Nga Charles Carrasco
Para se të niste luftën kundër Iranit, Donald Trump do të kishte bërë mirë të lexonte librin e Scott Anderson. Në një panoramë historike të jashtëzakonshme, të titulluar Si Amerika ua dorëzoi Iranin mullahëve (King of Kings, përkthimi i të cilit pritet të botohet më 24 shtator nga shtëpia botuese Saint-Simon), gazetari i njohur amerikan – autor i bestsellerit botëror Lawrence in Arabia dhe finalist i Çmimit Pulitzer 2026 – rindërton muajt që i paraprinë Revolucionit Iranian.
Më 16 janar 1979, shahu i Iranit, aleat i rëndësishëm i Shteteve të Bashkuara, largohet nga Teherani për të mos u kthyer më kurrë. Dy javë më vonë, ajatollah Khomeini zbarkon në kryeqytetin iranian, i mbështetur nga miliona iranianë.
Mes këtyre dy datave u zhvillua një nga dështimet më të mëdha diplomatike në historinë e Shteteve të Bashkuara: Uashingtoni, megjithëse kishte një ambasadë gjigante dhe një nga bazat më të rëndësishme të CIA-s në botë, nuk arriti të parashikonte asgjë. Pikërisht mekanizmin e këtij verbimi, pasojat e të cilit ndihen ende sot, e analizon me mjeshtëri reporteri amerikan.
L’Express: Libri juaj hapet me vizitën shtetërore të shahut në Uashington, në nëntor 1977, kur kundërshtarët iranianë përleshen me mbështetësit e monarkisë, nën sytë e presidentit Jimmy Carter dhe mes reve të gazit lotsjellës. Çfarë tregon kjo skenë për mënyrën se si Shtetet e Bashkuara e kuptonin situatën në Iran?
Scott Anderson: Ishin trazirat civile më të rënda në Uashington prej dhjetë vjetësh, me më shumë se njëqind të plagosur. Dhe askush nuk i kishte parashikuar, ashtu siç nuk ishin parashikuar as demonstratat kundër shahut që shpërthyen në Iran vetëm pak ditë më vonë. Kjo skenë është simbolike: që në fillim, administrata Carter nuk e kuptoi fare se me çfarë kishte të bënte.
I njëjti verbim duket edhe në rastin e Ruhollah Khomeinit, megjithëse ai ishte një nga kundërshtarët fetarë më radikalë të shahut. Si shpjegohet fakti që emri i tij mungonte nga telegramet diplomatike deri në vitin 1975?
Nga viti 1964, Khomeini jetonte në mërgim, fillimisht në Turqi e më pas në Irak. Por predikimet e tij, të regjistruara fshehurazi, qarkullonin në Iran që nga fundi i viteve 1960. As ambasada amerikane dhe as CIA nuk kishin dijeni për to.
Kjo lidhej me një lloj injorance të institucionalizuar: monarku refuzonte çdo kontakt me opozitën dhe amerikanët e ndoqën për një kohë të gjatë të njëjtën linjë. CIA, ndonëse kishte në Teheran një nga bazat e saj më të mëdha në botë, nuk zhvillonte atje praktikisht asnjë veprimtari të mirëfilltë informative në terren, por mjaftohej me informacionet që i jepte SAVAK-u, policia politike e regjimit.
Irani kishte përjetuar dekada ndërhyrjesh britanike dhe amerikane, veçanërisht grushtin e shtetit të CIA-s të vitit 1953 kundër kryeministrit Mohammad Mossadegh, që riktheu shahun në pushtet. Në ç’masë viti 1979 ishte gjithashtu produkt i kësaj historie?
Revolucioni Islamik është një kundërrevolucion fetar, por ai ka edhe një dimension antikolonial. Irani nuk u kolonizua kurrë zyrtarisht, por u manipulua dhe u poshtërua nga fuqitë perëndimore, që nga “Loja e Madhe” në shekullin XIX – rivaliteti strategjik mes Perandorisë Britanike dhe asaj Ruse për kontrollin e Azisë Qendrore – e deri te përvetësimi i burimeve të naftës në vitet 1950.
I rikthyer në fron përmes një grushti shteti të organizuar nga CIA në vitin 1953, mbreti shihej si një produkt i pastër i Shteteve të Bashkuara. Edhe vetë mbështetësit e tij e quanin “shahu amerikan”. Ai nuk arriti kurrë ta hiqte këtë imazh të kukullës së Uashingtonit dhe, në fund, pikërisht kjo kontribuoi në rënien e tij.
Pse Nixon dhe Kissinger i dhanë Mohammad Reza Pahlavit qasje pothuajse të pakufizuar në armatimin amerikan?
Shahu kërkonte të fitonte njohjen e Uashingtonit duke u shndërruar në xhandarin e rajonit. Dhe kjo qasje në armatimin amerikan i hipi në kokë. Ai përdori miliardat e fituara nga nafta për të ndërtuar ushtrinë e pestë më të fuqishme në botë në atë kohë.
Që në vitet 1975–1976, më shumë se gjysma e shitjeve amerikane të armëve jashtë vendit shkonin në Iran, ku ndodheshin edhe mijëra këshilltarë ushtarakë amerikanë. Henry Kissinger, diplomati më i respektuar i epokës së tij, shihte në këtë marrëdhënie vetëm biznes dhe një mburojë kundër Bashkimit Sovjetik.
Uashingtoni mbylli sytë përballë represionit të SAVAK-ut, në kundërshtim me dëshirën e Carterit për t’i dhënë përparësi të drejtave të njeriut gjatë presidencës së tij. A ndikoi kjo në radikalizimin që çoi në rrëzimin e shahut?
Mendoj se po. Shahu nuk ishte kurrë aq represiv sa Saddam Hussein në Irak apo klani Assad në Siri, por SAVAK-u ishte kudo dhe atmosfera e paranojës që krijonte rëndonte mbi të gjithë shoqërinë.
Tirani preferonte sidomos t’i blinte njerëzit, përmes një sistemi të gjerë klientelist: një kundërshtar merrte para, një ajatollah problematik fitonte një xhami. Pikërisht këtu qëndronte forca e Khomeinit: në mërgim, ai nuk merrte pjesë në këtë lojë korrupsioni. Ai dukej “i pastër”, ndërsa ajatollahët e tjerë dyshoheshin se ishin në shërbim të regjimit.
Një nga episodet më tronditëse që përshkruani në libër është kryengritja e Tabrizit, ku në shkurt 1978 u vranë rreth njëqind njerëz: oficerë të CIA-s mbërrijnë në një qytet të shkatërruar pa e ditur fare se aty sapo kishte ndodhur një kryengritje e madhe…
Është e pabesueshme, sepse ngjarja ishte në faqet e para të të gjitha gazetave iraniane. Kjo vinte nga një mosnjohje e thellë e vendit: nga rreth treqind persona që punonin në ambasadë, jo më shumë se dy flisnin persisht.
Michael Metrinko, një nga diplomatët e paktë që e zotëronte gjuhën, i kishte përsëritur vazhdimisht paralajmërimet e tij, por konsiderohej tepër alarmist. Në fund do të dërgohej në një lloj “mërgimi diplomatik” në provincë.
Ka edhe një episod tjetër që duket sikur është marrë nga një roman spiunazhi: amerikanët blejnë në pazar kaseta me predikimet e Khomeinit, ku ai shpjegonte projektin e tij politik… por askush nuk i dëgjon. Vetëm në vitin 1979, kur studentët islamistë pushtojnë ambasadën amerikane, këto regjistrime të famshme gjenden përsëri.
Në pallatin e shahut, ministrat priteshin veçmas, nga frika e çdo forme kundërshtimi. Ju thoni se ky sistem mbante brenda vetes farën e shembjes së tij. Pse?
Shahu ishte intelektualisht shumë i aftë – edhe armiqtë e tij e pranonin këtë – por njëkohësisht ishte i dobët dhe i pavendosur, gjithmonë në kërkim të dikujt tjetër që të bënte punët e pista në vend të tij. Ai ishte i rrethuar nga oborrtarë që i thoshin vetëm atë që donte të dëgjonte.
Nëse inflacioni arrinte në 18 për qind, ministrat i raportonin 2 për qind! Karakteri i tij i pavendosur e paralizoi pikërisht kur gjithçka kishte nisur të shembej.
Në libër tregoj, për shembull, skenën kur ai i kërkon gruas së tij të shkarkojë kryeministrin Amir Abbas Hoveyda, i cili i kishte qëndruar besnik për trembëdhjetë vjet dhe më vonë u ekzekutua nga mullahët. Ajo refuzoi prerazi.
Çfarë marrëdhëniesh kishte Franca me Khomeinin dhe me shahun?
Duhet kujtuar se shahu thuhet se refuzoi një propozim të Saddam Husseinit për ta vrarë Khomeinin, kur ky i fundit ndodhej ende në mërgim në Irak.
Disa vite më vonë, në vitin 1978, kur Saddam vendosi më në fund ta dëbonte Khomeinin nga Iraku, monarku nuk bëri përpjekje për ta penguar largimin e tij. Khomeini shkoi më pas në Francë, në Neauphle-le-Château.
Në atë kohë iranianëve nuk u nevojitej vizë e posaçme për të hyrë në Francë. Parisi nuk dëshironte të përfshihej në krizën iraniane, por intelektualët e majtë ushqenin atëherë një admirim të vërtetë për Khomeinin, i cili madje krahasohej me Gandhin. Të gjithë e nënvlerësuan.
Nga ana tjetër, Parisi kishte marrëdhënie jashtëzakonisht të ngushta me regjimin e shahut. Duhet kujtuar gjithashtu se një ekip mjekësor francez e trajtonte fshehurazi për leucemi limfoide kronike, duke kryer më shumë se tridhjetë udhëtime vajtje-ardhje Paris–Teheran ndërmjet viteve 1974 dhe 1979.
Një element interesant është se telegramet e deklasifikuara të ambasadës amerikane, të cilat i kam konsultuar, tregojnë se në një moment Uashingtoni nuk dinte asgjë për sëmundjen e tij. Nga ana tjetër, është e vështirë të besohet se qeveria franceze nuk kishte dijeni për gjendjen e tij.
Administrata Carter ishte shumë e pavendosur përballë Revolucionit Iranian: Uashingtoni vazhdonte të mbështeste shahun dhe ushtrinë e tij, ndërsa njëkohësisht përpiqej të vendoste kontakte me kampin e Khomeinit. A kontribuoi kjo në përshpejtimin e rënies së shahut?
Mendoj se po. Carter dëshironte të shmangte një tjetër grusht shteti ushtarak të mbështetur nga Shtetet e Bashkuara, i cili po konsiderohej si mundësi e fundit në rast se rrëzohej qeveria e kryeministrit Shapour Bakhtiar.
Pastaj ndodhi një episod vendimtar: Carter lejoi shahun, i cili ishte rëndë i sëmurë, të hynte në Shtetet e Bashkuara për t’u kuruar, veçanërisht nën presionin e Kissingerit dhe bankierit David Rockefeller, një njeri i afërt me monarkun.
Dhjetë ditë më vonë, më 4 nëntor 1979, studentë islamistë sulmuan ambasadën amerikane në Teheran dhe morën peng personelin e saj. Kjo krizë do ta rëndonte për një kohë të gjatë presidencën Carter.
Ai nuk arriti t’i lironte pengjet para përfundimit të mandatit dhe humbi zgjedhjet e vitit 1980 përballë Ronald Reaganit. Pra, Revolucioni Iranian jo vetëm që rrëzoi shahun, por kontribuoi edhe në rënien politike të Carterit.
A janë krizat e sotme në Lindjen e Mesme pasgoditje të vitit 1979?
Mendoj se pothuajse gjithçka mund të gjurmohet deri në vitin 1979: obsesioni i Benjamin Netanyahut, kryeministrit izraelit, me Iranin; fillimi i destabilizimit të Libanit nga Hezbollahu; ndikimi gjithnjë e më i madh iranian në Irak…
Më pas, militarizimi i Iranit dhe dronët e tij ndryshuan ekuilibrat në të gjitha konfliktet, siç shihet edhe në luftën në Ukrainë. Epoka e ushtrive të gjithëfuqishme ka marrë fund.
Fakti që Irani tani mund t’u bëjë ballë ushtarakisht Shteteve të Bashkuara dhe madje të arrijë një fitore strategjike tregon se kemi hyrë në një epokë të re.
Ndryshe nga vitet 1970, CIA dhe Mossadi nuk janë më të verbër ndaj Iranit. Pse Trump përsëriti disa nga gabimet strategjike të së kaluarës?
Pas operacionit të suksesshëm kundër presidentit Nicolas Maduro në Venezuelë, Donald Trump besoi se mund ta përsëriste të njëjtin skenar edhe në Iran.
Netanyahu, i cili e ndjek këtë synim prej njëzet e pesë vjetësh, i sugjeroi se regjimi do të rrëzohej pas kryengritjeve të janarit – edhe pse dhjetëra mijëra njerëz sapo ishin masakruar.
Trump, popullariteti i të cilit po binte, ndoshta shpresonte se një bombardim do t’ia ngrinte mbështetjen në sondazhe, siç ndodh shpesh në Shtetet e Bashkuara. Por shumë shpejt u gjend në një rrugë pa dalje.
Ka një pyetje për të cilën nuk e di përgjigjen: a pati zëra që e paralajmëruan përpara se ai t’i shpërfillte, apo çdo shprehje kritike kishte zhdukur nga brenda administratës?
Princi i kurorës Reza Pahlavi paraqitet si një alternativë e mundshme ndaj Republikës Islamike. Ju e konsideroni këtë skenar iluzion. Çfarë tregon kjo për vështirësinë e Perëndimit për të kuptuar Iranin e sotëm?
Ky është një shembull i përkryer i kësaj moskuptese. Në mbarë botën, disa protestues kanë ngritur portretin e tij, por duhet kujtuar se 85 për qind e iranianëve kanë lindur pas Revolucionit dhe, rrjedhimisht, nuk e kanë njohur atë periudhë.
Reza Pahlavi është thjesht e vetmja figurë e opozitës iraniane që njihet gjerësisht jashtë vendit. Por në diasporë ai konsiderohet më tepër dembel dhe jo veçanërisht largpamës.
Të rreshtohesh me amerikanët dhe izraelitët në një moment kur ata bombardojnë vendin tënd nuk krijoi ndonjë përshtypje të mirë. Epoka e monarkisë në Iran ka përfunduar dhe e ardhmja sigurisht nuk do të ndërtohet me të.
Fakti që Uashingtoni e ka konsideruar atë si një udhëheqës të mundshëm tregon se sa shumë Perëndimi vazhdon të jetë i shkëputur nga realiteti iranian./L’Express.fr
