Nga Alexander Armbruster
Më shumë të dhëna, më shumë matematikë dhe më shumë ndërlidhje sjellin më shumë përparim, liri dhe mirëqenie – për një kohë të gjatë jemi mbështetur te kjo bindje. Në fakt, këtë presim edhe nga Inteligjenca Artificiale. Po tani?
David Hilbert kishte një ëndërr: Matematikën e përfytyronte si një instrument koherent dhe të fuqishëm, me të cilin mund të kuptohej në mënyrë gjithëpërfshirëse ajo që ndodh në botë. Me sisteme numerike, ligje të llogaritjes dhe rregulla të inferencës, shpresonte ai, duhej të ishte e mundur të gjendeshin përgjigje, në parim, për të gjitha pyetjet. «Instrumenti që mundëson ndërmjetësimin midis teorisë dhe praktikës, midis të menduarit dhe vëzhgimit, është matematika; ajo ndërton urën lidhëse dhe e bën atë gjithnjë e më të qëndrueshme. Prandaj e gjithë kultura jonë e sotme, për aq sa mbështetet në depërtimin racional në natyrë dhe në vënien e saj në shërbim të njeriut, e ka themelin e vet në matematikë», e formuloi ai vetë dikur.
Hilbert ishte një nga matematikanët më të respektuar dhe më me ndikim të kohës së tij. Impulset që ai dha nga Göttingeni në fillim të shekullit XX e shtynë përpara disiplinën e tij edhe në nivel ndërkombëtar. «Shkolla e Hilbertit» ndikoi studiues të jashtëzakonshëm si John von Neumann, i cili pak më vonë dha një kontribut vendimtar në zhvillimin e kompjuterit me përdorim të përgjithshëm, ose Kurt Gödel, i cili e vuri në pikëpyetje në mënyrë themelore programin e Hilbertit.
Fryma e ndryshimit nuk mbizotëronte atëherë vetëm në matematikë. Albert Einstein, Werner Heisenberg dhe Niels Bohr revolucionarizuan fizikën, ndërsa Alexander Fleming e bëri penicilinën gjerësisht të njohur. Politikisht, ekonomikisht dhe kulturorisht, shumë vende në mbarë botën po kalonin transformime të thella, sepse metodat e prodhimit po zhvilloheshin më tej, po krijoheshin aleanca të reja dhe institucionet e konsoliduara po dobësoheshin.
Trump: «Whoever wins AI, wins»
Sot, rreth njëqind vjet më vonë, bota duket se ndodhet në një transformim mjaft të ngjashëm. Në qendër të tij është Inteligjenca Artificiale, e përfaqësuar nga sipërmarrës si Sam Altman (OpenAI), Dario Amodei (Anthropic) dhe Jensen Huang (Nvidia); nga shkencëtarë si Geoffrey Hinton, Jürgen Schmidhuber ose Demis Hassabis; si dhe nga korporata të mëdha teknologjike si Google, Amazon ose Microsoft. Ata duan të ndërtojnë një infrastrukturë bazë inteligjente që, për shembull, të mundësojë zhvillimin më të shpejtë të barnave të reja, prodhimin e pothuajse gjithçkaje me kosto më të ulët dhe në mënyrë më të personalizuar, ose ta bëjë arsimin e nivelit më të lartë më gjerësisht të arritshëm.
Dhe, siç tregon debati i rindezur së fundmi mbi rreziqet e IA-së, ata ndonjëherë kanë frikë se njerëzit mund ta humbasin kontrollin. Se sistemet e IA-së mund t’u shpëtojnë kontrollit të krijuesve të tyre, t’i tejkalojnë dhe ndoshta madje t’i nënshtrojnë. Sepse ndoshta së shpejti do të arrihet pika nga e cila ato do të mund të përmirësohen më tej në mënyrë autonome – dhe ta bëjnë këtë me një shpejtësi me të cilën evolucioni natyror nuk mund të konkurrojë më. Kjo nuk mund të përjashtohet.
Në themel të IA-së qëndron matematika e zbatuar në një shkallë të paparë më parë. Dhe pikërisht ajo bindje se fuqia e saj për të formalizuar, modeluar dhe përpunuar realitetin mund të shtrihet pothuajse pa kufi.
Se çfarë vihet në lojë në aspektin tregtar, ushtarak dhe gjeopolitik, presidenti amerikan Donald Trump e përmbledh në mënyrën e tij karakteristike: «Whoever wins AI, wins.» – «Kush fiton garën e IA-së, fiton.»
Por të kthehemi te David Hilbert. As ai dhe as mendimtarët e tjerë pararendës të kohës së tij nuk themeluan ndonjë rrymë krejtësisht të re shkencore. Në njëfarë mënyre, ata vazhduan atë që njerëzit kanë bërë në forma të ndryshme prej shumë shekujsh, deri në lashtësi – duke e shtyrë gjithnjë e më tej kufirin e së mendueshmes dhe të së llogaritshmes. Duke zhvilluar metoda të reja, duke zbuluar materiale të reja ose duke ndërtuar makina, duke mbledhur dhe ndërlidhur më shumë vëzhgime.
Supozimi dhe shpresa që fshihen pas kësaj, si të thuash premtimi pothuajse mesianik i lidhur me idenë e përparimit, kanë qenë gjithmonë: Sa më shumë, sa më shpejt dhe sa më saktë, aq më shumë njohuria jonë i afrohet një të vërtete objektive.
Leibniz dhe Laplace
Dhe kjo aspak vetëm në çështjet e shkencave natyrore. Dijetari universal gjerman Gottfried Wilhelm Leibniz shpresonte se, me ndihmën e një gjuhe formale, do të mund të zgjidheshin madje edhe konfliktet normative, duke i reduktuar me sukses në një bërthamë të formalizueshme dhe të llogaritshme. Thënia e tij «Calculemus!» – «Le të llogarisim!» – u bë emblemë e frymës së Iluminizmit. Pretendimi i tij kulmoi me pohimin: «Nëse do të lindte një polemikë midis filozofëve, ata nuk do të kishin më nevojë të grindeshin më shumë sesa kontabilistët. Do t’u mjaftonte të uleshin me lapsat dhe dërrasat e tyre të shkrimit dhe t’i thoshin njëri-tjetrit: Le të llogarisim!»
Dekada pas vdekjes së Leibnizit, matematikani francez Pierre-Simon Laplace konceptoi një figurë mendimore që hyri në histori me emrin «Demoni i Laplace-it». Ai shqyrtoi se çfarë do të kërkohej për të formuluar diçka të ngjashme me një «formulë universale».
Ai e përshkroi kështu: «Prandaj, gjendjen e tanishme të universit duhet ta shohim si pasojë të një gjendjeje të mëparshme dhe si shkak të gjendjes që vjen më pas. Një inteligjencë që, në një çast të caktuar, do t’i njihte të gjitha forcat me të cilat është pajisur bota dhe gjendjen e tanishme të trupave që e përbëjnë atë, dhe që do të ishte gjithashtu mjaftueshëm e fuqishme për t’ia nënshtruar analizës këto njohuri, do të përfshinte në të njëjtën formulë lëvizjet e trupave më të mëdhenj qiellorë dhe ato të atomit më të lehtë.»
Menjëherë më pas ai përmendi pasojën dramatike që, sipas tij, kjo do të kishte për një inteligjencë të tillë: «Asgjë nuk do të ishte e pasigurt për të; e ardhmja dhe e kaluara do të shtriheshin qartë para syve të saj.»
Interneti thur rreth planetit një sistem nervor
Leibniz, Laplace dhe Hilbert kanë vdekur prej kohësh – por idetë dhe synimet e tyre sot duken më të gjalla se kurrë. Ato përbëjnë, në njëfarë mënyre, kredon epistemologjike të informatikës. Procesorë gjithnjë e më të fuqishëm, vëllime gjithnjë e më të mëdha të dhënash të disponueshme, algoritme gjithnjë e më të avancuara të të nxënit automatik dhe sensorë të panumërt bëjnë të mundur që realiteti të regjistrohet pothuajse vazhdimisht dhe në mënyrë gjithëpërfshirëse, të ruhet, të shndërrohet në formate digjitale të përshtatshme për përpunim të shumëfishtë dhe, në parim, të bëhet i arritshëm për këdo dhe kudo. Sjellja gjatë blerjeve dhe drejtimit të automjetit, miqësitë dhe njohjet, shëndeti dhe sëmundjet, preferencat personale, karriera profesionale, pamja, pushimet, gjendjet emocionale – e gjithë kjo dhe shumëçka tjetër tashmë mund të matet. Dhe të ndërthuret me të dhëna të tjera. Vendimmarrja mbështetet gjithnjë e më shpesh në vëllime të mëdha të dhënash. Dhe gjithnjë e më rrallë në hamendësime të epokës para Iluminizmit.
Njerëzimi ka krijuar posaçërisht për këtë një sistem kanalesh informacioni që nuk ka ekzistuar kurrë më parë: Interneti thur rreth planetit një sistem nervor të imët e të degëzuar. Gjithnjë e më shumë përdorues qëndrojnë të lidhur me të për periudha gjithnjë e më të gjata. Telefonat inteligjentë, orët inteligjente, tabletët, laptopët, pajisjet e veshshme për monitorimin e aktivitetit fizik dhe qendrat e të dhënave zgjerojnë aftësitë njerëzore për mbledhjen, ruajtjen, përpunimin dhe analizimin e informacionit. Ato mund të kryejnë edhe detyra që njerëzit, përmes shqisave të tyre natyrore – shikimit, dëgjimit, nuhatjes, shijes dhe prekjes – si dhe përmes trurit, nuk mund t’i kryejnë ose mund t’i kryejnë vetëm shumë më ngadalë. Prej kohësh ato janë shumë më tepër sesa një formë e memories së jashtme.
Ekspertët e krahasojnë me vetëdije Inteligjencën Artificiale me atë që na dallon nga gjithçka tjetër në këtë botë: Trurin. Kjo, meqë ra fjala, nuk ndodhi rastësisht, por kryesisht me qëllim. Pasi Tim Berners-Lee shpiku World Wide Web-in, në treg dolën shfletuesit e parë të uebit dhe motorët e parë të kërkimit. Qeveria amerikane e asaj kohe krijoi një kuadër ligjor brenda të cilit uebi mundi të zhvillohej në mënyrën që njohim sot. Sipërmarrës të shkathët i promovuan produktet e tyre me zotësi si misione për mbarë njerëzimin: Dy themeluesit e Google, Larry Page dhe Sergey Brin, për shembull, e shpallën si parim udhëheqës të motorit të tyre të kërkimit «organizimin e informacionit të botës dhe bërjen e tij të arritshëm dhe të dobishëm për të gjithë».
Ronald Reagan për «Davidin e mikroçipit»
Pas fillimit të mijëvjeçarit të ri, blogjet dhe rrjetet sociale i shtynë gjithnjë e më shumë përdorues të internetit që jo vetëm të konsumonin, por edhe të krijonin përmbajtje të reja. Themeluesi i Facebook-ut, Mark Zuckerberg, më pas premtoi t’i lidhte njerëzit në mbarë botën për të mirën e tyre dhe të të tjerëve. Ndërsa themeluesi i Amazon-it, Jeff Bezos, siç dihet, u premtoi klientëve çmime më të ulëta, përzgjedhje më të madhe dhe dërgesa më të shpejta. Tre premtime përparimi, të tria përmes më shumë ndërlidhjeje.
Ndërlidhja, nga ana tjetër, në këtë kontekst nuk ka vetëm një dimension digjital-teknologjik, por edhe shoqëror e kulturor. Lufta e parë e Ftohtë kishte përfunduar, ndërsa modeli liberal dhe i ekonomisë së tregut kishte triumfuar ndaj modelit shtypës të ekonomisë së planifikuar. Presidenti amerikan Ronald Reagan në atë kohë vendosi një lidhje të drejtpërdrejtë me teknologjinë e informacionit, të cilën historiani izraelit Yuval Noah Harari e kujton me vend në librin e tij «Nexus». «Goliathi i sundimit totalitar do të rrëzohet shpejt nga Davidi i mikroçipit», deklaroi Reagan disa muaj para rënies së Murit të Berlinit dhe vazhdoi: «Më i madhi nga të gjithë Big Brothers po bëhet gjithnjë e më i pafuqishëm përballë teknologjisë së komunikimit (…) Informacioni është ajri që merr frymë epoka moderne (…) Ai depërton përmes mureve të përforcuara me tela çeliku. Fluturon mbi kufijtë e minuar. Rrezja elektronike depërton përmes Perdes së Hekurt sikur ajo të ishte prej pëlhure.»
Globalizimi u bë fjala kyçe politike e kohës. Vendet perëndimore nxitën shkëmbimin ndërkombëtar të mallrave dhe shërbimeve, pranuan anëtarësimin e Kinës në Organizatën Botërore të Tregtisë dhe privilegjet që lidheshin me të. Nga ana e saj, udhëheqja në Pekin në atë kohë liberalizoi ekonominë e brendshme, u mbështet më shumë në forcat e tregut dhe i ftoi shprehimisht kompanitë e huaja të investonin dhe të shisnin në Republikën Popullore.
Vendimmarrësit politikë në demokraci shpresonin dhe mbështeteshin te ndryshimi përmes tregtisë dhe rrjedhës së lirë të informacionit për t’i dobësuar ngadalë, por me siguri, regjimet autoritare. Te migrimi i njerëzve. Dhe edhe më shumë te qarkullimi i mallrave dhe ideve. Lëvizjet që hynë në librat e historisë me emrin «Pranvera Arabe» fillimisht përputheshin me këtë logjikë – në shumë raste ato u organizuan pikërisht përmes këtyre teknologjive të internetit. Edhe në dobësimin e FARC-ut kolumbian, uebi dha kontributin e vet.
Informatika e kudondodhur mundëson mbikëqyrje në shkallë të gjerë
Për një kohë të gjatë, triumfi i teknologjisë së informacionit shkoi paralelisht me rritjen e mirëqenies dhe shtimin e lirisë individuale. Ky paralelizëm, i supozuar dhe i përjetuar, ishte dhe mbetet i rëndësishëm. Ai është thelbi i premtimit të madh të ndërlidhjes, arsyeja pse shumica dërrmuese e njerëzve, me sa duket, vazhdon ta pranojë çmimin që paguan për të: Të ketë më pak kontroll mbi jetën e vet, qytetin e vet dhe vendin e vet. Sepse ndërlidhja ndihmon – por ajo gjithashtu të bën të ekspozuar dhe të cenueshëm dhe shpesh kërkon një paradhënie besimi. Për sa kohë që (pothuajse) gjithçka shkon mirë, kjo nuk përbën ndonjë problem të madh.
Ndërkohë, është bërë një problem i madh. Janë shfaqur ose po shfaqen lëvizje dhe parti të reja që premtojnë izolim ose përjashtim. Tensionet politike ndërmjet dhe brenda shumë vendeve demokratike janë shtuar. Toni është bërë më i ashpër në shumë vende. Shkencëtarët prej kohësh kanë zbuluar se të njëjtët algoritme që në platformat e internetit gjenerojnë rekomandime blerjesh të personalizuara mund të kontribuojnë gjithashtu në krijimin e flluskave të opinionit, me perceptime të veçanta të realitetit brenda grupeve.
Natyrisht, diçka e tillë ekzistonte edhe para internetit. Por jo në këtë shkallë. Dhe jo me mundësi të tilla përhapjeje. Me ndihmën e sistemeve moderne të Inteligjencës Artificiale mund të gjenerohen lajme, imazhe ose video sintetike që duken bindshëm autentike dhe që mund të çorientojnë me shpejtësi miliona njerëz; ndonjëherë, meqë ra fjala, edhe sepse vetë ata janë mjaft të gatshëm të çorientohen.
Dhe së fundi, sundimtarët në vendet autoritare po tregojnë se e njëjta teknologji e informacionit që disa njerëzve u sjell më shumë zgjedhje dhe liri, mund të keqpërdoret edhe për të shtypur, manipuluar, censuruar, kontrolluar dhe ndëshkuar. Informatika e kudondodhur, në parim, mundëson edhe mbikëqyrje të kudondodhur.
Bill Gates paralajmëron: «Një nga fazat më të trazuara në historinë e njerëzimit»
Prandaj nuk është rastësi që edhe shkencëtarë dhe sipërmarrës seriozë tashmë paralajmërojnë haptazi që të mos nënvlerësohen rreziqet që mund të sjellin sistemet gjithnjë e më të afta të Inteligjencës Artificiale. Herë pas here përdoret madje edhe fjala «shfarosje».
Shumica nuk shkojnë aq larg. Por paralajmërimet e tyre nuk janë shumë më pak të forta. Inteligjenca Artificiale ose do të bëhet «mjeti më i efektshëm për barazinë e mundësive që njerëzimi ka shpikur ndonjëherë – ose burimi më i keq i padrejtësisë», shkruan Bill Gates në një ese të botuar së fundmi me titullin «Epoka e trazuar e Inteligjencës Artificiale ka filluar». Dhe vazhdon me paralajmërimin: «Sfida është e jashtëzakonshme. Edhe në kushtet më të favorshme, kalimi në këtë epokë të re do të jetë ndër fazat më të trazuara në historinë e njerëzimit.»
Gates bën thirrje për krijimin e institucioneve të reja që do ta mbikëqyrnin dhe kontrollonin këtë proces. Në nivel kombëtar dhe ndërkombëtar. Si orientim, ai përmend: «Ekziston një regjim inspektimi për armët bërthamore, rregulla për aviacionin ndërkombëtar dhe marrëveshje për mbrojtjen e shtresës së ozonit. Një organizatë e re globale për Inteligjencën Artificiale do të ketë nevojë për elemente nga të gjitha këto sisteme dhe për elemente të tjera.»
Nga ana e tij, drejtuesi i Anthropic, Dario Amodei, kërkoi në një ese të tij ngadalësimin e zhvillimit të mëtejshëm të IA-së. Ai gjithashtu njoftoi se do të angazhonte vlerësues të jashtëm të pavarur për të kontrolluar kompaninë dhe për të mbikëqyrur që sistemet e Inteligjencës Artificiale të mos dilnin jashtë kontrollit dhe që punonjësit të mos tregonin neglizhencë gjatë testimeve. Konkurrenti i tij Sam Altman u pajtua menjëherë me të. Të dy po reagonin edhe ndaj faktit se, disa kohë më parë, një sistem IA-je i OpenAI-t kishte arritur, në mënyrë të paplanifikuar dhe të padëshiruar, të siguronte qasje në internet dhe kishte sulmuar atje platformën e IA-së Hugging Face. Ky nuk ishte rasti i vetëm dhe as OpenAI nuk ishte ofruesi i vetëm te i cili teknologjia kishte dalë jashtë kufijve të parashikuar të funksionimit.
Por mes paralajmëruesve nuk janë vetëm emra të njohur të informatikës. Ekonomisti Bruno S. Frey dhe juristi Christian R. Ulbrich, për shembull, paralajmërojnë se demokracitë mund të shndërrohen në «autokraci digjitale» ose të paktën në «shtete kontrolli me karakter të theksuar paternalist». Pikërisht sepse Inteligjenca Artificiale e bën më të lehtë kontrollimin dhe rregullimin e gjithnjë e më shumë aspekteve – dhe, për më tepër, me kosto jashtëzakonisht të ulët.
Historiani Harari e quan pikëpamjen sipas së cilës analizimi i sasive gjithnjë e më të mëdha të të dhënave çon automatikisht në vendimmarrje më të mençur një «konceptim naiv të informacionit». Dhe pyet se përse njerëzimi vazhdon të bëjë shumë pak kundër ndryshimeve klimatike, ndotjes së mjedisit ose zhdukjes së specieve, ndonëse zotëron kaq shumë njohuri për këto çështje.
Historiania e Harvardit Jill Lepore, në librin e saj të ri dhe me vlerë për t’u lexuar, «Qeveria e makinave», paraqet një tablo të zymtë të asaj që mund të kërcënojë shoqërisht dhe politikisht. Sipas saj, në lojë është demokracia në tërësi, jo vetëm një model i caktuar biznesi apo një parti.
Lepore përshkruan një «Shtet Artificial», i cili, në parim, i redukton qytetarët e vet hap pas hapi në atë që është e llogaritshme dhe, në këtë mënyrë, ua zbraz subjektivitetin dhe individualitetin. Ajo shpjegon: «Brenda Shtetit Artificial, pothuajse çdo element i jetës publike dhe demokratike – shoqëria civile, qeverisja përfaqësuese, një qytetari e informuar, barazia, liria e mendimit dhe e fjalës dhe besimi te zgjedhjet – është i cenueshëm ndaj minimit përmes reduktimit të politikës në manipulim digjital.» Ajo paralajmëron: «Shtetet liberale demokratike krijojnë qytetarë; Shteti Artificial krijon trollë.»
Ndryshe nga elektriciteti dhe motori me avull
Po tani? Në rastin më të mirë, do të mësojmë t’i vlerësojmë dhe t’i menaxhojmë rreziqet e Inteligjencës Artificiale. Përparimi teknik nuk është zhvilluar kurrë pa pengesa ose në mënyrë lineare – ndonjëherë janë dashur breza të tërë që njerëzit të mësojnë përdorimin e duhur të mundësive të reja. Pikërisht këtë synojnë edhe shumica dërrmuese e paralajmërimeve të sotme. Ato nuk e konsiderojnë një përfundim katastrofik si të pashmangshëm. Por e konsiderojnë plotësisht të mundshëm. Prandaj japin alarmin.
Dhe ato, me të drejtë, e veçojnë teknologjinë e IA-së si të jashtëzakonshme, sepse është teknologjia e parë që sfidon seriozisht vetë aftësitë njohëse dhe arsyetuese të njeriut. Në këtë kuptim, ajo ndryshon, për shembull, nga shpikja e elektricitetit ose e motorit me avull.
Përparimi teknik, në planin afatgjatë, gjithmonë ka bërë që shumë njerëz të jetojnë më gjatë, të bëhen më të pasur dhe të mund të jetojnë më shëndetshëm – ky premtim, shpresojmë, ende nuk është thyer. Në laboratorë anembanë globit, shkencëtarë të informatikës, matematikanë, biologë, fizikanë, kimistë, inxhinierë dhe përfaqësues të shumë disiplinave të tjera po përpiqen të vazhdojnë në frymën e mendimtarëve të përmendur në fillim, Hilbertit, Leibnizit ose Laplace-it. Ata depërtojnë në fusha të matjes dhe të mendimit ku para tyre nuk ka depërtuar kurrë asnjë njeri. Kryesisht me qëllime të mira. Edhe pikërisht tani.
Në çdo rast, nuk ka arsye të supozohet se diku ekziston një kufi i paracaktuar i kërkimit shkencor. Pikërisht për këtë arsye është kaq e rëndësishme që zhvillimi i Inteligjencës Artificiale të mos marrë një drejtim të gabuar. Prandaj, pikërisht tani, kaq shumë gjëra janë në lojë./F.A.Z.
