nevojitur rreth 31 orë e 23 minuta pyetje plotësuese pas ndërhyrjeve gjyqësore, kundrejt vetëm 12 minutave të Prokurorisë. Trupi Gjykues tha se kjo diferencë nuk demonstronte anshmëri dhe se Mbrojtja nuk kishte identifikuar pyetje specifike abuzive.
Prandaj një apel i ri nuk mund të thotë vetëm: “gjyqtarët bënë shumë pyetje”.
Duhet të tregojë:
pyetja specifike → prova e nxjerrë → konstatimi konkret në aktgjykim → dëmi real për Mbrojtjen → pse vendimet e 2023/2025 nuk e zgjidhin këtë problem të ri.
Kjo është shumë më e vështirë, por juridikisht shumë më serioze.
24. Materialet e Rregullave 102(3) dhe 103
Mbrojtja kishte pretenduar se Paneli përdorte materiale që nuk ishin në radhën e paraqitjes së palëve dhe ndonjëherë çështje jashtë aktakuzës ose parashtresës paragjyqësore, duke krijuar përshtypjen se gjyqtarët po ndërtonin “çështjen e tyre”.
Trupi Gjykues e refuzoi këtë dhe tha se materialet ishin të zbuluara, jepte njoftim dhe se Mbrojtja mund të kërkonte kohë shtesë; arriti në përfundimin se nuk ishte provuar dëm.
Edhe këtu, një apel përfundimtar duhet të identifikojë materialin konkret që:
nuk ishte pjesë e rastit të Prokurorisë;
u fut nëpërmjet pyetjeve gjyqësore;
u përdor pastaj në aktgjykim;
dhe ndikoi materialisht në fajësi.
Nëse kjo lidhje gjendet, çështja ndryshon nga ankesa abstrakte e refuzuar më parë.
25. Rrethanat rënduese dhe rreziku i “double counting”
Thaçi, Veseli dhe Krasniqi kanë si faktor rëndues përdorimin ose keqpërdorimin e pozitës, rolit, pushtetit dhe statusit për aspektet kriminale të qëllimit të përbashkët.
Por pozita, autoriteti dhe përdorimi i strukturave janë njëkohësisht pjesë e arsyetimit që mbështet “kontributin e qenësishëm”.
Prandaj duhet analizuar në aktgjykimin e plotë nëse:
e njëjta sjellje është përdorur për të provuar përgjegjësinë;
dhe pastaj është numëruar sërish për ta rënduar dënimin,
pa një element shtesë që justifikon rëndimin.
Kjo është çështje tipike për një apel të dënimit, por ende nuk mund të themi se ka ndodhur pa lexuar pjesën e plotë të sentencing.
26. A janë shqyrtuar realisht provat e mbrojtjes?
Pressing e formuloi menjëherë pas vendimit idenë se pretendimet e Mbrojtjes “s’ishin përfillur fare”.
Kjo nuk mund të nxirret nga përmbledhja.
Standardi i KSC-së është gjithashtu i vështirë për appellantin: nuk mjafton të thuhet “Gjykata nuk e përmendi provën time”. Paneli i Apelit kërkon të identifikohet çështja faktike ose argumenti i anashkaluar dhe të shpjegohet pse mungesa e arsyetimit e invalidon vendimin.
Për këtë pikë duhet absolutisht aktgjykimi i plotë.
27. Dokumentet serbe: mund të jetë çështje serioze vetëm dokument për dokument
Debatet televizive i trajtuan shpesh në bllok: “prova të Serbisë”.
Kjo është metodologjikisht e gabuar për apel.
Dosja e vërtetë duhet të ketë për çdo dokument të rëndësishëm:
origjinën;
autorin;
datën;
zinxhirin e ruajtjes;
autenticitetin;
përkthimin;
çfarë fakti provon;
çfarë korroborimi të pavarur ka;
çfarë kundërshtoi Mbrojtja;
dhe çfarë peshe i dha Gjykata.
Vetëm atëherë mund të shihet nëse ekziston një problem real provues.
28. Standardi final: Apeli nuk do të pranojë sulme të izoluara ndaj një prove
Kjo është veçanërisht e rëndësishme për gjithë projektin tonë.
Paneli i Apelit ka thënë se mund të hedhë poshtë pa shqyrtim të plotë argumente që sulmojnë vetëm një provë pa shpjeguar pse dënimi nuk qëndron mbi provat e tjera; pretendime se Gjykata “nuk i dha peshë të mjaftueshme” një prove; ose përsëritje të argumenteve të humbura në shkallë të parë.
Pra për çdo pikë që do të përfshijmë në dosjen tonë, pyetja nuk duhet të jetë:
“Çfarë prove kundër ekziston?”
por:
“Nëse hiqet ose rrëzohet kjo provë/inferencë, a mbetet ende një bazë e mjaftueshme për konstatimin?”
Kjo është pyetja e vërtetë e apelit.
Çfarë kemi zbuluar deri në këtë fazë
Nga 60 pretendimet televizive, një pjesë e madhe bie jashtë apelit: “u dënua UÇK-ja”, “dita e zezë”, “duhet shkrirë Gjykata”, “61 vota”, Dick Marty, politika e Shqipërisë, Serbia/Rusia, protestat, etj. Janë çështje politike, historike ose institucionale, por nuk rrëzojnë vetvetiu aktgjykimin.
Pas filtrimit, mbetet një bërthamë shumë më e vogël dhe shumë më serioze juridike: ekzistenca dhe shtrirja e një NKP-je të vetme; prova e mens rea-s individuale; komunikatat; lidhja e Thaçit dhe Veselit me Behajdin Allaqin; Qirezi/Baica; kompetencat dhe veprimet e G-2; ura midis autoritetit më të kufizuar të Selimit dhe “kontributit të qenësishëm”; roli i komunikatave dhe mohimeve të Krasniqit; atribuimi i qindra krimeve secilit prej katër të akuzuarve; prova rrethanore për vrasjet; aktet e paraluftës; pyetjet gjyqësore dhe materialet 102(3)/103; si dhe mënyra e individualizimit të dënimit.
Dhe këtu del edhe gjetja metodologjike më e rëndësishme: përmbledhja na jep përfundimet e Trupit Gjykues, por jo në shumicën e rasteve provën e saktë me numër dëshmitari, ekspozitë, dokument, faqe transkripti dhe kundërprovë të Mbrojtjes. Kjo është pikërisht ajo që duhet të nxjerrim nga aktgjykimi publik i plotë sapo ai të jetë i disponueshëm.
HARTA E AKTGJYKIMIT – PIKAT QË DUHET TESTUAR NË APEL
1. Ekzistenca e një NKP-je të vetme dhe të përbashkët
Konstatimi i Gjykatës
Trupi Gjykues konstatoi se ekzistonte një qëllim kriminal i përbashkët për shënjestrimin, eliminimin ose neutralizimin e personave të konsideruar “kundërshtarë”. Gjykata përshkruan një sistem të përbashkët që përfshinte komunikata, “luftën speciale”, policinë ushtarake, shërbimin e zbulimit, qendrat e ndalimit, lista të personave të dyshuar dhe një politikë mosndëshkimi.
Gjykata arrin deri te formulimi se plani u zbatua “sistematikisht” në territorin e kontrolluar nga UÇK-ja gjatë konfliktit dhe se krimet nuk ishin thjesht gjakmarrje, hakmarrje personale apo veprime bandash.
Provat mbi të cilat mbështetet
Nga përmbledhja identifikohen dhjetë kategori provuese: sulmet e paraluftës; vazhdimësia e shënjestrimit gjatë luftës; komunikatat; deklaratat politike; “lufta speciale”; rolet e policisë ushtarake dhe zbulimit; ngritja e qendrave të ndalimit; listat e personave të dyshuar; ngjashmëria e praktikave në qendra; dhe mosndëshkimi.
Por përmbledhja nuk identifikon dëshmitarin, dokumentin apo ekspozitën për secilën prej këtyre dhjetë hallkave.
Kundërprovat/argumenti i Mbrojtjes
Nga vetë përmbledhja dimë se Mbrojtja argumentoi se të paktën një pjesë e krimeve mund të shpjegoheshin me gjakmarrje, hakmarrje personale, persona të pakontrolluar ose grupe lokale; Trupi Gjykues e refuzoi këtë alternativë.
Si i zgjidhi Gjykata kundërshtitë
Ajo i trajtoi ngjashmëritë ndërmjet incidenteve, organizimin institucional dhe komunikatat si prova kumulative të një plani të përbashkët.
Standardi i Apelit
Nuk mjafton të tregohet se ekziston një shpjegim tjetër i mundshëm. Për një gabim faktik duhet demonstruar se konstatimi relevant nuk mund të ishte arritur në mënyrë të arsyeshme mbi provat në dosje dhe se gabimi ndikoi në rezultatin e çështjes.
Cenueshmëria konkrete që duhet testuar
Pyetja është nëse Gjykata provoi realisht një marrëveshje të vetme kriminale apo e inferoi atë nga përsëritja e krimeve të ngjashme. Këtu aktgjykimi i plotë duhet të na lejojë të ndërtojmë hartën:
incident → kryes lokal → lidhja me strukturën qendrore → lidhja me një ose më shumë të akuzuar → prova e marrëveshjes.
Nëse hallkat e mesme mungojnë për një numër të konsiderueshëm incidentesh, kjo bëhet çështje materiale për apel.
2. Nga objektivi politik i ligjshëm te qëllimi kriminal
Konstatimi i Gjykatës
Katër të akuzuarit dhe të tjerë në udhëheqje kishin dy objektiva: pavarësinë e Kosovës dhe kontrollin politik e institucional. Gjykata shprehimisht nuk tha se këto objektiva ishin vetvetiu kriminale.
Kriminalitetin e gjeti te mjetet: arrestime arbitrare, keqtrajtim dhe vrasje të personave të konsideruar kundërshtarë.
Provat
Komunikatat, politikat ndaj “kolaboracionistëve”, qendrat e ndalimit, strukturat e policisë ushtarake dhe zbulimit dhe mosndëshkimi.
Kundërprovat e Mbrojtjes
Përmbledhja nuk na jep argumentimin e plotë të secilit ekip mbi dallimin mes objektivit politik, propagandës së luftës dhe synimit për krime.
Zgjidhja e Gjykatës
Gjykata e ndau shprehimisht qëllimin politik nga mjetet kriminale dhe konstatoi se të akuzuarit kishin synuar këto të fundit.
Standardi i Apelit
Duhet sulmuar mens rea individuale, jo legjitimiteti i synimit për pavarësi.
Çfarë duhet testuar
Për secilin person duhet gjetur prova që tregon jo vetëm:
“dinte se kishte incidente”,
por:
“e ndante qëllimin që arrestimi arbitrar, tortura ose vrasja të përdorej si mjet.”
Ky është një nga dallimet më të rëndësishme të gjithë çështjes.
3. Komunikatat si provë e qëllimit kriminal
Konstatimi i Gjykatës
Gjykata i jep rëndësi të madhe komunikatave që merrnin përsipër përgjegjësinë për sulme ose “masa ndëshkuese” dhe paralajmëronin personat e konsideruar kundërshtarë.
Për Krasniqin, komunikatat, deklaratat politike dhe fjalimet përdoren drejtpërdrejt si pjesë e provës se ai inkurajoi politikën kriminale.
Provat
Tekstet e komunikatave, rolet politike dhe të zëdhënësit, përsëritja publike e mesazheve.
Kundërprovat
Nga përmbledhja nuk dimë saktë cilat komunikata Mbrojtja kontestoi për autorësi, kontekst, kuptim apo atribim individual.
Zgjidhja e Gjykatës
I interpretoi komunikatat jo vetëm si propagandë lufte, por si pjesë e “luftës speciale” që legjitimonte ose nxiste dhunën.
Standardi i Apelit
Duhet treguar gabim në interpretimin e dokumentit, atribuimin e tij te i akuzuari ose inferencën e qëllimit kriminal.
Çfarë duhet testuar
Për çdo komunikatë materiale duhet krijuar një kartelë më vete:
data – teksti – autori – aprovuesi – personi që e publikoi – incidenti me të cilin lidhet – prova se i akuzuari e mbështeste përmbajtjen – interpretimi alternativ i Mbrojtjes.
Pa këtë, “komunikatat dëshmojnë NKP-në” mbetet formulë tepër e përgjithshme.
4. Përdorimi i akteve të paraluftës
Konstatimi
Gjykata përdori edhe sulme dhe komunikata të periudhës para konfliktit si provë të vazhdimësisë së politikës kundër të konsideruarve kolaboracionistë.
Provat
Sulme të paraluftës, komunikata që merrnin përsipër përgjegjësinë dhe përfshirja e disa prej të akuzuarve në strukturat përkatëse.
Kundërargumenti i Mbrojtjes
Një çështje e tillë ishte ngritur edhe më herët: nëse prova jashtë periudhës së akuzës mund të përdorej për të provuar sjelljen kriminale.
Zgjidhja gjyqësore
Paneli i Apelit ka pranuar më parë se materiale jashtë periudhës së akuzave mund të kenë vlerë për kontekst, mens rea ose model sjelljeje; nuk lejohen automatikisht si bazë për fajësi për krime të paakuzuara. (SCP Knowledge Site)
Standardi i Apelit
Duhet të tregohet jo thjesht se provat ishin të hershme, por se u përdorën për një qëllim juridik të palejueshëm ose iu dha peshë e paarsyeshme.
Çfarë duhet testuar
A përdoren këto akte për të shpjeguar kontekstin, apo në praktikë janë një pjesë thelbësore e konstatimit të fajësisë? Ky dallim duhet kontrolluar paragraf për paragraf.
5. Behajdin Allaqi – lidhja me Thaçin dhe Veselin
Kjo është një nga pikat më konkrete të gjithë aktgjykimit.
Konstatimi i Gjykatës
Gjykata thotë se Behajdin Allaqi ishte nën vëzhgimin e zbulimit të UÇK-së; Thaçi dhe Veseli kishin kërkuar të informoheshin për praninë e tij; ata mbërritën në Drenoc dhe “e morën Behajdin Allaqin në pranga”. Allaqi nuk u pa më dhe Trupi Gjykues u bind se ishte vrarë.
Provat
Përmbledhja na jep zinxhirin faktik, por jo identitetin dhe numrin e dëshmitarëve që provojnë secilën hallkë.
Kjo është pikërisht arsyeja pse këtu na duhet aktgjykimi i plotë.
Kundërprovat e Mbrojtjes
Thaçi, përmes mbrojtjes, ka mohuar përfshirjen në vrasje dhe ka paralajmëruar apel mbi konstatimet faktike e procedurale. Kjo është raportuar edhe në War Report.
Zgjidhja e Gjykatës
Trupi Gjykues e pranoi versionin që e lidh Thaçin dhe Veselin me arrestimin, transferimin dhe vrasjen e Allaqit.
Standardi i Apelit
Për një konstatim të tillë faktik duhet parë nëse një gjykues i arsyeshëm mund të arrinte në këtë përfundim nga tërësia e provës.
Çfarë duhet testuar
Këtu duhet ndërtuar kronologjia minutë për minutë:
- Allaqi largohet nga shtëpia.
- Mbërrin në Drenoc.
- Thaçi/Veseli mbërrijnë.
- Arrestohet.
- Transferohet.
- Nuk shihet më.
- Gjykata inferon vrasjen.
- Komunikata 61 raporton rënien e tij.
- Gjykata inferon mbulim.
- Pretendohet presion/ryshfet ndaj familjes pas luftës.
Për secilën hallkë duhet identifikuar prova e pavarur.
Nëse një hallkë mbështetet vetëm mbi inferencën e krijuar nga hallka tjetër, kjo është një zonë që kërkon kontroll të fortë apelues.
6. Komunikata 61 dhe pretendimi për mbulim të vrasjes së Allaqit
Konstatimi
Gjykata e interpretoi komunikatën e 1 nëntorit 1998, e cila deklaronte se Allaqi kishte rënë dëshmor, si mbulesë për të fshehur atë që i kishte ndodhur.
Provat
Komunikata + kronologjia e zhdukjes + prova që Gjykata ia atribuon autorëve dhe strukturës.
Kundërprovat
Nuk janë paraqitur në detaj në përmbledhje.
Zgjidhja e Gjykatës
E konsideroi komunikatën të qëllimshme dhe mashtruese.
Standardi i Apelit
Duhet treguar se inferenca e mbulimit nuk ishte e vetmja inferencë e arsyeshme ose se autorësia/dijenia e personave relevantë nuk u provua.
Çfarë duhet testuar
Jo vetëm “çfarë thotë Komunikata 61?”, por:
kush e shkroi, kush e miratoi, kush dinte realisht çfarë i kishte ndodhur Allaqit dhe si provohet kjo dijeni?
7. Qirezi dhe Baica – 13 parlamentarët
Konstatimi
Thaçi lidhet nga Gjykata me arrestimin, ndalimin dhe marrjen në pyetje të 13 parlamentarëve; Selimi lidhet gjithashtu me arrestimin dhe ndalimin e tyre.
Provat
Përmbledhja na jep vetëm konkluzionin.
Kundërprovat
Nuk paraqiten në dokumentin 40-faqësh.
Zgjidhja
Gjykata e konsideron incidentin pjesëmarrje personale në krim dhe e përdor për kontributin në NKP.
Standardi i Apelit
Duhet të sulmohet identifikimi, roli, kohëzgjatja, karakteri arbitrar i ndalimit dhe lidhja e incidentit me qëllimin e përbashkët.
Çfarë duhet testuar
Për secilin nga 13:
kush e arrestoi;
kush ishte i pranishëm;
çfarë bëri Thaçi;
çfarë bëri Selimi;
çfarë urdhri u dha;
pse u mbajtën;
çfarë dinin të akuzuarit;
dhe nëse incidenti provon NKP-në apo vetëm një ngjarje specifike.
8. Kadri Veseli dhe G-2: nga inteligjenca te përgjegjësia kriminale
Konstatimi
Gjykata e konsideron Drejtorinë e Zbulimit një nga mjetet kryesore për realizimin e qëllimit kriminal dhe Veselin figurë kyçe, sepse struktura identifikonte, vëzhgonte dhe “neutralizonte” persona të konsideruar kolaboracionistë.
Provat
Funksioni i Veselit; detyrat e G-2; identifikimi dhe shënjestrimi i personave; Allaqi; dijenia për krime.
Kundërprovat
Përmbledhja nuk jep mbrojtjen e plotë mbi strukturën reale, kompetencat, decentralizimin ose kuptimin e termit “neutralizim”.
Zgjidhja e Gjykatës
Ajo e lidh funksionin institucional me veprimet konkrete dhe dijeninë.
Standardi i Apelit
Funksioni nuk mjafton. Duhet parë nëse provat provojnë që Veseli personalisht dinte dhe synonte përdorimin kriminal të strukturës.
Çfarë duhet testuar
A është provuar:
G-2 → identifikonte personin;
Veseli → merrte informacionin;
Veseli → dinte çfarë do t’i ndodhte personit;
Veseli → e miratonte ose synonte arrestimin/torturën/vrasjen?
Nëse mungon ndonjë prej këtyre urave, atëherë duhet parë nëse konkluzioni është mbështetur tepër te pozita hierarkike.
9. “Thashethemet e paverifikuara” dhe mens rea e Veselit
Konstatimi
Gjykata thotë se shumë nga të dhënat e inteligjencës nuk ishin më shumë se “thashetheme të paverifikuara” dhe se nuk kishte tregues që viktimat përkatëse ishin vërtet spiunë ose kolaboracionistë.
Provat
Dosjet/raportimet e zbulimit dhe mënyra e shënjestrimit.
Kundërprovat
Duhet parë nëse Mbrojtja ka paraqitur raste ku informacioni konsiderohej i besueshëm, lidhej me siguri ushtarake ose nuk kalonte përmes Veselit.
Zgjidhja
Gjykata e trajtoi sistemin si arbitrar dhe të lidhur me planin kriminal.
Standardi i Apelit
Duhet ndarë cilësia objektive e informacionit nga gjendja mendore e të akuzuarit.
Çfarë duhet testuar
Nga fakti se informacioni ishte i keq nuk rrjedh automatikisht se Veseli dinte se ishte i rremë ose se synonte pasojën kriminale. Kjo duhet provuar veçmas.
10. Rexhep Selimi – “më pak pushtet”, por “kontribut i qenësishëm”
Konstatimi
Trupi Gjykues pranon shprehimisht se funksioni i inspektorit të përgjithshëm i dha Selimit më pak pushtet sesa të akuzuarve të tjerë. Megjithatë, e konsideron kontributin e tij të qenësishëm për shkak të komunikatave, krijimit dhe inspektimit të zonave operative, raporteve mbi persona të dyshuar, dijenisë dhe veprimeve të tjera.
Provat
Inspektimet, raportet, komunikatat, Qirezi, dijenia për krime, ngritja e personave në detyrë dhe rasti i katër pjesëtarëve të liruar.
Kundërprovat
Në përmbledhje mungon argumentimi i hollësishëm mbi kompetencat faktike të Selimit.
Zgjidhja
Gjykata tha se më pak pushtet nuk do të thotë mungesë kontributi të qenësishëm.
Standardi i Apelit
Kjo është juridikisht e mundshme. Çështja është nëse faktet e provojnë shkallën e kontributit që kërkohet.
Çfarë duhet testuar
Duhet identifikuar saktë:
çfarë mund të urdhëronte Selimi;
çfarë nuk mund të urdhëronte;
cilët raporte mori;
çfarë informacioni përmbanin;
çfarë veprimi mund të ndërmerrte;
dhe si lidhet mosveprimi i tij me synimin për realizimin e krimeve.
11. Selimi – a është përdorur “mosparandalimi” si NKP apo si përgjegjësi komanduese?
Konstatimi
Gjykata përdor dijeninë dhe mosveprimin e Selimit për të mbështetur pjesëmarrjen në NKP.
Provat
Raporte mbi krime, mosndëshkim, promovime dhe një ndërhyrje për lirimin e katër personave të ndaluar për një qendër të paligjshme.
Kundërprovat
Duhet parë nëse Mbrojtja kontestoi kompetencën e tij reale për disiplinim ose hetim.
Zgjidhja
Gjykata i konsideroi këto jo thjesht mungesë veprimi, por tregues se Selimi toleronte dhe mundësonte realizimin e planit.
Standardi i Apelit
NKP-ja kërkon më shumë sesa thjesht dështim për të parandaluar krimet.
Çfarë duhet testuar
A provohet një akt pozitiv ose një qëllim i përbashkët që e shndërron mosveprimin në kontribut të qëllimshëm, apo në disa pjesë arsyetimi afrohet tepër me përgjegjësinë komanduese?
12. Jakup Krasniqi – komunikimi publik si pjesëmarrje kriminale
Konstatimi
Gjykata thotë se Krasniqi përdori pozitën si zëdhënës dhe anëtar i Drejtorisë Politike për të formuluar dhe zbatuar politikën e shënjestrimit; komunikatat dhe deklaratat e tij thuhet se inkurajuan krimet.
Provat
Komunikata, fjalime, urdhra, pozita, emërime dhe struktura institucionale.
Kundërprovat
Nuk jepen hollësisht në përmbledhje.
Zgjidhja
Trupi Gjykues interpretoi gjuhën publike si komponent aktiv të “luftës speciale”.
Standardi i Apelit
Fjala politike mund të jetë provë e mens rea-s, por duhet një lidhje e arsyetuar me krimet konkrete dhe synimin kriminal.
Çfarë duhet testuar
Për secilën deklaratë:
a e shkroi Krasniqi;
a e miratoi;
çfarë kuptimi kishte në kontekst;
a shkaktoi apo inkurajoi sjellje konkrete;
dhe a ekziston interpretim i arsyeshëm jo-kriminal.
13. Krasniqi – mohimi i krimeve si provë kundër tij
Konstatimi
Gjykata thotë se Krasniqi minimizoi ose mohoi pretendimet për krime dhe u përpoq ta paraqiste UÇK-në si organizatë që respektonte të drejtën humanitare, megjithëse sipas Gjykatës kishte dijeni për krime.
Provat
Takimet me ndërkombëtarët, deklaratat e tij dhe prova që Gjykata thotë se tregon dijeni.
Kundërprovat
Duhet parë çfarë informacioni kishte realisht Krasniqi në momentin e secilës deklaratë.
Zgjidhja
Gjykata e interpretoi mohimin si pjesë të politikës së mosndëshkimit.
Standardi i Apelit
Nuk mjafton të tregosh se deklarata ishte e gabuar. Duhet provuar dijenia e folësit dhe funksioni i deklaratës në realizimin e qëllimit kriminal.
Çfarë duhet testuar
Kronologjia është vendimtare:
kur mori informacion për krimin → sa i besueshëm ishte informacioni → çfarë tha publikisht më pas.
Pa këtë kronologji, mohimi nuk mund të vlerësohet si provë e mens rea-s.
14. Atribuimi i 385 + 49 + 303 + 96 viktimave te secili prej katër të akuzuarve
Konstatimi
Të katër janë shpallur përgjegjës përmes NKP-së për arrestimin arbitrar të 385 personave, trajtimin mizor të 49, torturën e 303 dhe vrasjen e 96.
Provat
Jo vetëm incidentet, por teoria se ato ishin realizime të qëllimit kriminal të përbashkët.
Kundërprovat
Mbrojtja ka kontestuar pikërisht idenë e një plani të centralizuar dhe lidhjen e të akuzuarve me krime lokale.
Zgjidhja
Gjykata i konsideroi incidentet pjesë të të njëjtit plan dhe kontributet individuale të mjaftueshme për përgjegjësi në NKP.
Standardi i Apelit
Duhet treguar se incidenti nuk ishte pjesë e qëllimit të përbashkët ose se forma e përgjegjësisë nuk lejonte atribuimin e tij te i akuzuari.
Çfarë duhet testuar
Kjo do të jetë tabela më e madhe e projektit:
| Incidenti | Viktima | Kryesi i drejtpërdrejtë | Prova e lidhjes me NKP | Prova kundër Thaçit | kundër Veselit | kundër Selimit | kundër Krasniqit |
|---|
Vetëm kjo tabelë mund të tregojë nëse përgjegjësia është individualizuar në mënyrë të mjaftueshme.
15. LDK/FARK – individë të shënjestruar apo politikë e përgjithshme?
Konstatimi
Gjykata përfshin mes të shënjestruarve persona të lidhur me LDK-në dhe FARK-un, persona të pretenduar si bashkëpunëtorë të autoriteteve serbe dhe pjesëtarë të pakicave.
Provat
Incidentet kundër këtyre personave, komunikatat dhe “lufta speciale”.
Kundërprovat
Duhet parë nëse Mbrojtja ka demonstruar motive individuale, ushtarake ose lokale për incidente të caktuara.
Zgjidhja
Gjykata e konsideroi modelin si pjesë të politikës së shënjestrimit.
Standardi i Apelit
Nuk mjafton të gjenden viktima të lidhura me LDK/FARK. Duhet provuar lidhja me qëllimin kriminal që u atribuohet të akuzuarve.
Çfarë duhet testuar
Për çdo viktimë të kategorisë LDK/FARK:
lidhja reale me organizatën;
arsyeja e arrestimit;
kush dha urdhrin;
provat për motivin politik;
dhe lidhja me katër të akuzuarit.
16. Krimet kundër njerëzimit: tensioni me teorinë e gjerë të shënjestrimit
Konstatimi
Gjykata arriti në përfundimin se aktet ishin të përhapura dhe sistematike, por Prokuroria nuk provoi se sulmi drejtohej ndaj një “popullate civile” në kuptimin juridik për krime kundër njerëzimit; viktimat u zgjodhën kryesisht për faktorë individualë.
Provat
Modeli i dhunës dhe karakteristikat individuale të viktimave.
Kundërprovat
Nuk është pikë ku Mbrojtja humbi; në gjashtë pikat e krimeve kundër njerëzimit të akuzuarit u shpallën të pafajshëm.
Zgjidhja
Gjykata e ndau standardin e krimeve kundër njerëzimit nga NKP-ja dhe krimet e luftës.
Standardi i Apelit
Nuk ka kontradiktë juridike automatike.
Çfarë duhet testuar
Por duhet parë koherenca faktike: nëse viktimat ishin kryesisht të përzgjedhura individualisht, si ndërtohet në të njëjtën kohë politika territorialisht e gjerë dhe sistematike kundër “kundërshtarëve”?
Mund të ketë një përgjigje të plotë juridike në aktgjykim. Duhet lexuar para se të nxirret përfundim.
17. Pyetjet e gjyqtarëve dhe paanshmëria
Konstatimi/çështja
Mbrojtja pretendoi se mënyra dhe shtrirja e pyetjeve të gjyqtarëve po krijonte pamje anshmërie dhe po zhvillonte në praktikë një rast paralel kundër të akuzuarve. (SCP Knowledge Site)
Provat e Mbrojtjes
Në kërkesën e vitit 2024 Mbrojtja përmendi pyetje të gjera, përdorimin e materialeve jashtë ekzaminimit të Prokurorisë dhe pretendimin se pyetjet zhvillonin elemente inkriminuese. (SCP Knowledge Site)
Kundërargumenti
ZPS-ja argumentoi se Rregulla 127(3) u jep gjyqtarëve autoritet të bëjnë pyetje dhe se çështja ishte ngritur e refuzuar më parë. (SCP Knowledge Site)
Zgjidhja e Gjykatës
Në shkurt 2025, Trupi Gjykues e refuzoi kërkesën dhe tha se pyetjet nuk cenonin të drejtat e të akuzuarve dhe nuk do ta bënin një vëzhgues të arsyeshëm të perceptonte anshmëri. (SCP KS)
Paneli i Apelit kishte refuzuar edhe ankesën e mëparshme të vitit 2023. (SCP Knowledge Site)
Standardi i Apelit
Një apel pas aktgjykimit duhet të tregojë dëm konkret, jo vetëm numër ose gjatësi të pyetjeve.
Çfarë duhet testuar
Këtu duhet krijuar një tabelë jashtëzakonisht e saktë:
pyetja e gjyqtarit → përgjigjja e dëshmitarit → prova e re → paragrafi i aktgjykimit që mbështetet në atë përgjigje → çfarë mundësie pati Mbrojtja për ta kundërshtuar.
Nëse nuk ekziston kjo lidhje, ankesa mbetet kryesisht abstrakte.
18. A i mori seriozisht Gjykata provat e Mbrojtjes?
Pretendimi
Në disa emisione, sidomos Pressing, u tha se provat e Mbrojtjes në thelb nuk u morën parasysh.
Çfarë dimë
Dosja ishte shumë e madhe: 134 dëshmitarë dëshmuan në sallë, prej tyre shtatë të thirrur nga Mbrojtja, ndërsa procedura provuese u mbyll në dhjetor 2025. (SCP KS)
Por përmbledhja 40-faqëshe nuk është mjeti për të përcaktuar nëse dëshmia e Clark, Walker apo dëshmitarëve të tjerë është trajtuar siç duhet.
Kundërprovat
Do të duhet të marrim, një nga një, argumentet përfundimtare të Mbrojtjes dhe pjesët korresponduese të aktgjykimit.
Zgjidhja e Gjykatës
Nuk mund të përcaktohet plotësisht nga përmbledhja.
Standardi i Apelit
Një gjykatë nuk ka detyrim të përmendë çdo provë, por duhet të japë arsyetim të mjaftueshëm për çështjet materiale.
Çfarë duhet testuar
Për çdo dëshmi të rëndësishme të Mbrojtjes:
çfarë pretendonte të provonte → a e përmend aktgjykimi → nëse po, pse e refuzon → nëse jo, a ishte aq materiale sa mungesa e trajtimit krijon problem arsyetimi?
19. Rrethanat rënduese dhe mundësia e numërimit të dyfishtë
Konstatimi
Për Thaçin dhe Veselin, Gjykata e trajtoi si rënduese përdorimin e pozitës, pushtetit dhe statusit për aspektet kriminale të qëllimit të përbashkët.
Për Krasniqin përdori të njëjtën logjikë.
Për Selimin u theksua mosparandalimi dhe mosndëshkimi duke marrë parasysh autoritetin, dijeninë dhe mundësinë për të ndërhyrë.
Problemi për t’u kontrolluar
Pozita, pushteti, dijenia dhe mosveprimi përdoren gjithashtu më herët si pjesë e arsyetimit mbi kontributin në NKP.
Kundërprovat
Nuk kemi ende pjesën e plotë të argumentimit të dënimit.
Zgjidhja
Gjykata i trajtoi si rrethana rënduese.
Standardi i Apelit
E njëjta sjellje nuk duhet të rëndojë dënimin dy herë pa bazë juridike të dallueshme.
Çfarë duhet testuar
Për secilin të akuzuar:
fakti X përdoret për fajësi? → përdoret përsëri për rëndim? → cili element shtesë justifikon përdorimin e dytë?
Nëse nuk ka element shtesë, çështja meriton analizë të posaçme në apel të dënimit.
20. Pika përfundimtare: a qëndron verdikti nëse hiqet një provë kyçe?
Kjo është metoda që duhet zbatuar në çdo kapitull.
Në apel nuk është e mjaftueshme të thuhet:
“Dëshmitari X nuk është i besueshëm.”
Pyetja është:
Nëse dëshmitari X hiqet, a mbetet konstatimi i provuar nga dokumentet A, B dhe C?
Nuk mjafton:
“Komunikata është interpretuar gabim.”
Duhet pyetur:
Nëse komunikata nuk përdoret, a ekzistojnë ende prova të mjaftueshme për mens rea-n dhe NKP-në?
Nuk mjafton:
“Allaqi nuk u gjet.”
Duhet pyetur:
Nëse inferenca mbi vdekjen ose autorësinë rrëzohet, çfarë ndodh me përgjegjësinë e Thaçit/Veselit për vrasjen dhe çfarë efekti ka kjo mbi konstatimin e përgjithshëm të NKP-së?
Kjo është diferenca midis një kundërshtimi të një prove dhe një gabimi që mund të ndikojë në aktgjykim.
Struktura e dosjes përfundimtare
Kur të kemi aktgjykimin publik të plotë, secila nga këto 20 pika duhet të zgjerohet në një kartelë të standardizuar:
A. Konstatimi i saktë i Gjykatës — paragrafët e aktgjykimit.
B. Provat inkriminuese — dëshmitari, transkripti, ekspozita, dokumenti, komunikata.
C. Kundërprovat e Mbrojtjes — dëshmitari, dokumenti dhe argumenti alternativ.
D. Arsyetimi i Trupit Gjykues — pse pranoi A dhe refuzoi B.
E. Standardi juridik i Apelit — gabim ligjor, faktik, procedural ose në dënim.
F. Testi kritik — çfarë duhet të rrëzohet konkretisht që konstatimi të mos mund të qëndrojë.
G. Efekti në aktgjykim — vetëm incidenti, vetëm një i akuzuar, një pikë e aktakuzës apo vetë struktura e NKP-së.
Në këtë mënyrë, p.sh. Behajdin Allaqi nuk do të jetë një faqe me debat televiziv, por një mini-dosje me kronologji, çdo dëshmitar, çdo dokument, Komunikatën 61, provat e familjes, kundërshtimet e Mbrojtjes dhe çdo paragraf që Gjykata përdori për të kaluar nga “u mor në pranga” te “u vra” dhe pastaj te përgjegjësia e Thaçit dhe Veselit.
Kjo do të jetë harta e vërtetë juridike e aktgjykimit. Dhe nga ajo do të mund të dallohet me saktësi se cilat kritika të 18 emisioneve kanë mbështetje në dosje, cilat janë të ekzagjeruara dhe cilat ngrenë realisht çështje që Paneli i Apelit duhet t’i shqyrtojë.
