Roland Qafoku: Të nderuar teleshikues, përshëndetje. Unë jam Roland Qafoku dhe ky është emisioni “Dekalog”.
Pas vitit 1990, ne shqiptarët nuk do ta njihnim kaq shumë Ismail Kadaresë pa kujdesin e veçantë të njëriu. Ai jo vetëm që botoi çdo vepër të tij, por në fund na dhuroi atë që unë e quaj “Kodikët Kadare”, pra veprat e përmbledhura të tij. Po kujdes deri në detaj për jetën e Ismail Kadaresë ishte Bujar Hudhri. Ai kujdesej që nga momenti i parë në dorëshkrim, derisa një libër përfundonte, dilte në shtyp, dilte në librari apo reklamohej në media.
Nuk ka gazetar, shkrimtar, studiues apo kritik letrar që ka takuar Kadaresë dhe kontakti i parë të mos ishte Bujar Hudhri.
Unë sot nuk do të zhvilloj thjesht një intervistë, por për herë të parë dua të bëj një mirënjohje publike për Bujar Hudhrin. Dhe këtë dua ta them pa e prezantuar, sepse s’ka nevojë Bujar Hudhri ta prezantojë kush është. Zoti Bujar Hudhri, mirënjohje për atë që ti ke bërë, që unë personalisht – dhe besoj shumica e shqiptarëve – kemi mundur të njohim Ismail Kadaresë, veprën e tij, por veçanërisht edhe jetën e tij. Sepse pa kujdesin tënd, pa atë që ti ke bërë, Ismail Kadaresë ne nuk do ta njihnim.
Ti ke bërë të mundur që këtë mundësi t’ua japësh jo vetëm gazetarëve, që mund të quhemi me një status të çuditshëm, të veçantë, por ke bërë dhe për njerëz të thjeshtë. Aty te ajo kafene, te Juvenilja, çdokush, edhe një kalimtar, ka arritur të shtrëngojë duart me gjeniun e kombit.
Bujar Hudhri, mirënjohje personale në radhë të parë, por mirënjohje në emër edhe të atyre që s’më kanë thënë mua. Për atë që ti ke bërë për Ismail Kadaresë, unë kam kënaqësinë të kem sot këtu në studio.
Bujar Hudhri: Roland i dashur, gjithë kjo hyrje që bëre, sigurisht që më pëlqeu sinqerisht. Edhe më çlodhi, sepse me pak fjalë tregove një rrugë time mbi tridhjetëvjeçare. Ka qenë një rrugë që më bëri mua të zotë. Një rrugë që më dha mundësinë që unë të isha bashkë me shkrimtarin, me gjeniun e letërsisë shqipe, me Ismail Kadaresë, një shkrimtar që unë e adhuroja që fëmijë, që nuk kisha lënë gjë pa lexuar. Dhe kurrë nuk e kisha menduar se fati do ta sillte që do të isha aq pranë tij. Kështu që të falenderoj për fjalët që më the.
Unë jam shumë i lumtur sot. Një intervistë kaq të gjatë, kaq të gjerë, kaq të thellë nuk kam pasur mundësi të bëj. Unë të kam mik, dhe për mua ka qenë fat edhe që kam botuar librat e tu, por ka qenë fat që të kam njohur. Sepse njohjen ne e kemi pasur unë si gazetar, ti si botues, për të intervistuar Kadaresë, dhe kjo është gjëja më e bukur, besoj.
Por unë kam një pyetje si fillim. Shtëpia jote botuese, në mos gaboj, mbush 34 vjet. Zoti Hudhri, a keni arritur në këto 34 vjet ato që synuat ditën e parë kur i vendosët emrin “Onufri” dhe hodhët atë firmën që regjistruat si shtëpi botuese?
Bujar Hudhri: Sigurisht që kam arritur, Roland. Sepse nuk besoj që kishte shkrimtar tjetër, përveç shkasa’ë në letërsinë shqipe. Dhe ky realizim ka ardhur në vite. Por unë në fillimet e mia nuk e kisha menduar këtë gjë, sepse ne ishim në Elbasan, në hapat e para. Ne ende nuk e dinim ç’ishte një shtëpi botuese. Ne jemi pionierët e botimit në Shqipëri – disa botues të parë në 1992-ën.
Por ajo që unë doja të theksoja është që unë vija në botime nga radhët e gazetarëve, dhe këtë e quaj fat, e quaj gjë të çmuar. Sepse nuk ka profesion në botë që mund të krahasohet me gazetarin. Në ç’aspekt? Që e gjithë jeta jote, puna jote, përpjekjet, edhe kur ti nuk je në punë, ti ke mendjen tek publiku, pra ti interesohesh për tjetrin – gjë që sot nuk është fort e zakonshme, që tjetrit t’ia vrasësh mendjen, jo për veten tënde.
Duke qenë i tillë, pra si gazetar, kjo më bëri që unë të shihja një gjë themelore pas viteve ’90. Cila ishte kjo? Humbja e lexuesit shqiptar për letërsinë shqipe. Lexuesi shqiptar nuk donte të lexonte letërsi shqipe, por donte të lexonte letërsi të huaj. Dhe është shumë e çuditshme: unë para ’90-ës lexoja të huaj, sigurisht, por kisha lexuar disa herë dhe shkrimtarët tanë më të mirë. Unë bëra pikërisht të kundërtën – nuk u mora fare me letërsinë e huaj, por me letërsinë shqipe, si një lloj mbrojtjeje që duhet t’i bëja, si një lloj mbështetjeje për të.
Për arsye të thjeshtë: sepse unë e dija që humbësi më i madh pas ’90-ës është shkrimtari shqiptar. Ai humbi lexuesin e vet. Një pjesë e madhe ikën dhe emigruan, por edhe ata që ndenjën këtu u morën, siç e thashë, me letërsinë e huaj, e cila kishte qenë e ndaluar. S’po them për letërsinë klasike që ka qenë e përkthyer dhe e shumë njohur në Shqipëri, por për polinesinë e shekullit XX – ajo mungonte dhe njerëzit e përpinin atë. Ndërkohë me letërsinë shqipe ishin mësuar dhe nuk donin më letërsi shqipe. Dhe unë bëra pikërisht botimin e letërsisë shqipe.
Në një farë mënyre ky është një antibiznes. Nuk mund të nisej kështu. Unë nisa me letërsinë shqipe, por nisa prapë me një kundërshti tjetër që u bëja: bëhej me paratë e mia, sepse të tjerët bëheshin me paratë e autorëve. Unë nuk doja kurrë të bëja me paratë e autorëve. Jo se unë nuk doja para – të jemi të qartë – por sepse kjo ishte një vijë demarkacioni që unë ia kisha vënë vetes për t’u mbrojtur nga mediokriteti.
Sepse pas ’90-ës, kur u liberalizua gjithçka, edhe sektori i botimit u liberalizua. Dhe ishin pafund njerëz të cilët, për arsye të ndryshme, s’kishin botuar dhe pretendonin se ishin të zotë. Ishte hallakati. Dhe ishin gati, kundrejt parave, të bënin çdo gjë. Këtë unë nuk do ta bëja kurrë. Nuk e bëra kurrë. Dhe pikërisht kjo përzgjedhje jam i sigurt që i ra në sy Kadaresë kur unë u lidha me të.
Roland Qafoku: Pas tre vitesh do të doja të të pyes… Tani kam tre pyetje të shkurtra. Përse emrin “Onufri”? Pse e vure emrin e një piktori?
Bujar Hudhri: Të tjerët i vënë edhe emrin e vet. Jo emrin e piktorit. Pse e vura? Sepse gjithmonë diskutohet që Onufri është nga Elbasani apo nga Berati. Askush nuk e di. S’ka dokument, s’ka asnjë shenjë. Unë them se është nga Elbasani, të tjerët thonë nga Berati, por askush s’mund ta thotë me siguri, sepse në Shëlca është një pikturë e famshme e Onufrit, në kishën e Shëlcasë së Elbasanit. E dyta: s’kishte emër më të bukur për një shtëpi botuese se sa “Onufri”, mendoj unë, sepse është tre-rrokësh, shqip thuhet kollaj. E kam dëgjuar në gjithë gjuhët e botës. Por kryesorja ishte kjo.
Roland Qafoku: Nga viti 1991, shtator ’91, shtator ’92, unë kam pasur një gazetë time me emrin “Fjala e Lirë”. Dhe në qershor, kur erdhi Partia Demokratike në pushtet (mars ’92), në qershor të ’92-sin, kur po merrte në dorë krejt demokratët, ajo që ishte tipike ishte ndërrimi i emrave të rrugëve, të shkollave, të lagjeve, heqja e telefonave të funksionarëve të dikurshëm… Por të vijmë te emrat e rrugëve. Po, themi: hiqe emrin e një ballisti, hiqe emrin e këtij, vjen ky… Çka tregonte atë përkohshmërinë e gjërave. Dhe ti vendose një emër që nuk hiqet.
Bujar Hudhri: Unë doja të vija një emër sa më larg historisë dhe sa më afër artit të librit. Dhe më e bukur se Onufri s’mund të kishte.
Roland Qafoku: Sa është numri i autorëve që ke botuar në 34 vjet?
Bujar Hudhri: Nuk di të them saktë. Është shumë. Ndoshta 200 autorë të letërsisë shqipe.
Roland Qafoku: Numri i librave që ke botuar?
Bujar Hudhri: Shumë libra, pa fund.
Roland Qafoku: Okay. Do ta nisim, do ta përziejme bisedën – kështu është edhe natyra e emisionit tim – me disa fotografi. Ju lutem, regjia. Ja, kjo është një nga intervistat që ti ke dhënë në një panair, ku je duke dhënë intervistë për Onufrin, për shtëpinë që ju drejtoni. Sa libra ka botuar Ismail Kadare, zoti Hudhri?
Bujar Hudhri: Sa tituj? Afër 100 tituj. Domethënë Kadareja është autori i 100 librave.
Roland Qafoku: Po, po. Sa nga këta janë përkthyer?
Bujar Hudhri: Pothuaj të gjithë. Por pjesa që nuk është përkthyer ndoshta ka të bëjë me Shqipërinë, sidomos publicistika.
Roland Qafoku: Nga këta, sa romane janë?
Bujar Hudhri: Gjysma. Rreth gjysma janë romane dhe po gjysma janë përkthyer në gjuhë të tjera.
Roland Qafoku: Në sa gjuhë është përkthyer Kadareja?
Bujar Hudhri: Me kalimin e viteve numri i gjuhëve është rritur. Mund të ketë shkuar në 50 gjuhë të huaja, domethënë të botës. Pra, me 50 gjuhë është pothuajse në tërë botën. Absolutisht.
Roland Qafoku: Tani kam një pyetje. Që monarku i letrave shqipe nuk jeton më, kush do ta zëvendësojë atë?
Bujar Hudhri: Koha e di. Koha është e pamëshirshme në evidentimin e vlerave. Prandaj, gjithçka shikojmë të botuar, koha vjen dhe e vë në vendin e vet. Kjo është diçka pozitive. Dhe më kujtohet gjithmonë ç’thoshte Kadareja: “Kurrë historia botërore nuk ka treguar që një autor ta ketë merituar dhe të mos jetë evidentuar. S’ka rëndësi nëse ndodh pas 200 vjetësh, por ka ardhur. Pra, nëse ti e meriton, mund të bësh ç’të duash, mund të kesh pasurinë e gjithë botës, por pa meritë nuk të kalon as jeta jote.”
Roland Qafoku: Foto tjetër. Në cilin vit jeni këtu?
Bujar Hudhri: Kjo është 4 maj 1996. Këtu jemi përballë, në frontin e shtëpisë botuese “Onufri”. Unë kam pasur një godinë shumë të bukur në Elbasan. Këtu jeni në Elbasan.
Roland Qafoku: Aty ka filluar bashkëpunimi?
Bujar Hudhri: Këtu filloi zyrtarisht.
Roland Qafoku: Të lutem, më thuaj emrat që andej. Dy gazetarë: si quhen?
Bujar Hudhri: Pëllumb Zekthi, Hektor Çiftja. Zonja atje, mos punonte në Akademinë e Shkencave? Po ajo punon atje.
Roland Qafoku: Ok, s’ka problem. Zana, tani do të pyes edhe për Zanën. Foto tjetër për Zanën. Vëllai atje, Shefqeti. Kjo zonja, Violanda, ka qenë shoqe klase, ka qenë redaktore. Aty zonja, sekretarja, dhe Flutra Acka.
Ti je shumë i lumtur aty, më dukesh, me flokë të gjata, si europsat. Kur i shikon tani, ato më duken…
Bujar Hudhri: Nuk kanë dalë nga foto, sepse ne dëshironim të kishim flokë të gjatë në atë kohë, brezi ynë, sepse ishte gjë e ndaluar. Nuk na lanë. Filluam t’i mbajmë pas ’90-ës – si ajo lumturia që vjen vonë.
Roland Qafoku: Tani më thuaj diçka, të lutem. Si e bëre ti Kadaresë të jetë botuesi yt? Sepse ta bësh Kadaresë botues nuk është e lehtë, pastaj ta mbash është akoma më e vështirë.
Bujar Hudhri: Kjo është momenti i zyrtarizimit. Mua më duket i lumtur Kadareja aty, i qeshur. Në ’96-ën ai ka qenë 60 vjeç, por dukej shumë i ri. E din, njerëzit jetojnë më shumë dhe nuk tregojnë moshën. E kupton? Si e mbushëm mendjen Kadaresë? Pse Kadareja më saktë pranoi që ti në Elbasan, e jo në Tiranë, të vinte për të botuar librin e tij? Sepse unë isha i njohur në Shqipëri. Kisha botuar autorë të shquar të letërsisë shqipe: Haxhi Remi, Xhevahir Spahiu, Bardhyl Londo – gjithë ajo plejadë.
Por këtë përgjigje unë do ta them me fjalët e vetë Kadaresë. Çfarë ka thënë në një intervistë me Natasha Këlliçin? (Natasha është gruaja e Skënder Këlliçit.) Kjo intervistë ishte botuar në gazetën “Rilindja” që dilte në Tiranë. Dhe më thotë mua: “Shiko çfarë ka thënë Kadareja”. Unë nuk e dija çfarë kishte thënë. Kadareja ka thënë se e pyet ajo: “Keni ardhur në Tiranë dhe po botoni, keni zgjedhur Onufrin?” Dhe ai thotë: “Onufrin e kam zgjedhur për botuesin tim të tanishëm dhe të ardhshëm, sepse kam vënë re tek ai një ndjenjë idealizmi. Ai nuk ka etjen ndaj parasë si shumica e botuesve të tjerë shqiptarë dhe të Evropës Lindore, por ka një farë idealizmi në kuptimin e gjërave.”
Kjo ishte vlerësimi më i madh. Pra, ai nuk pa te unë që ai ishte gjeniu dhe se unë mund të kisha interes emrin e tij, paratë që mund të bëja me të, apo që unë t’ia përcjell veprën lexuesve shqiptar. Sigurisht që ai e ka parë edhe këtë, por kjo gjë më ka karakterizuar gjithë jetën. Dhe tani, në këtë moshë, pas 35 vjet biznes, unë kam mbetur besnik i librit. Dhe çfarë kam fituar nga shqiptarët, kam bërë vetëm libër.
Pikërisht ai këtë gjë ka vënë re. Por për t’iu përgjigjur pyetjes: çfarë ka vënë re përveç kësaj? Thjesht, të mos e gënjesh, të jesh i sinqertë me të dhe ta duash atë. Dy gjëra fare të thjeshta: të mos e gënjesh, të jesh i ndershëm, dhe ta duash. Ai kishte nevojë për dashuri.
Roland Qafoku: Cilësia e botimit, o Bujar…
Bujar Hudhri: Për cilësinë, të tjerët do thonë. Nuk mund të them që unë kisha cilësi, por po të mos kishe cilësi, si do të rrinte Kadareja? Nuk e di. Ajo cilësi ka qenë jashtë Kadaresë, sepse ishte gjë që më karakterizonte mua. Unë do të them vetëm kaq, Roland i dashur: unë kisha shtypshkronjën time dhe në fillim i shtypja librat në Itali, sepse nuk ngopesha. Doja të isha sa më afër Kadaresë.
Botuesi dhe autori janë një. Ti mundohesh t’i afrohesh atij. Ti nuk afrohesh kurrë, nuk e mbërrin kurrë, por duke e synuar këtë gjë, ti i bëhesh i zoti. Është njësoj si ajo që njeriu shikon hënën e majtë të malit, hip në mal dhe e shikon në majë – nuk e takon kurrë, por bëhesh i zoti. Dhe ai më bëri mua të zotë. Më ka bërë si marins. Absolutisht. Sepse korrektesa, disiplina – që nuk ishin aq të theksuara tek unë – ai i vendosi përfundimisht. Dhe unë nuk jam më ndryshe që atëherë. Jam mirënjohës, pikërisht sepse ai më ka dhënë.
Roland Qafoku: Po ke marrë më shumë nga Ismail Kadareja?
Bujar Hudhri: Unë vetëm kam marrë, nuk i kam dhënë gjë. Ai ka dhënë aq shumë për këtë kulturë sa ne do të jemi aq borxhli sa kurrë nuk do t’ia shlyejmë. Ti je në borxh me Kadaresë? Po, jam në borxh. Sepse jam i sigurt që mund ta kisha bërë edhe më mirë, po të kisha pasur gjendje tjetër, mund të kishim krijuar një atmosferë tjetër. Unë jam munduar me ato që kam pasur në dispozicion që ai të ishte komod në atë që shkruante, të mos i mungonte asgjë.
Roland Qafoku: Do të ndryshojmë pak atmosferën, sepse ti, përveçse botues i Kadaresë, ke pasur edhe një marrëdhënie të veçantë me Dritëro Hagollin dhe me familjen e tij. Dhe sa dihet, ajo është mbesa, vajza e vajzës, Ana. Por që të dy ata nuk jetojnë. Ku jeni këtu, Bujar?
Bujar Hudhri: Në ‘99, në zyrën time në Elbasan. Në ’94-ën, në zyrën në Elbasan.
Roland Qafoku: Lëre tani. Midis Ismail Kadaresë dhe Dritëro Hagollit…
Bujar Hudhri: Shiko, unë dua të them diçka. Sado që mua më quajnë “ai i Kadaresë”, dhe kjo në një farë mënyre është e vërtetë, unë e dua të gjithë letërsinë, të gjithë shkrimtarët, kushdo që janë, çfarëdo grade. E kam të natyrshme këtë gjë. Vijmë te Dritëroi: unë madje mbaj mend që i kërkova atëherë kujtimet. Dritëroi atëherë duhet të ishte gjashtëdhjetëvjeç, në ’94, gjashtëdhjetë e një, gjashtëdhjetë e dy vjeç. Më tha: “Po pse, mo Bujar, aq i vjetër të dukem unë ty?” Muaji i tha. E unë thashë: “Po si mundësi?” Dhe kur e kam botuar, pas dhjetë vjetësh, librin “Zhurma e erërave të dikurshme”, dikush më ka thënë: “Ja, e kam thënë unë këtë gjë.” Më duket meritë siç ka qenë atëherë, sepse ne vetë evoluam dhe kishim një raport tjetër.
Por ajo që unë kam një kujtim me Dritëroin… Kur u botua libri “Pashallarët e mëdhenj”, aty ishte një pjesë për Dritëroin që nuk kishte ndonjë dritë të mirë. Një histori që ka të bëjë me letërsinë, historinë e letërsisë shqipe. Dhe mbaj mend që isha me Fatmir Toçin në një ekspozitë dhe shikoj Dritëroin me Sadijen. Thashë: “Fatmir, më vjen zor, po dal. Do t’i dal unë përballë.” Dhe i thashë: “O Bujar, çfarë ke ti? Pse e thua këtë gjë?” Sepse një botues duhet ta dojë letërsinë e vendit të tij pa dallime, të gjithë autorët pa dallim. Kurse vetë autorët nuk mund ta duan njëri-tjetrin. Kjo është një gjë krejt normale. Marrëdhëniet e Dritëroit me Ismailin? Ismail Kadareja kishte shumë nderim për Dritëroin dhe thoshte: “Është njeri i mirë.” Por mos harro, ato ishin individualitete. Kishin xhelozi mes njëri-tjetrit. Normalisht, kishin xhelozi. Por është normale.
Roland Qafoku: Ata kanë qenë dhe komshinj.
Bujar Hudhri: Po, komshinj. Edhe emrat e nënave – njërës Hatixhe, tjetrës – kishin njësoj. Njëherë ngatërroheshin, neve na thoshin: “Sa, di, Bujar, ke poshtë Kadaresë?” e ngatërronin…
Kadareja ka treguar një moment shumë të bukur. Kur kanë qenë diku jashtë shtetit, Dritëroi kishte statusin që duhej të ishte në dhomë të veçantë. Dhe Dritëroi thotë: “Shko ti, Ismail, se ti e meriton atje.” Ky gjest Kadareja nuk e harronte.
Tani unë kam dhe një kujtim personal. Në 2007 ose 2008, erdhi një propozim që Dritëro Hagolli të ishte kandidat për Çmimin Nobel. Unë kam qenë aty. Ai e mori propozimin dhe e grisi. Tha: “Shqipëria ka vetëm një kandidat për çmimin Nobel, quhet Ismail Kadare.” Dhe unë e kam shtypur këtë në gazetat “Tirana Observer”. Kjo është filmuar edhe te filmi për Kadaresë që ka bërë Piro Milkani, kur ishim në Moskë. Jo, në Moskë, por ishte pjesa te Juvenilja.
Roland Qafoku: Ishte shumë ftohtë, tetor, por me shi. U takuan aty. Edhe Dritëroi dridhej nga të ftohtit, ndoshta edhe nga emocioni. Sadia dridhej. Ismaili ishte stoik. Kadareja i tha Sadies: “Po pse po dridhesh, pra?” Ajo i tha: “Më ke njohur mua me këtë burrin?” Kadareja i tha: “Ç’kemi bërë ne me Dritëroin, don të ta dish?” Dhe u ngrit dhe tha: “Të çmojmë mbi veten.” Shumë dramatike. “Të çmojmë mbi veten.” I tha Ismailit: “Të çmoj mbi veten.” E tha shumë bukur, si një aktor. E bukur. Dhe u përqafuan? Jo, nuk përqafoheshin. Ata si heronjtë e Homerit. Burrat ashtu janë, nuk përqafohen.
Roland Qafoku: Foto tjetër. Tani je botues i Ben Blushit. Si është Blushi?
Bujar Hudhri: Tani duket si një diçka atipike. Sjellja me Blushin si autor, ardhja e tij tek ne, është krejt natyrë tjetër. Ajo që unë çmova te Blushi ishte serioziteti i tij, që ai gjatë gjithë procesit të librit ka qenë shumë bashkëpunues, shumë i interesuar se si gjërat do të evoluonin.
Roland Qafoku: Tani unë kam bërë një parashikim: që Ben Blushi pas 20 vjetësh do të jetë kandidat për çmimin Nobel. Ti je dakord me këtë apo ja fus kot?
Bujar Hudhri: Parashikime të tilla unë nuk bëj, sepse askush nuk mund ta dijë se çfarë e ardhmja sjell. Çmimi Nobel ka treguar që… Kandidat për Nobel mund të jenë të gjithë njerëzit. Çdokush që shkruan është potencialisht një kandidat. Por duhet të propozohet. Propozimet i bëjnë akademitë, ish-nobelistët që janë gjallë, profesorët.
Roland Qafoku: Foto tjetër. Kthehemi prapë. Një pjesë e jotja e rëndësishme: unë jam shumë i kënaqur që jo thjesht kam mik Bujar Hudhrin, por ti ke familjen te shtëpia jote botuese. Nuk ke vetëm bashkëshorten, por ke dy fëmijë si dy yje. Dhe këtë fjalën “yjet e Bujarit” unë e kam marrë nga një punonjëse jote – Kadria Kadare. “Yjet e Bujarit”, Devidi dhe Enxhi, janë me të vërtetë dy yje. Kadria thoshte: “S’janë kalamajtë e tu.” Meqë s’dija unë t’i bëja… “S’janë kalamajtë e tu, janë të miat.”
Bujar Hudhri: Unë i kam pasur shumë shqetësime një gjë: se si kjo shtëpi botuese të jetojë sa më gjatë. Dhe kjo vjen natyrshëm nga objekti i saj që është libri. Një libër do të jetojë sa më gjatë. Por edhe nëse unë nuk do t’i kisha fëmijët me vete, vjen një kohë që do ta mbyllnim. Por librin si do ta mbyllësh? Shtëpia botuese është si një pemë e cila lidh fruta për mua, për brezin tim, por edhe për ta. Unë e kam mbjellë për ta dhe kam dashur që ato ta vazhdonin. Por unë nuk kam insistuar me çdo kusht që ato të vazhdonin.
Roland Qafoku: Ke insistuar.
Bujar Hudhri: Jo me çdo kusht. Por duke pasur parasysh atë që ishte në dorën time ta bëja: t’i çoja jashtë shtetit për studime, siç është moda sot? Nuk i çova, sepse e dija që ndoshta s’do të ktheheshin. Dhe e kam thënë edhe një herë tjetër: lumturia ime do të ishte që ato, duke u rritur në një shtëpi botuese, në këtë univers të madh, duke pasur përballë Ismail Kadaresë dhe letërsinë më të mirë shqipe… Nuk ka shkollë më të madhe për t’u bërë botues. Sepse nuk ka shkollë për botues.
Enxhi për shembull është më e vogël se sa shtëpia botuese “Onufri”, kurse Davidi ka lindur pothuaj në atë muaj kur ka lindur dhe shtëpia botuese “Onufri”. Dhe çfarë kam bërë që t’i mbaj lidhur? Kam bërë dhe diçka tjetër. Kur Davidi u bë 20 vjeç, ai themeloi një shtëpi botuese me emrin “Minerva”. Objekti i “Minerva”-s janë të gjithë librat që quhen “non-fiction”, jo letërsi, sepse ne na mungonte pikërisht kjo kategori. Unë nuk mund të vija pranë Kadaresë, për shembull, një libër “Ç’është dashuria”, “Ç’është seksi”. Këtë e bën Davidi. Dhe Davidi, duke parë seriozitetin, gjithmonë merr tituj seriozë, që nuk shiten aq shumë. Unë i them: “Po pse s’merr libra që të shesin më shumë?” Ai më thotë: “Po ti pse nuk e ke bërë një gjë të tillë?” Pra, në një farë mënyre, ai më ngjason mua. Pavarësisht se unë i them “bëj libra që të bësh sa më shumë para”, ai zgjedh libra të çmuar. Një nga librat më të bukur që ka botuar Davidi te “Minerva” është i Anthony Karamucit, drejtor komunikimi i Donald Trumpit. Është një lloj abetareje për komunikimin publik, politik, por edhe për gazetarinë.
Roland Qafoku: Te Enxhi tani.
Bujar Hudhri: Enxhi ka mbaruar Universitetin “Polis” për art dizajn. Ka pasur profesor njeri të shquar, Gëzim Qëndron. Enxhi është perfekte në përgatitjen e librit. Por ajo që unë vërej tek Enxhi është një dashuri shumë e madhe, që nuk është tipike për moshën e saj, për letërsinë shqipe, për shkrimtarët e rinj, për letërsinë shqipe në përgjithësi, edhe për letërsinë e huaj moderne. Enxhi e drejton Onufrin. Unë shkoj herë e fundit. Enxhi jep energjinë e moshës, një vizion, një qëndrim tjetër që i bën mirë Onufrit.
Roland Qafoku: Tani kur të ka thënë Enxhi: “Babi, këtu ja fut kot, kjo do të bëhet kështu, se unë e di më mirë se ti”…
Bujar Hudhri: Shpesh herë e thotë. Dhe unë vërej, sepse ajo e ka marrë dorën aq shumë dhe ndjen diçka që mosha ime nuk e lejon.
Roland Qafoku: Ismaili çfarë thoshte për dy fëmijët e tu? Kadrija i donte shumë.
Bujar Hudhri: Kadrija donte shumë fëmijët e Bujarit. Një detaj: te Kadareja vinin njerëz të ngritur, personalitete, me fëmijët e tyre, të cilët ishin tangallinj apo me pretendime. Kurse fëmijët e mi kurrë nuk e njohën pretendimin. Dhe kjo gjë ka bërë përshtypje – se si ishin kaq kokëulur, të përulur në kuptimin e bukur të fjalës.
Unë kam insistuar që Enxhi të mos jetë në skllavërinë e Onufrit dhe të babait të saj. Të kishte edhe ajo një shtëpi botuese që mund të bënte ç’të donte. Dhe kam insistuar. Ma ka dëgjuar fjalën pas një viti, se nuk donte. E gjeti vetë emrin “Trishtil” – një zog i vogël. Çfarë boton Enxhi? Boton ato që Onufri nuk i boton. Janë komplementare, jo një imitim i Onufrit. Në qendër ka femrën, letërsinë moderne, letërsi që unë nuk do ta bëja. Onufri mbetet besnik letërsisë klasike, të huaj dhe shqipe. Ndërsa kjo shtëpi botuese është e specializuar për këto. Dhe kjo i bën mirë edhe ekonomikisht.
Roland Qafoku: Foto tjetër. Këtu jeni me çiftin Kadare. Në pjacën ku dikur ka qenë kafeja e preferuar e Kadaresë.
Bujar Hudhri: Po, atje rrinte. Ishte e preferuar sepse kishte shtëpinë atje te pallati me kube. Dhe këtu jam me Bashkim Kuçukun, kritikun dhe studiuesin e njohur, posaçërisht të Kadaresë. Në një nga ardhjet e Kadaresë nga Parisi, kishte shumë qejf kafen, shumë mall. Ai donte të komunikonte me njerëzit, ishte shumë i etur për të kuptuar, për të matur pulsin e jetës dhe për t’u çlodhur.
Roland Qafoku: Helena ishte pjesa tjetër e tij. Por ajo që mua më ka bërë përshtypje, zoti Hudhri, është që libri i saj “Kohë e pamjaftueshme”, që edhe atë e keni botuar ju, i tregon të gjitha. Ishte dhe një lloj emancipimi, domethënë nuk fsheh gjë. Ajo ka thënë që 11 faqe ia ka hequr Ismaili.
Bujar Hudhri: Kjo është pak e diskutueshme. Mua më duket sikur nuk ka hequr. Zonja Helena ka treguar pak, sepse ka shumë për të treguar për Kadaresë. Por ajo, si bashkëshorte, ka pasur kurajën e emancipimit të tregojë një anë të Kadaresë që ju e cekët. Pse ajo e bën këtë? Sepse ajo është e ndërgjegjshme se bashkëshorti i saj është një gjeni. Këtu nuk është si të gjithë. Dhe e dyta, duke qenë vetë shkrimtare, duke e kuptuar më së miri një shkrimtar. Nuk do të thotë që ti duhet ta falësh, por është zemra e saj, dashuria e saj, kujtimi i saj. Por vepra e Kadaresë është aq e madhe sa që t’i dashurosh pas saj. Dhe imagjino bashkëshorten e tij, që është rritur me të, që e njeh nëpërmjet letërsisë, që e reciton përmendësh gjithë Kadaresë. Ishte studente, më ka thënë mua, “e kam përmendësh Kadaresë”. Kadareja ishte një yll që atëherë, pra ishte një ëndërr.
Roland Qafoku: Elena e donte më shumë Ismailin apo Ismaili e donte më shumë Elenën?
Bujar Hudhri: Këto pyetje s’mund të japë përgjigje askush. Unë them vetëm këtë: përkushtimi i saj ndaj Kadaresë është i paimagjinueshëm.
Roland Qafoku: Zonja Elena ka meritën e madhe që ka qëndruar pranë, ka mbështetur në ditët më të zeza që Kadareja ka pasur në diktaturë. Cila ishte dita më e zezë?
Bujar Hudhri: Dita më e zezë duhet të ketë qenë 1982-shi, kur donin ta arrestonin, por nuk guxonin. Qemal Minxhozi ka thënë që Enver Hoxha i dha urdhër… Nuk e di këtë gjë, por di të them këtë: im vëlla, Ferit Hudhri, e ka mik. Kur u bë plenumi i Lidhjes së Shkrimtarëve, ideja ishte që Kadareja, pas Mehmet Shehut dhe fëmijëve të Mehmet Shehut, kishte radhën, meqë identifikohej si mik i familjes së Mehmet Shehut. Ajo ka qenë dita kur e lanë të gjithë vetëm Kadaresë, vetëm me Elenën. E braktisën. “E lamë” – thanë – por çfarë do bënin tjetër? Ata u bashkuan me Kadaresë? Jo, e braktisën të gjithë. Kadaresë mbeti vetëm me Elenën në sallë. Dhe i vetmi person që i qëndroi pranë ishte vetëm Elena. Ajo është personi më i rëndësishëm. Dhe e kam thënë një herë tjetër: kultura shqiptare duhet të jetë mirënjohëse e kësaj zonje për atë që ajo ka ditur dhe ka bërë, duke mbajtur një gjeni në një shtet diktatorial anormal, që ai të bëjë një letërsi të madhe, të mos dijë fare se çfarë bëhet rrotull.
Roland Qafoku: Foto tjetër. “Kodikët Kadare”. Në zyrën tënde. Zoti Hudhri, këto janë shtatë veprat – shtatë vëllimet. Kjo është kryevepra jote?
Bujar Hudhri: Kjo është kryevepra e kulturës shqiptare. Në kuptimin e botimit, pa diskutim. Synimi im ishte ta bëja si një Biblë, ta bëja si një Kuran të shenjtë me paraqitje. Ju thatë “kodik” dhe unë ju falenderoj, sepse e gjetët shumë bukur. Pra, ky libër të jetë zbukurim i bibliotekave shqiptare. Nuk është se do ta lexosh “Kronikë në gur” aty, e ke në botim të thjeshtë. Ajo është thjesht si një ikonë. Ti e vë në raft, nuk e lexon fare, nuk e shfleton, por ajo është moti i jetës. Ka gjë më të bukur në bibliotekën shqipe, që nga Bozuku deri më sot, se sa këto shtatë vëllime, të cilat përmbledhin 70 vjet krijimtari të Kadaresë (tetor 1953 – tetor 2023), në shtatë vëllime, nga 700 faqe secili.
Roland Qafoku: Foto tjetër. Ku jemi këtu, Bujar?
Bujar Hudhri: Në Gjirokastër, te shtëpia e Kadaresë, duke u restauruar.
Roland Qafoku: Ne të gjithë e dimë që Ismail Kadareja ishte gjeni, por nuk ishte i lehtë të rrije pranë tij. Si ke përballuar ti?
Bujar Hudhri: Kur njeriu e do një gjë, bën atë që ti s’ta merr mendja. Kur nuk e do, nuk bën asgjë. Është thjesht dashuria për letërsi, për artin, adhurimi për atë, për veprën e tij dhe për të si person. Unë e ndjeja në çdo moment. Madje, shpesh herë e dija se çfarë do të fliste, aq ishim në sinkron me të, aq kohë kemi kaluar bashkë, aq afër ishte. Ishte gjëja më e çmuar që jeta mua më kishte dhënë.
Roland Qafoku: Fatmir Toçi, homologu yt, por edhe konkurenti yt, ka thënë: “Atë që ka bërë Bujar Hudhri dhe bën Bujar Hudhri, asnjë nga ne botuesit e tjerë nuk do ta bënte me Ismail Kadaresë.” A ke thënë ndonjëherë: “O Bujar, u lodha, u mërzita”?
Bujar Hudhri: Asnjëherë. Kurrë. Sepse ndjeja se ajo ishte jeta. Si të thuash: njeriu të ikë nga jeta e vet, ti mërzitesh? Jo, kurrë. Sepse është diçka jashtë teje, por ti je brenda saj dhe e sheh si diçka që të takon. Je në një gjë që kurrë nuk e zgjedh dhe dukesh sikur noton në ajër. Ti jeton me atë shpirt. Libri, e kam thënë, është një produkt shpirtëror dhe fizik. Aty është shpirti.
Roland Qafoku: Keni bërë sherre?
Bujar Hudhri: Kemi bërë sherre pafund.
Roland Qafoku: Tani na thuaj një sherr.
Bujar Hudhri: Sherret ishin nga më të ndryshmet. Nuk besoj se kanë ndonjë interes për publikun. Por unë e kam thënë: sherret ndoshta vinin edhe se ai ndikohej edhe nga fjalët e të tjerëve, që nuk i verifikonte fare. Ai nuk mund të gënjente vetë, prandaj nuk mendonte se dikush mund ta gënjente. Ishin sherre për situatën në Shqipëri, që ai nuk mund ta konceptonte dot, sepse ai jetonte në Paris dhe unë në Elbasan. Madje, kur erdhi në atë godinë që pamë, tha: “Është shumë e bukur, por shiko, zotëri, asnjë sekondë nuk do të rrija këtu.” Më tha: “Iku prej këtej.” Sepse arti bëhet në kryeqytet, nuk bëhet këtu.
Roland Qafoku: Cili është momenti kur je gëzuar më shumë për marrëdhënien tënde në punën tënde?
Bujar Hudhri: Kur dolën “Kodikët”. Ai nuk lavdëronte. Dhe unë do të them diçka që mund të mos jetë fort e besueshme: unë nuk doja që ai të më falënderonte. Nuk e doja sinqerisht. E quaja si një gur jo të mirë. Por kur të tha “faleminderit”… nuk ma tha mua, ma tha atë ditë im vëlla Feridi. Më tha: “E çova Bujarin deri te Skënderi, pastaj më tha: ‘Ngjitu sipër, kam një çerek për të bërë.’” Por ai tha vetëm për punën që ti ke bërë. Mua s’ma ka thënë kurrë, por Feritit ia kishte thënë. Dhe unë jam i lumtur që e arrita këtë gjë.
Më kujtohet në intervistën e parë kur Kadareja nda nga jeta, e kam dhënë për Top Channel, kam thënë një fjali: “Ai iku i lumtur nga kjo botë.” Ndoshta ti nuk e shkon fjalën “i lumtur” për vdekjen, por ai iku i lumtur, sepse pa të realizuar krejt veprën e tij. Nuk ka lumturi më të madhe për një autor.
Roland Qafoku: Foto tjetër. Këtu Kadareja me Presidentin Rugova në Paris.
Bujar Hudhri: Ka një diskutim: Kadareja dhe Kosova. Unë e di se ç’ka bërë Kadareja për Kosovën. Dhe kur e thotë Bujar Hudhri, ka aq vlerë. Kontributi i tij për Kosovën është pasqyruar në romane, novela, intervista, reportazhe, poezi, ditarë. Kosova ka qenë gjithmonë në qendër të vëmendjes së tij. “Ra ky mort e pa u pamë” – kryevepra e tij për Kosovën. Fati i madh i Kosovës dhe i Shqipërisë që Kadareja ishte në Francë kur ishte Rambujeja. Ai u bë zëri i Kosovës, një zë botëror. Dhe ai doli krah Kosovës në një kohë që kishte për këtë konsekuenca. Europa nuk ta fal që ti si shkrimtar je dakord që të bombardohet një vend. Ai ka thënë, madje mbaj mend: kemi qenë në ambasadën tonë në Paris më 24 mars 1999, kur doli në orën 8:00 Kadareja dhe tha që filloi bombardimi. Ai nuk e përdori fjalën “trishtim”, por “është diçka e trishtueshme që ka nisur lufta, bombardimi, por kjo ishte e nevojshme, sepse një komb, një popull atje vuante.” Kjo ishte lufta morale, siç thotë Kadareja. E vetmja që NATO ka bërë ishte pikërisht për të çliruar Kosovën nga një mesjetar si Millosheviçi.
Roland Qafoku: Foto tjetër. Te shtëpia e Kadaresë në Paris, me Jusuf Vrionin, përkthyesin. Jusufi atëherë ishte ambasador i Shqipërisë në UNESCO. Kadareja ka shumë humor. Tha Jusufi: “Unë jam shkrimtari më i madh evropian.” Tha: “Ti je përkthyesi më i madh.” “Bujar Hudhri është botuesi më i madh shqiptar.” Unë i thashë: “Atëherë të bëjmë një foto.” Kadareja nuk i donte fotot, por unë u bëra si të mos e kisha veshur.
Roland Qafoku: Tani le të sqarojmë diçka, duke i dhënë hakun secilit. Jusuf Vrioni ka meritën e padiskutueshme që nisi përkthimet dhe që “Gjenerali i ushtrisë së vdekur” i ra në dorë një francezi në Tiranë, u botua dhe shtypi botëror tha: “Një stuhi letrare përfshiu krejt Evropën.” Por Kadareja ka përkthyes nga shqipja në spanjisht (Ramos Sanz, i ndjerë), në gjermanisht Joakim Miram, përkthyes i shkëlqyer, në rumanisht Marius Dobresku, në Athinë po ashtu, në Kinë… Pra ka shumë përkthyes që përkthehen direkt nga shqipja. Jusufi ka meritat sepse përkthimi i parë i “Gjeneralit të ushtrisë së vdekur” ka qenë në bullgarisht, pastaj në frëngjisht. Në frëngjisht, botimi i parë jashtë shtetit të Kadaresë ka qenë në Bullgari, por Jusuf Vrioni ka këtë meritat.
Roland Qafoku: Foto tjetër. Çmimet e Ismail Kadaresë. Çmimi më i madh është “Man Booker International”, sepse ishte inaugural. Njerëzit e ngatërrojnë: ka dy çmime Booker – një për letërsinë në anglisht në Britani dhe Amerikë, dhe Booker International, që do të thotë letërsia e huaj e përkthyer në anglisht. Kadareja kur ishte në listë, ishte me shtatë titanë, të gjithë nobelistë, dhe Kadareja i vetmi që s’kishte marrë Nobel. Dhe kur mori çmimin, ne kemi qenë te Juvenilja, ka qenë edhe Flora Brovina aty. E morëm në telefon Klodiranin, botuesin e Kadaresë. Ai nuk e besonte. Dhe Kadareja e mori çmimin inaugural. Është çmimi më i rëndësishëm, madje profesionalisht edhe se Nobel, sepse Nobel ka para por profesionalisht…
Roland Qafoku: “Ismail Kadare dezertoi” – gazeta “Zëri i Popullit”, nga njoftimet e shtypit: “Bëhet e ditur se shkrimtari Ismail Kadare, i cili ndodhej prej afro një muaji me shërbim në Francë, kërkoi atje të drejtën për strehim politik…” Kjo është tipike e kohës. E njëjta gjë në 2026-ën – ka përjashtime. Nuk jemi shumë larg.
Bujar Hudhri: Kjo nuk na bën me turp, por na bën t’i vëmë gishtin kokës që të ndryshojmë, sepse e kemi formimin akoma të dikurshëm. Pse iku në ’90-ën? Duhet të kishte ikur më parë, sipas teje? Ai, si unë mendoj, nuk ishte hero. Ai nuk donte të merrej me politikë, ishte një shkrimtar i madh. Por ai e ka sqaruar këtë shumë bukur në librin “Nga një dhjetor në tjetrin”, që e botoi në Paris. Ai kishte shumë besim se Ramiz Alia do ta demokratizonte vendin. Kishte vërtetë besim. Kadareja ishte shumë optimist për shumë gjëra. Dhe kishte një gjë që e karakterizonte: ai kishte shumë besim te Ramiz Alia. Por Ramiz Alia nuk e bëri. Dhe kjo e bëri atë të bënte një akt. Mbaj mend një intervistë të tij: “Duke lënë Shqipërinë, unë ndihmova që të bjerë regjimi.” Sigurisht e ndihmoi.
Roland Qafoku: Kjo është letra që Ismail Kadareja i ka dërguar Ramiz Alisë për atë që ju thatë: “Po iki.”
Bujar Hudhri: “Desha të saktësoj se vepra ime do të mbetet ajo që është shkruar në Shqipëri, pa ndryshime…” Ai ka qëndruar besnik në ribotimet e librave. Nuk ka ndryshime. Unë do të them diçka: tek “Pallati i ëndrrave” – librin e tij – ne kishim një redaktor që redaktonte dhe librat e Nexhmi Hoxhës. Kur e çoi atë libër, Nexhmi Hoxha pa se nuk kishte asnjë ndryshim. Pra, Kadareja nuk ka spekuluar kurrë. Ai ka thënë: “Kam vetëm ndryshime të karakterit gjuhësor dhe artistik.” Autori, sa të jetë i gjallë, mund ta lëmojë veprën. Dhe këtë ka bërë. Kurrë nuk ka ndryshuar për situatë tjetër.
Roland Qafoku: Foto tjetër. Ismail Kadare te Lidhja e Shkrimtarëve me Enver Hoxhën, Dhimitër Shuteriqi e të tjerë.
Bujar Hudhri: Cila ishte marrëdhënia e tij me Enver Hoxhën? Unë do të përgjigjem duke pasur parasysh librin e fundit të Kadaresë “Kur sunduesit grinden”, një libër që e zgjatëm tre vjet. Unë kam qenë aq pranë kur ky libër u bë, në fije-fije, në çdo germë. Dhe unë kam nxjerrë këtë konkluzion: sunduesit shpirtëror (artistët, shkrimtarët, piktorët) dhe sunduesit politikë (sekretarët e parë, presidentët, monarkët) grinden gjithmonë, sepse janë të ndërgjegjshëm se duan t’i zënë vendin njëri-tjetrit. Por sunduesit politikë e dinë përkohshmërinë e tyre, ndërsa vepra e artistit jeton pasi ata ikin. Për t’iu përgjigjur pyetjes “Ishte Kadareja shkrimtar oborri apo nuk ishte?” – Unë do të jap një krahasim: kur u takuan Trumpi me Putinin, diçka bota se çfarë diskutuan ata? Ne kurrë nuk mund ta dimë se çfarë mendimi kanë për njëri-tjetrin dhe kush i ka shërbyer kujt. Kadareja ka thënë: “Kur Enveri më mbrojti nga Enveri.” Kjo është e vërteta.
Unë do të them diçka, meqë e zuan në gojë: unë kam përkthyer një libër “Hitleri ishte miku im”. Ka lidhje me këtë. Hitleri donte shumë fëmijët, organizonte parti për ta. U dashurua pas një vajze 10-vjeçare, i jepte çokollata. Por Martin Borman e analizoi që babai i vajzës nuk ishte me gjak arian. Dhe një ditë vajza nuk ishte më. Hitleri tha: “Edhe një gëzim nuk ma lenë.” Ai vetë e kishte vënë rregullin që duhej gjaku arian. Kjo është tamam siç më ka thënë Kadareja: “Unë nuk mund t’i thoja Nexhmi Hoxhës ‘ma lër atë libër’, sepse udhëzimet që Enver Hoxha jepte, të gjithë i zbatonin.” Imagjino ti të ishe në diktaturë të dilje kundër – nuk del dot. Sot është kollaj të thuash. Pra, kjo marrëdhënie e artistit me diktatorin është shumë komplekse. Ndoshta nuk do ta marrim vesh kurrë.
Roland Qafoku: Tani një pyetje që mua nuk më pëlqen, por do ta bëj. A ka qenë Ismail Kadareja shkrimtar oborri? Si i përgjigjesh ti si botues dhe mik i tij?
Bujar Hudhri: Kadareja ka qenë vetëm shkrimtar dhe asgjë tjetër. Dhe falë talentit të tij të padiskutueshëm, ai ishte një gjeni. Shteti shqiptar nuk guxonte të vinte dorë mbi Kadaresë, sepse shteti shqiptar kishte mbetur si një ambasadë. Si Korea e Veriut? Jo, si ambasada e Francës që përmenda – Klodiranin, që vinte dhe ishte nën vëzhgim. Nëse i preke flokun Kadaresë… Kjo është arsyeja pse shpëtoi: e gjithë vëmendja ndaj artit të tij, vepra e tij e cila nuk përkonte me linjën zyrtare, xhelozitë e kolegëve… E vetmja gjë që e ka shpëtuar është talenti i tij. Asgjë tjetër.
Roland Qafoku: Kjo është një letër që Dhora Leka i ka dërguar Enver Hoxhës, ku thotë: “Unë i kam bërë një kurs Ismail Kadaresë me Sigurimin e Shtetit.” Falë kësaj letre, unë kam zhvilluar një nga 11 intervistat që kam bërë me Ismail Kadaresë. Domethënë, ajo bënte një denoncim. Sa e donin shkrimtarët Ismail Kadaresë?
Bujar Hudhri: Akademiku Shaban Sinani ka bërë një botim të posaçëm “Dosja Kadare”, “Dosja K”. Kjo është në frymën e kohës: si mundoheshin që Kadaresë t’i gjenin të meta jashtëletrare, sepse në letërsi nuk kishin ç’i bënin dot. T’i hiqnin të drejtën e botimit – ia kanë hequr nganjëherë. Kur shkoi për “Pashallarët e mëdhenj”, e dërguan në Nas, në Fier. Kjo ishte thjesht për ta implikuar. Sigurimi e kishte halë në sy Kadaresë, e ndiqte. Por ishte normale që të kishe dosje.
Roland Qafoku: Kjo është dasma e Ismail Kadaresë. Ismaili, Elena, Dritëroi, Sadija. Dasma u bë në Tiranë, jo në Gjirokastër. Ai ftoi vetëm shokët e vet. Kanë vazhduar gjithë natën, hare, atmosferë tjetër, të gjithë të rinj, krijues të rëndësishëm. Nuk kishte asnjë nga familja, vetëm shokët.
Roland Qafoku: Foto tjetër. 19 tetor 1964. “Në klubin e shkrimtarëve dhe artistëve do të diskutohet romani i Ismail Kadaresë ‘Gjenerali i ushtrisë së vdekur’. Diskutant kryesor shoku Kudret Velça, oponent shoku Trip Gjata.” Domethënë, 25 vjeç “Gjenerali”. A ishte kjo kryevepra e tij? Është libri më i famshëm, por jo libri më i mirë. Ka një titull shumë të bukur, një temë universale, një letërsi krejt tjetër që ndryshoi romanin shqiptar. Romani modern shqiptar nis me këtë.
Roland Qafoku: Lazgush Poradeci – Kadareja ka pasur shumë për zemër Lazgushin. Pse? Sepse janë artistë të ngjashëm në perceptimin e botës, nga talenti i veçantë. Lazgushi thoshte: “Vdes, nuk e lexon dot.”
Bujar Hudhri: Kadareja ka një meritë të madhe që e ringjalli Lazgush Poradecin.
Roland Qafoku: Foto tjetër. Pallati me kube – pallati i Kadaresë. Tani është muze. Aty shkruante pjesën më të madhe të veprës. Pastaj ka shkruar në Paris dhe në Mal rob, edhe te Juvenilja. Kur shkruante, kishte orar të veçantë: punonte dy orë në ditë, 10 deri në 12, paradite. Pastaj lexonte shumë, shikonte televizion. Ishte shumë kurioz.
Bujar Hudhri: Si niste dita e tij? Më merrte mua në telefon te Juvenilja: “Jam dhe dy minuta.” Ai ishte shumë korrekt. Ti e prisje poshtë, zbriste poshtë. Te Juvenilja, kamarieri i bënte kafen pa e porositur. Kishte qejf se kamarieri i binte vetë kafen. Unë kisha tmerr se ai bezdisej kur kamarieri e mbante mend dhe i bërtiste: “Se ne s’kemi ardhur për të pirë kafe, të zot!” Kjo është dëshmi që kemi pirë kafe. Ai jetonte si objekt. Sepse në komunizëm kafenetë ishin të frikshme, se mund të bëje fletë kundër qeverisë.
Roland Qafoku: A frekuentonte Kadareja ambiente të tjera, pritje?
Bujar Hudhri: Nuk e kishte qejf fare. Por detyrohej.
Roland Qafoku: Foto tjetër. Dy vajzat e Ismail Kadaresë, Gresa dhe Besjana, Dorontina (vajza e Gresës) dhe Adiani (djali i Gresës) me Risto Siliqin (djalin e Llazar Siliqit). Besjanën e njohim si ambasadore në OKB. Gresa është shkencëtare, merret me gjenetikë, jeton në Paris. Dorontina i ka vënë emrin Ismailit? Për kush e solli Dorontinën? Nuk e di.
Bujar Hudhri: Dorontina është shumë e bukur, edhe në frëngjisht tingëllon bukur. Adiani është shumë i zgjuar, njeh gjuhët, është si Kadareja i vogël. Besjana ngjan shumë nga Kadareja – mënyra e sjelljes, temperamenti, përmbajtja. Elena shkruan që “heshtja” e Kadaresë është legjendare. Por vajzat nuk janë ashtu.
Roland Qafoku: Si i ke marrëdhëniet me vajzat? Duke ditur që ti s’ke vajzë…
Bujar Hudhri: Vajzat e duan shumë babain. Duke ditur që unë e kam dashur shumë babain e tyre, marrëdhëniet janë të mira.
Roland Qafoku: Kush është vajza e babait, Gresa apo Besjana? (E preferuara)
Bujar Hudhri: Nuk më takon të flas.
Roland Qafoku: Tani diçka për Kadrien Kadare. Unë kam pasur nderin të më redaktojë librin tim “Historia e 33 kryeministrave”. Bisedat me të mbahen shënim. Çfarë ishte Kadrija?
Bujar Hudhri: Kakuja. Dy dashuritë e saj ishin libri dhe Ismail Kadareja. Ajo jetoi për këto dy dashuri. Nuk u martua kurrë. Për Kadaresë do të vriste, do të vritej. Nuk ka motër ta dojë më shumë. Kur ajo punonte tek unë, punonte edhe dy-tri gazeta të tjera. Unë i thoja: “Kadri, ti bën më shumë se ç’duhet.” Ajo thoshte: “Jo.” Sepse nuk jetonte dot pa ambientin gazetaresk. Ishte krejt e kundërta e Kadaresë: ishte shumë sociale, hynte në mes, nuk rrinte pa folur. Ishte shumë e kulturuar, e formuar, kishte lexuar pafund. Ajo i ka redaktuar të gjitha veprat e Kadaresë – jo të gjitha, meritën e ka edhe Elena, por Kakuja ka daktilografuar një pjesë. Madje, kur ishte në Gjirokastër, ua jepte shoqeve para se ma jepte mua.
Roland Qafoku: Si reagonte Kakuja kur e sulmonin Kadaresë?
Bujar Hudhri: E vuante shumë, por ishte trimërisht në përballje. Nuk çante kokën. Njërës i tha: “Me helm e ke ushqyer atë birin tënd, apo me qumësht? Pse e ushqeve me helm?” Ajo ishte e mençur.
Roland Qafoku: Kartolinë: “Të dashur Dritëro dhe Sadie, ju urojmë nga zemra Gëzuar Vitin e Ri 1994. Me lumturi e shëndet, qoftë ky vit i mbarë për kombin tonë. Ju përqafojmë, Ismail e Elena.” Shkrimi i Elenës. Tregohet që Kadareja e donte Dritëroin, por nuk i qepej gjërave. Jeta e tij ishte vepra, letërsia.
Roland Qafoku: “Gjykatorja popullore e Tiranës, heqje nga qarkullimi librash të dëmshëm”, 1948. Lista: Mit’hat Frashëri, Mid’hat Frashëri, Tajar Zavalani, Gjergj Fishta… Kadareja i kishte lexuar këta? Kjo më kujton një replikë të Kadaresë kur shkoi në Amerikë dhe e akuzonin se ai e kishte ndaluar Fishtën. Ai tha: “Unë kam qenë 10 vjeç kur u ndalua Fishta.” Në këtë dokument është 1948-ën, ai 12 vjeç.
Bujar Hudhri: Kjo është e dokumentuar.
Roland Qafoku: Lidhja e Shkrimtarëve dhe Artistëve. Çfarë ishte për Kadaresë?
Bujar Hudhri: Ky model organizimi ishte në krejt kampin socialist. Madje kur shkuam në Moskë në 2010-ën, lidhja e shkrimtarëve atje ishte ende identike, e paprekur. Pastaj e mori një biznesmen. Këto duhen reformuar.
Roland Qafoku: Kush ishte më i madh, Ismail Kadare apo Dritëro Hagolli?
Bujar Hudhri: Nuk mund të bëj krahasime. Me gjithë respekt për Dritëroin, nuk ka vend për krahasim.
Roland Qafoku: Foto tjetër. Në Kosovë, nëntor/dhjetor 1999, gjashtë muaj pas çlirimit. Bujar, thuaj se atëherë ke pasur marrëdhënie shumë të vështira me Kadaresë.
Bujar Hudhri: Po, shtator ’99. Shumë të vështira. Ishte normale që ai të ishte në sulm të kolegëve të mi? Kush nuk do ta donte atë? Por e bëmë kontratë për tre libra. I çova gjashtë libra të rinj në Kosovë. Kur erdhi nga Parisi me zonjën Elenën dhe Gresën, ishte dimër, ftohtë, borë. Në Panairin e Librit te Pallati i Sportit, te stenda ime ishte çmenduri. U shitën shumë libra. Të nesërmen, do t’i jepja honorarin për librat e dikurshëm. U kontra në dhomë. I thashë: “E ke një kartëmonedhë 100 markëshe, 1000 markë?” Ai tha: “Po.” I thashë: “Ta jap kështu?” Ai tha: “Po.” “Si e di ti këtë?” “Po kot ma thua mua!” Tha: “Dëgjo, kështu bëjnë botuesit e mëdhenj.” Kjo ka vlerë.
Ronald Qafoku: Tani vijmë te debati i madh me Rexhep Qosen, që ndërroi jetë para disa ditësh në Prishtinë. Një nga polemikat më të larta midis dy bishave të kulturës shqiptare, mbi identitetin kombëtar shqiptar. Dua mendimin tënd.
Bujar Hudhri: Kjo është një foto shumë e bukur. Kur ndërroi jetë profesori, unë shkruajta: “Takimi i parë dhe kujtimi më i bukur me Rexhep Qosenë.” Ne po prezantonim librin e Kadaresë “Ra ky mort e pa u pamë”. Qosja tha: “Unë kam shkruar 2000 faqe për Kosovën, por këto dy faqe të Kadaresë janë më të çmuarat.” Përplasja? Çdo komb i njeh të tilla përplasje. Janë gjëra që çojnë në zhvillim. Debati është mirë të zhvillohet brenda kulturës. Unë jam i bindur që fillimi i polemikës ka nisur me librin “Nga një dhjetor në tjetrin”, që Kadareja e botoi në Francë në ’91 (“Printemps albanais”). Atje Kadareja, duke biseduar me presidentin Alia, ka thënë: “Kemi minoritetin grek, Shqipëria nuk lejon kisha greke. Ti do të jesh ateist, por hapi kishat, është në fuqi.” Dhe ka thënë: “Besoj që kombi shqiptar për kujtesë historike, për kohën paraturke, do të vijë drejt katolicizmit.” Profesori Qosja e ka lexuar këtë dhe ka dalë me tezën se Kadareja nuk i do myslimanët. Por Kadareja ka qenë një evropian i bindur. Ai thoshte: “Kombi shqiptar ka identitet evropian.” Dhe i thoshte: “Ç’punë kemi ne me fenë e pushtuesit?” Janë debatet e tyre. Por ajo që dua të them: për mua, Kadareja është vijë demarkacioni. Unë e vlerësoj një person se çfarë qëndrimi mban ndaj Kadaresë. Dhe kur u bë 90-vjetori i Kadaresë, profesor Qosja dërgoi një mesazh shumë të bukur, një model se si ne duhet të sillemi me tjetrin.
Roland Qafoku: “Shelzat” në Itali, 55 poetë shqiptarë të varrosur në heshtje, të botuar nga Ernest Koliqi. Kadareja i njihte këta autorë?
Bujar Hudhri: Po, sigurisht. Para dy muajsh në Amerikë takova një shqiptar të nderuar, i cili i kishte çuar Kadaresë në Paris krejt veprën e Fishtës, të botuar në ’93-’94. Kadareja ishte gëzuar jashtë mase, e kishte çmuar shumë.
Roland Qafoku: Kadareja i donte shumë fëmijët. Këtu je me disa fëmijë.
Bujar Hudhri: Unë shpesh i thoja: “Je si udhëheqës popullor.” Ai thoshte: “Këta janë lexuesit e ardhshëm.” Ai ishte kurioz të dinte se cila është fytyra e lexuesit të tij pas 20 vjetësh.
Roland Qafoku: Tani vijmë te hallet e tua. Xhevahir Lleshi ka bërë një shkrim: “Me hidhërim të thellë ju njoftoj se në Panairin e 20-të të Librit morën pjesë 200.000 vizitorë, u botuan mbi 10.000 tituj, u blenë mbi 300.000 libra, por bibliotekat publike blenë vetëm 300 libra. TVSH-ja e librit është 20%, kërkohet 5%; tatimi mbi fitimin 15%, kërkohet 5%. Shqipëria ka 20 burgje, nuk ka asnjë bibliotekë burgu; ka 500 shkolla të mesme, shteti nuk pajis asnjë bibliotekë shkollore; ka 10 universitete publike, asnjëherë nuk marrin libra; nuk funksionon asnjë bibliotekë me 54 azile pleqsh.” Çfarë do t’u thoshe kryeministrit?
Bujar Hudhri: Ne nuk kemi bibliotekë kombëtare. Biblioteka Kombëtare bën tender për të blerë kuti bananesh për të futur librat – e kam parë vetë. Presidenti i Republikës e ka selinë sipër bibliotekës kombëtare, me germa të mëdha. Instituti Italian i Kulturës është aty te Pallati i Kulturës. Italia fashiste nuk guxoi t’i vërë zyrat mbi bibliotekën kombëtare. Sot Italia demokratike zë hapësirën, ajrin, dritën e librit shqip. Librat shqip dërrmohen, digjen, përmbyten – sikur do të thotë: “Ma jep këtë, ta jap çfarë të duash, vetëm të mos kesh probleme me Brukselin.” Halka më e dobët në kulturën shqiptare është libri. Shteti është krejtësisht indiferent. Kosova investon për librin, ne kurrë. Bibliotekat nuk blejnë libra.
Roland Qafoku: Para ’90-ës lexohej më shumë? Kjo është një librari në fshat.
Bujar Hudhri: Gjysma e Shqipërisë iku jashtë, nuk ka librari. Shteti nuk i ruajti libraritë, ia dha privatëve dhe ato u kthyen në pijetore. Onufri ka hapur librari vetëm për të vënë autorët shqiptarë në vitrinë.
Roland Qafoku: Me Presidentin Alfred Moisiu. Pse e vlerësonte Kadareja Moisiun?
Bujar Hudhri: Sepse Kadareja është gjeni dhe i disiplinuar si ushtarak. Moisiu ishte po i disiplinuar, model presidenti.
Roland Qafoku: Kadareja pinte duhan? Këtu kamarieri Tedi i jep një cigare. 14 dhjetor 2022, asnjë gabim ortografik, madje “kamarieri” me a siç e shkruajmë.
Bujar Hudhri: Kadareja nuk pinte cigare fare. E la. I tha vëllai Shahini: “Lëre duhanin.” Dhe e la. Sa vjet e piu? 50 vjet. Pastaj merrte ndonjë cigare herë pas here. Unë i jepja një nga një, me sensin e masës.
Roland Qafoku: Kjo gazetë është si “i fundit i moikanëve”. “Kur sunduesit grinden”, libri i fundit i Kadaresë. Kadrija thoshte: “Ismaili është shumë i mbarë. Çiftet kur martoheshin, merrnin Kadarenë e vogël që t’u sillte mbarësi.” Dhe është i mbarë.
Bujar Hudhri: Unë kam qenë gazetar. Në ’80 në gazetën “Skëmbini”, ’91-’92 kam themeluar “Fjala e lirë”. Në gusht ’92, kur do të festoja një vjetorin, i gjithë kolegjumi doli kundër meje dhe u bashkua me Partinë Demokratike. Më morën gazetën. Pse? Sepse kritikova një funksionar të PD-së. Pastaj hapa një gazetë tjetër. Kur njerëzit donin të drejtohesha kundër PD-së, unë thashë: “Jo, unë i kam shërbyer demokracisë dhe e mbylla.” Hapa shtëpinë botuese Onufri dhe kurrë më nuk u mora me politikë. Këtë gazetë e kam bërë qëllimisht që në faqen e parë të mos jetë asnjë politikan, por vetëm shkrimtarë.
Roland Qafoku: Skulptura e Ismail Kadaresë te Juvenilja. A është momenti që ne ta nderojmë Kadaresë me një institucion madh që mban emrin e tij?
Bujar Hudhri: Kur të thashë për librin “Kur sunduesit grinden”, ndoshta këtu është përgjigja: politika nuk e do artin asnjëherë. Nuk e ka dashur kurrë Kadaresë. Kur u diskutua ndërtimi i shtëpisë muze në Gjirokastër (Kadareja ia dhuroi qytetit, siç nuk e ka bërë askush), ndërtimi u zgjat aq sa UNESCO kërcënoi. Kryetari i bashkisë, Flamur Golemi, tha: “Kadareja nuk e do as e majta as e djathta.” Pikë.
Roland Qafoku: Në Ulqin, në kthim nga Panairi i Librit. Dorontina e vogël e veshur si nuse. Enxhi, Davidi, bashkëshortja jote Suzana.
Bujar Hudhri: Po, e dashur për ne.
Roland Qafoku: Çfarë do të ishte Onufri pa kontributin e Zanës?
Bujar Hudhri: Familja ka shumë rëndësi: stabilitet financiar, emocional, mbështetje në investime afatgjata. Ajo ka ditur të durojë. Ka duruar shumë. Qëllimi i këtij biznesi nuk është vetëm familja jonë, por kultura kombëtare. Librat që unë kam botuar nuk janë librat e mi, janë libra të shkrimtarëve shqiptarë.
Roland Qafoku: Në Moskë, 2010, konvikti ku Kadareja kishte qenë student. U ngjitëm në katin e fundit. Agron Tufa kishte fjetur atje. Kadareja u emocionua. Unë e ngacmoja: “Je kurioz për të parë të dashurat e tua?” Ai tha: “Nuk dua të prish imazhin.” Pastaj shkuam në vilën e Pasternakut. E takuam drejtoreshën që njihte Emeljanovën, vajzën e të dashurës së Pasternakut. Kadareja u emocionua. Pasternaku vuajti, Kadareja ishte me fat. Ai e kishte telefonatën me Stalinin? Kadareja ishte arrogant – dhe kjo e mbrojti nga mediokriteti, nga gjërat e urta. Ai ishte ballë për ballë me regjimin.
Roland Qafoku: Foto te kisha e Fishtës në Shkodër, me portretin e Fishtës dhe pëllumbin. A pati ndonjë pengmarrje Kadareja? Pengu i tij ishte pse gjërat në Shqipëri nuk ecin si duhet. Unë i thoja: “Atëherë pse nuk bëhesh president?” Ai thoshte: “Një shkrimtar nuk ka nevojë për këshilltar, një president ka nevojë. Shkrimtari është mësuar të mos e këshillojë njeri.”
Roland Qafoku: Në Kore, Kadareja mori një çmim. Agjencia nga Londri tha: “1 milion dollarë.” I thashë: “Ore, e di që më shton respektin për ty, por 1 milion dollarë?” Të nesërmen: “Bujar, kërkojmë ndjesë, nuk ishte 1 milion.” Dhe e morëm fjalën. Ishte një rezidencë në pyll, dy javë me kuzhinë të pasur. Kadareja që nga i vogël i thoshte babait: “Filan libër ke kaq para, shko merre.” Ai ka pasur gjithmonë para. Sipas konceptit të tij, ai ishte i pasur. Por unë nuk i kam kërkuar asgjë.
Roland Qafoku: Dy orë, zoti Hudhri. Unë e kam shijuar shumë. Të falenderoj për të gjitha gjërat e bukura që ke thënë, për vete, për familjen tënde të mrekullueshme dhe veçanërisht për gjeniun tonë. Ishte fat që ne jetuam në epokën e Kadaresë, dhe ti ke pasur fatin ta intervistosh, të jesh i pranishëm, ta duash.
Bujar Hudhri: Kjo ka të bëjë edhe me cilësitë tua njerëzore dhe profesionale. Komplimenti im për ty: është shumë e bukur kur në emisione të tilla vjen një gazetar me përvojë të gjatë, me kulturë të madhe, që di të orientohet dhe të ketë theksin për publikun, jo personalisht. Ti e ke këtë të lindur. Të falenderoj.
Roland Qafoku: Të nderuar teleshikues, ky ishte emisioni “Dekalog” për sot. Mirupafshim!
