Gjatë Luftës së Ftohtë, gara teknologjike mes Shteteve të Bashkuara dhe Bashkimit Sovjetik u përqendrua te armët bërthamore, raketat, satelitët dhe pushtimi i hapësirës. Në rivalitetin e sotëm mes SHBA-së dhe Kinës, të cilin shumë analistë e përshkruajnë si një lloj “Lufte të Re të Ftohtë”, një pjesë e madhe e përballjes po zhvillohet rreth inteligjencës artificiale.
Modelet e avancuara, çipat, qendrat e të dhënave, energjia dhe integrimi i inteligjencës artificiale në sistemet ushtarake janë shndërruar në elemente përcaktuese të fuqisë ekonomike, teknologjike dhe strategjike.
NJË FRONT I RI NË RIVALITETIN SHBA–KINË
Gjatë shekullit XX, fuqia e dy superfuqive matej jo vetëm me arsenalin ushtarak dhe përmasat e ekonomisë, por edhe me aftësinë për të ndërtuar armë bërthamore, raketa ndërkontinentale, satelitë dhe anije kozmike.
Sot rivaliteti mes Uashingtonit dhe Pekinit është më kompleks. Ai përfshin tregtinë, teknologjinë, zinxhirët e furnizimit, Tajvanin, sigurinë detare, hapësirën, komunikimet dhe kontrollin e teknologjive strategjike.
Në qendër të këtij rivaliteti po vendoset gjithnjë e më shumë inteligjenca artificiale. Aftësia për të zhvilluar modelet më të fuqishme, për të prodhuar ose siguruar çipa të avancuar dhe për të ndërtuar infrastrukturën që i vë këto sisteme në funksion po trajtohet si çështje e sigurisë kombëtare.
PËRBALLJA E GJIGANTËVE TEKNOLOGJIKË
Shtetet e Bashkuara mbështeten në një ekosistem të fuqishëm kompanish, universitetesh, laboratorësh dhe investitorësh. Në këtë ekosistem bëjnë pjesë OpenAI, Google, Anthropic, Meta, Microsoft, Amazon dhe NVIDIA.
Kina zhvillon ekosistemin e saj përmes kompanive si DeepSeek, Alibaba, Baidu, Tencent dhe Huawei, të mbështetura edhe nga strategjitë shtetërore për zvogëlimin e varësisë nga teknologjia amerikane.
Përballja mund të ndahet në katër fusha kryesore: modelet e inteligjencës artificiale, çipat, qendrat e të dhënave dhe përdorimi ushtarak.
1. FRONTI I PARË: MODELET E INTELIGJENCËS ARTIFICIALE
Pjesa më e dukshme e garës është përballja mes modeleve që përdoren drejtpërdrejt nga qytetarët, kompanitë, programuesit dhe institucionet.
Në anën amerikane janë ChatGPT i OpenAI-t, Gemini i Google-it, Claude i Anthropic-ut dhe familja Llama e Meta-s. Kina përgjigjet me DeepSeek, Qwen të Alibaba-s, ERNIE të Baidu-t dhe Hunyuan të Tencent-it.
Disa prej këtyre sistemeve janë krijuar kryesisht për përdoruesit e zakonshëm, ndërsa të tjera janë të specializuara për programim, arsyetim matematikor, analizë shkencore, përpunim dokumentesh, krijim pamjesh ose përdorime industriale.
MODELET AMERIKANE KRYESOJNË NË PËRDORIMIN GLOBAL
ChatGPT vazhdon të jetë platforma më e përdorur e inteligjencës artificiale gjeneruese. Në shkurt 2026, OpenAI njoftoi se ChatGPT kishte kaluar 900 milionë përdorues aktivë në javë.
Google deklaroi në korrik 2026 se aplikacioni Gemini kishte arritur në 950 milionë përdorues aktivë në muaj, pas një rritjeje të shpejtë të integrimit të tij me kërkimin, Android-in dhe shërbimet e tjera të kompanisë.
Këto dy shifra nuk mund të krahasohen drejtpërdrejt, sepse OpenAI raporton përdorues javorë, ndërsa Google përdor një matje mujore. Megjithatë, ato tregojnë përmasat e jashtëzakonshme që ka marrë përdorimi masiv i inteligjencës artificiale. (OpenAI)
KINA PO NDËRTON NJË BAZË TË MADHE PËRDORUESISH
Alibaba deklaroi se Qwen kishte kaluar 300 milionë përdorues aktivë në muaj në të gjitha platformat deri në shkurt 2026.
Përparësia e Alibaba-s qëndron edhe te mundësia për ta lidhur Qwen-in me shërbimet cloud, tregtinë elektronike, pagesat, logjistikën dhe ekosistemin e gjerë digjital të kompanisë.
Për DeepSeek-un nuk ekziston një shifër zyrtare, e standardizuar dhe e auditueshme që të vërtetojë pretendimin se ai arriti saktësisht 100 milionë përdorues gjatë muajve të parë. Megjithatë, është e dokumentuar se aplikacioni tërhoqi me shpejtësi dhjetëra milionë përdorues dhe u ngjit në krye të listës së aplikacioneve falas në App Store në SHBA. (AlibabaCloud)
TRONDITJA QË SHKAKTOI DEEPSEEK
DeepSeek tërhoqi vëmendjen ndërkombëtare në janar 2025, kur modeli i tij i arsyetimit R1 u paraqit si rival i modeleve më të fuqishme amerikane.
Aplikacioni e kaloi përkohësisht ChatGPT-në në renditjen e shkarkimeve falas në App Store të SHBA-së. Ky zhvillim shkaktoi pasiguri të madhe në tregjet financiare dhe nxiti rënien e aksioneve të kompanive që përfitonin nga vala e investimeve në inteligjencën artificiale.
Vetëm NVIDIA humbi rreth 593 miliardë dollarë nga vlera e tregut brenda një dite, humbja më e madhe njëditore e regjistruar deri atëherë nga një kompani amerikane.
ÇFARË DO TË THOTË KOSTOJA PREJ 5,6 MILIONË DOLLARËSH?
Në raportin teknik për modelin V3, DeepSeek llogariti rreth 5,58 milionë dollarë si kosto kompjuterike të procesit zyrtar të trajnimit, duke përdorur 2,788 milionë orë pune të çipave NVIDIA H800.
Por kjo shumë nuk përfaqëson të gjithë koston e zhvillimit të DeepSeek-ut. Vetë raporti sqaron se në të nuk përfshihen kërkimet paraprake, eksperimentet, zhvillimi i arkitekturës, përgatitja e të dhënave, pagat, infrastruktura dhe eksperimentet që nuk u përdorën në versionin përfundimtar.
Prandaj, formulimi se DeepSeek u ndërtua në tërësi me vetëm 5,6 milionë dollarë është i pasaktë. Shifra i referohet një pjese të përcaktuar të procesit të trajnimit të modelit V3.
HENDEKU I PERFORMANCËS ËSHTË NGUSHTUAR DRASTIKISHT
Shtetet e Bashkuara vazhdojnë të kenë epërsi në investimet private, kompanitë cloud, numrin e modeleve kryesore dhe infrastrukturën e avancuar.
Megjithatë, nuk është më e saktë të thuhet se modelet kineze ndodhen shumë prapa modeleve amerikane.
Raporti “AI Index 2026” i Universitetit Stanford vlerëson se hendeku i performancës mes modeleve më të mira amerikane dhe kineze praktikisht është mbyllur. Modelet e dy vendeve kanë ndërruar disa herë vendet e para që nga fillimi i vitit 2025, ndërsa në mars 2026 modeli më i mirë amerikan kryesonte me vetëm 2,7 për qind në matjet e përdorura nga raporti.
Megjithatë, institucionet amerikane prodhuan 59 modele të rëndësishme gjatë vitit 2025, kundrejt 35 modeleve kineze. SHBA-ja gjithashtu vazhdon të dominojë investimet private, ndërsa Kina kryeson në vëllimin e publikimeve shkencore, citimeve dhe patentave të inteligjencës artificiale.
TREGU I MADH I BRENDSHËM KINEZ
Një avantazh i rëndësishëm i kompanive kineze është tregu i madh vendas.
Në fund të vitit 2025, Kina kishte rreth 1,405 miliard banorë. Kjo u jep kompanive mundësinë t’i testojnë modelet e tyre në shkallë të gjerë, në tregti elektronike, arsim, industri, administratë, transport dhe shërbime financiare.
Kompanitë amerikane mbështeten në shpërndarjen globale të produkteve të tyre, ndërsa kompanitë kineze mund të shfrytëzojnë një treg të brendshëm me qindra milionë përdorues.
2. FRONTI I DYTË: ÇIPAT
Modelet e avancuara të inteligjencës artificiale kërkojnë mijëra çipa të fuqishëm për t’u trajnuar dhe për t’u vënë në dispozicion të përdoruesve.
Për këtë arsye, gara nuk zhvillohet vetëm për algoritmet, por edhe për procesorët, memorien e avancuar, pajisjet e prodhimit dhe zinxhirët e furnizimit.
NVIDIA DHE KUFIZIMET AMERIKANE
NVIDIA është kompania kryesore në projektimin e procesorëve që përdoren për trajnimin dhe funksionimin e modeleve të inteligjencës artificiale.
SHBA-ja ka vendosur kufizime ndaj eksportit në Kinë të çipave më të avancuar dhe të pajisjeve të nevojshme për prodhimin e tyre. Qëllimi është të kufizohet aftësia e Kinës për të ndërtuar sisteme shumë të mëdha kompjuterike që mund të përdoren si për qëllime civile, ashtu edhe ushtarake.
Politika amerikane ka ndryshuar disa herë. Në janar 2026, autoritetet amerikane vendosën që kërkesat për eksportimin në Kinë të çipave NVIDIA H200, AMD MI325X dhe produkteve të ngjashme të mund të shqyrtoheshin rast pas rasti, nëse plotësoheshin kushtet e sigurisë.
KINA INVESTON NË ÇIPAT E SAJ
Kufizimet amerikane e kanë shtyrë Kinën të përshpejtojë zhvillimin e çipave vendas.
Huawei po zgjeron familjen e procesorëve Ascend, sistemet Atlas dhe arkitekturën e qendrave të mëdha kompjuterike. Kompania ka paralajmëruar edhe gjenerata të reja procesorësh për vitet 2026 dhe 2027.
Qëllimi nuk është vetëm zëvendësimi i produkteve të NVIDIA-s, por ndërtimi i një zinxhiri të plotë teknologjik kinez, nga çipat dhe serverët deri te modelet dhe aplikacionet.
TAJVANI DHE RËNDËSIA STRATEGJIKE E TSMC-SË
Kompania tajvaneze TSMC prodhon pjesën dërrmuese të çipave më të avancuar të përdorur nga kompanitë kryesore të inteligjencës artificiale.
Kjo e bën Tajvanin një pikë kritike të zinxhirit global të furnizimit. Një konflikt ose ndërprerje e prodhimit në ishull do të kishte pasoja të mëdha për industrinë teknologjike botërore.
Megjithatë, nuk ka prova publike që kontrolli mbi fabrikat e TSMC-së është motivi kryesor i politikës kineze ndaj Tajvanit. Pekini e paraqet çështjen kryesisht si problem sovraniteti dhe ribashkimi territorial. Rëndësia e TSMC-së e rrit peshën strategjike të ishullit, por nuk duhet paraqitur si shpjegimi i vetëm i tensioneve.
3. FRONTI I TRETË: QENDRAT E TË DHËNAVE
Zhvillimi i një modeli të fuqishëm nuk mjafton. Për ta trajnuar dhe për t’ua ofruar miliona përdoruesve kërkohen qendra gjigante të të dhënave, sisteme ftohjeje, rrjete me shpejtësi të lartë dhe furnizim i qëndrueshëm me energji.
Gara e inteligjencës artificiale është shndërruar kështu edhe në një garë infrastrukturore.
EPËRSIA AMERIKANE NË INFRASTRUKTURË
Sipas “AI Index 2026”, Shtetet e Bashkuara kanë rreth 5.427 qendra të të dhënave, më shumë se dhjetë herë numrin e çdo vendi tjetër.
Kjo infrastrukturë, së bashku me kapacitetet cloud të Microsoft-it, Amazon-it, Google-it, Meta-s dhe kompanive të tjera, i jep SHBA-së epërsi të konsiderueshme në ofrimin e fuqisë kompjuterike.
Megjithatë, zgjerimi i shpejtë po ushtron presion mbi rrjetet energjetike, tokën, burimet e ujit dhe sistemet e ftohjes. Konsumi botëror i energjisë nga qendrat e të dhënave u rrit me 17 për qind gjatë vitit 2025, ndërsa konsumi i qendrave të përqendruara te inteligjenca artificiale u rrit edhe më shpejt.
“TË DHËNAT E LINDJES, PËRPUNIMI NË PERËNDIM”
Kina po përpiqet ta ngushtojë diferencën përmes projektit kombëtar “Të dhënat e Lindjes, përpunimi në Perëndim”, të nisur në vitin 2022.
Projekti përfshin tetë qendra kombëtare të fuqisë kompjuterike dhe dhjetë grupime të mëdha qendrash të të dhënave.
Synimi është që një pjesë e të dhënave dhe kërkesave kompjuterike të rajoneve të zhvilluara lindore të përpunohet në provincat perëndimore, ku ka më shumë tokë, klimë më të përshtatshme në disa zona dhe burime të konsiderueshme energjie.
Deri në gusht 2024, investimet e lidhura me këto qendra kishin kaluar 200 miliardë juanë, ndërsa numri i rafteve të serverëve kishte kaluar 1,95 milion.
ENERGJIA: AVANTAZH DHE NJËKOHËSISHT SFIDË
Kina ka një nga sistemet më të mëdha të prodhimit të energjisë elektrike në botë dhe kapacitete të mëdha nga qymyri, hidrocentralet, energjia diellore, era dhe centralet bërthamore.
Kjo i jep mundësi të ndërtojë qendra të mëdha kompjuterike, por nuk e zgjidh automatikisht problemin. Shpërndarja e energjisë, lidhjet me rrjetin, ftohja, përdorimi i ujit dhe varësia nga qymyri mbeten sfida të rëndësishme.
Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë vlerëson se SHBA-ja dhe Kina do të përbëjnë së bashku rreth 80 për qind të rritjes globale të konsumit të energjisë nga qendrat e të dhënave deri në vitin 2030.
4. FRONTI I KATËRT: INTEGRIMI NË TEKNOLOGJITË USHTARAKE
Fusha më e ndjeshme e rivalitetit është përdorimi i inteligjencës artificiale në sistemet ushtarake.
Inteligjenca artificiale përdoret për analizimin e imazheve satelitore, zbulimin e objektivave, mbrojtjen kundër dronëve, simulimin e skenarëve, navigimin autonom, koordinimin e mjeteve pa pilot dhe mbështetjen e vendimmarrjes.
Megjithatë, niveli i autonomisë ndryshon nga një sistem në tjetrin. Shumë mjete të përshkruara si autonome vazhdojnë të kërkojnë mbikëqyrje, kontroll ose autorizim njerëzor.
PROGRAMI AMERIKAN “REPLICATOR”
Pentagoni e nisi programin “Replicator” në gusht 2023, me synimin që të siguronte dhe të vendoste mijëra sisteme autonome relativisht të lira në ajër, tokë dhe det.
Programi parashikonte sisteme që mund të prodhoheshin në numër të madh dhe të zëvendësoheshin më lehtë se platformat tradicionale ushtarake shumë të kushtueshme.
Pentagoni përzgjodhi dronë ajrorë, mjete detare pa ekuipazh dhe sisteme kundër dronëve. Megjithatë, autoritetet amerikane nuk publikuan një bilanc të plotë që të dëshmonte se objektivi fillestar për mijëra sisteme ishte përmbushur brenda gushtit 2025. Raportimet e mëvonshme treguan vonesa, probleme të integrimit dhe riorganizim të disa pjesëve të programit.
“GHOST FLEET OVERLORD”
Programi “Ghost Fleet Overlord” nuk është pjesë fillestare e “Replicator”, sepse kishte nisur që në vitin 2018.
Në kuadër të tij, anije tregtare u shndërruan në mjete sipërfaqësore pa ekuipazh, për të testuar navigimin autonom, komunikimin, qëndrueshmërinë mekanike dhe bashkëpunimin me flotën.
Anijet kryen udhëtime të gjata dhe demonstrime të navigimit autonom. Megjithatë, nuk është e saktë të thuhet pa kufizim se ato marrin vetë vendime luftarake ose kryejnë plotësisht të pavarura “analiza taktike”.
Programi iu transferua zyrtarisht Marinës amerikane në mars 2022.
XQ-58A VALKYRIE
Avioni pa pilot XQ-58A Valkyrie realizoi fluturimin e tij të parë më 5 mars 2019.
Ai u krijua si një platformë relativisht me kosto të ulët, me rreze të gjatë veprimi, e aftë për të bashkëpunuar në misione me avionë luftarakë me pilot.
Programet amerikane po testojnë mënyra në të cilat avionët pa pilot mund të veprojnë si shoqërues, sensorë, bartës pajisjesh ose mjete sulmuese, pa e ekspozuar pilotin në të njëjtin nivel rreziku.
QENTË ROBOTIKË VISION 60
Forcat Ajrore amerikane kanë testuar edhe robotët katërkëmbësh Vision 60 të kompanisë Ghost Robotics.
Këto sisteme janë përdorur si prototipa për vëzhgimin dhe sigurimin e perimetrit të bazave. Ato kanë sensorë optikë, termikë dhe infra të kuq dhe mund të funksionojnë në mënyrë gjysmëautonome ose nën kontrollin e operatorëve.
Prandaj, Vision 60 nuk duhet përshkruar si robot plotësisht autonom që merr vetë vendime luftarake. (AFMC)
EDHE KINA PO E INTEGRON IA-NË NË SISTEMET USHTARAKE
Kina po zhvillon përdorime ushtarake të inteligjencës artificiale në analizën e të dhënave, dronët, automjetet tokësore, robotët, zbulimin e objektivave dhe simulimin e skenarëve të betejës.
Një hetim i Reuters, i mbështetur në dokumente prokurimi, kërkime dhe patenta, tregoi se institucione të lidhura me Ushtrinë Çlirimtare Popullore kanë eksperimentuar me modelet DeepSeek për planifikim, analizë satelitore, koordinim dronësh dhe mbështetje të vendimmarrjes.
Megjithatë, shumë hollësi rreth sistemeve, nivelit të autonomisë dhe vendosjes së tyre operative mbeten sekrete ose nuk mund të verifikohen në mënyrë të pavarur.
DRONI I MADH JIUTIAN
Jiutian, një avion i madh pa pilot i zhvilluar në Kinë, realizoi fluturimin e parë më 11 dhjetor 2025 në provincën Shaanxi.
Ai ka një hapje krahësh prej 25 metrash, peshë maksimale ngritjeje prej 16 tonësh dhe kapacitet ngarkese deri në gjashtë tonë.
Platforma është paraqitur zyrtarisht edhe për detyra civile, transport, emergjenca dhe monitorim. Mundësia që të mbajë e të lëshojë mjete më të vogla pa pilot ka tërhequr vëmendjen e analistëve ushtarakë.
Megjithatë, fluturimi i parë nuk dëshmon se Jiutian është vendosur tashmë si sistem luftarak plotësisht operacional.
AUTOMJETI NORINCO P60 DHE DEEPSEEK
Në shkurt 2025, kompania shtetërore kineze Norinco paraqiti automjetin P60, të cilin e përshkroi si një platformë të aftë për detyra autonome të mbështetjes luftarake me shpejtësi deri në 50 kilometra në orë.
Sipas dokumenteve të shqyrtuara nga Reuters, sistemi përdorte teknologji të lidhur me DeepSeek-un.
Megjithatë, të dhënat publike nuk tregojnë qartë sa automjete janë prodhuar, në çfarë shkalle janë testuar dhe nëse janë vendosur në përdorim të gjerë operacional.
KUSH ËSHTË PËRPARA?
Përgjigjja ndryshon në varësi të fushës.
Shtetet e Bashkuara kryesojnë në investimet private, kompanitë cloud, numrin e qendrave të të dhënave, projektimin e çipave të avancuar dhe numrin e modeleve të rëndësishme.
Kina kryeson ose konkurron fuqishëm në vëllimin e kërkimeve, patentave, robotikës industriale, prodhimit elektronik dhe përdorimit të tregut të madh vendas.
Në performancën e modeleve më të mira, hendeku është ngushtuar deri afër barazimit. Në çipa dhe infrastrukturën më të avancuar, SHBA-ja vazhdon të ketë epërsi, por Kina po investon shuma të mëdha për të krijuar alternativa vendase.
NJË GARË QË DO TË PËRCAKTOJË EKUILIBRAT E ARDHSHËM
Përballja mes SHBA-së dhe Kinës nuk zhvillohet vetëm për chatbotët që përdoren nga qytetarët.
Ajo është një garë për kontrollin e çipave, energjisë, të dhënave, standardeve teknologjike, talenteve shkencore, infrastrukturës cloud dhe sistemeve autonome.
Shteti që arrin të bashkojë modelet më të fuqishme me çipa të avancuar, energji të mjaftueshme, qendra të mëdha të të dhënave dhe një industri të aftë për prodhim masiv do të ketë avantazh të madh ekonomik dhe strategjik.
Megjithatë, kjo garë sjell edhe rreziqe: përshkallëzim ushtarak, sulme kibernetike, mbikëqyrje masive, varësi nga pak kompani, përqendrim të fuqisë dhe vendosje të sistemeve autonome përpara se të krijohen rregulla të qarta ndërkombëtare.
Prandaj, inteligjenca artificiale nuk është vetëm teknologjia më e rëndësishme e rivalitetit të ri mes Uashingtonit dhe Pekinit. Ajo mund të jetë edhe fusha që do të përcaktojë se si do të ndahet fuqia botërore gjatë dekadave të ardhshme.
