Për herë të parë që nga vënia në punë e bllokut të parë në vitin 1982, Hungaria po përballet me mundësinë që të katër blloqet e Centralit Bërthamor të Paksit të ndalen njëkohësisht. Shkaku nuk është ndonjë defekt në reaktorë, por rënia e jashtëzakonshme e nivelit të Danubit, uji i të cilit përdoret për ftohjen e centralit.
Në kohën kur u hartua materiali, nga tetë turbinat e centralit funksiononte vetëm njëra, ndërsa ndalimi i plotë i objektit më të rëndësishëm të prodhimit të energjisë elektrike në Hungari konsiderohej një skenar real.
Zhvillimet kanë vënë në alarm autoritetet hungareze, operatorin e sistemit elektroenergjetik dhe drejtuesit e centralit. Janë aktivizuar protokollet e jashtëzakonshme, janë shqyrtuar mundësitë për rritjen e importit të energjisë dhe janë paralajmëruar kufizime për konsumatorët e mëdhenj industrialë.
Në rast se prodhimi vendas dhe importet nuk do të mjaftojnë, Hungaria mund të përballet edhe me ndërprerje të kontrolluara ose të alternuara të energjisë elektrike.
PRODHIMI U REDUKTUA GRADUALISHT
Centrali Bërthamor i Paksit ka një fuqi të përgjithshme nominale prej rreth 2.000 megavatësh, të siguruar nga katër blloqe të modernizuara. Në kushte normale, ai mbulon një pjesë të konsiderueshme të prodhimit bazë dhe të vazhdueshëm të energjisë elektrike në Hungari.
Për shkak të rënies së nivelit të Danubit, prodhimi filloi të kufizohej gradualisht.
Procesi nisi të martën me reduktimet e para të fuqisë. Të mërkurën pasdite u ndal blloku i tretë, ndërsa deri të enjten në mëngjes fuqia e bllokut të dytë u ul në 50 për qind. Të enjten paradite funksiononin vetëm dy nga katër blloqet dhe edhe ato me kapacitet të kufizuar.
Ndalimi gradual i turbinave nuk kishte për qëllim vetëm reduktimin e prodhimit. Me ndalimin e secilës turbinë ndalet edhe pompa përkatëse e ujit ftohës, duke zvogëluar sasinë e ujit që merret nga Danubi.
Në këtë mënyrë ulet efekti i thithjes në kanalin e furnizimit dhe centrali mund të vazhdojë të funksionojë edhe kur niveli i lumit bie disa centimetra më poshtë.
Megjithatë, kjo hapësirë teknike është e kufizuar. Nëse niveli i Danubit vazhdon të bjerë, do të arrihet pika kur të katër blloqet duhet të ndalen.
NJËKOHËSISHT RRITET EDHE KONSUMI
Kriza po thellohet nga dy zhvillime që ndodhin në të njëjtën kohë.
Nga njëra anë, kapaciteti prodhues i Hungarisë po zvogëlohet për shkak të kufizimeve në Paks. Nga ana tjetër, temperaturat e larta kanë rritur ndjeshëm konsumin e energjisë elektrike, veçanërisht për përdorimin e pajisjeve të klimatizimit.
Gjatë ditës, një pjesë e mungesës mund të kompensohet nga centralet diellore. Problemi më serioz paraqitet në mbrëmje, kur prodhimi diellor bie në zero, ndërsa konsumi mbetet i lartë.
Periudha nga ora 17:00 deri në orën 22:00 konsiderohet më kritikja për stabilitetin e sistemit.
Situatën e rëndon edhe fakti se nuk kishte shenja për reshje të mjaftueshme që do të mund ta ngrinin ndjeshëm nivelin e Danubit në ditët në vijim.
PËRSE DANUBI ËSHTË JETIK PËR CENTRALIN?
Centrali i Paksit përdor sistem ftohjeje me ujë të freskët, që do të thotë se uji merret drejtpërdrejt nga Danubi dhe përdoret për ftohjen e kondensatorëve.
Uji hyn nëpërmjet gravitetit në kanalin e ujit të ftohtë. Prej andej kalon nëpër filtra dhe më pas dërgohet te pajisjet e centralit nëpërmjet pompave me kapacitet të lartë.
Kur funksionojnë të katër blloqet dhe tetë turbinat, pompat krijojnë në anën e thithjes një diferencë të nivelit të ujit prej rreth 30 centimetrash. Sa më shumë pompa të jenë aktive, aq më i madh është efekti i thithjes.
Për këtë arsye, ndalimi i turbinave dhe pompave përkatëse i mundëson centralit të funksionojë përkohësisht edhe me nivel më të ulët të Danubit.
Problemi kryesor nuk është domosdoshmërisht sasia e përgjithshme e ujit që kalon në lumë, por lartësia në të cilën ndodhet sipërfaqja e tij. Edhe nëse Danubi ka ende prurje të konsiderueshme, niveli mund të jetë tepër i ulët për funksionimin normal të pompave.
Sipas të dhënave të paraqitura në material, në kushte normale prurja mesatare vjetore e Danubit është afër 2.300 metrave kub ujë në sekondë. Gjatë situatës së jashtëzakonshme, prurja kishte rënë në rreth 740 metra kub në sekondë.
Paksit i nevojiten afërsisht 100 metra kub ujë në sekondë për funksionimin e tetë kondensatorëve. Në kushte normale, kjo përfaqëson rreth pesë për qind të prurjes së Danubit, ndërsa gjatë nivelit ekstremisht të ulët përqindja rritet në afërsisht 13 për qind.
Megjithatë, ekspertët e cituar në material theksojnë se sasia e përgjithshme e ujit nuk është kufizimi vendimtar. Pengesa kryesore teknike është niveli jashtëzakonisht i ulët i lumit.
PËRSE NEVOJITET KAQ SHUMË UJË?
Një central bërthamor është, në thelb, edhe një termocentral. Nxehtësia e prodhuar në reaktorë përdoret për të krijuar avull, i cili vë në lëvizje turbinat dhe prodhon energji elektrike.
Për shkak të ligjeve të termodinamikës, vetëm rreth një e treta e energjisë termike mund të shndërrohet në energji elektrike. Dy të tretat e mbetura duhet të largohen përmes sistemit të ftohjes.
Kur të katër blloqet e Paksit funksionojnë, prodhohen rreth 6.000 megavatë fuqi termike. Prej tyre, afërsisht 2.000 megavatë shndërrohen në energji elektrike, ndërsa rreth 4.000 megavatë nxehtësi duhet të largohen.
Avulli që ka kaluar nëpër turbina duhet të ftohet dhe të kondensohet përsëri në ujë, në mënyrë që të rikthehet në sistem. Për këtë proces nevojiten sasi jashtëzakonisht të mëdha uji ftohës.
Rregullat për mbrojtjen e mjedisit kufizojnë gjithashtu temperaturën e ujit që rikthehet në Danub. Centrali nuk mund ta rrisë pa kufi temperaturën e ujit të shkarkuar, prandaj për largimin e nxehtësisë duhet të përdorë sasi më të mëdha uji.
SISTEMI I SIGURISË ËSHTË I NDARË
Ndalimi i prodhimit nuk do të thotë se centrali mbetet pa ftohje.
Sistemi normal i ftohjes dhe sistemi i ftohjes që shërben për sigurinë bërthamore janë të ndarë nga njëri-tjetri. Pompat e sistemit të sigurisë ndodhen më poshtë se pompat normale dhe mund të vazhdojnë të marrin ujë edhe kur niveli i Danubit bëhet tepër i ulët për prodhimin e energjisë.
Sistemi është ndërtuar me rezervë të trefishtë dhe mund të furnizohet edhe nga gjeneratorë emergjentë me naftë.
Në këtë mënyrë mund të vazhdojë ftohja e reaktorëve dhe e elementeve të përdorura të karburantit edhe pasi centrali të ketë ndërprerë prodhimin e energjisë elektrike.
Megjithatë, sipas materialit, për shkak të nivelit ekstremisht të ulët të lumit, edhe te pompat e sigurisë kishte mbetur vetëm një rezervë prej disa centimetrash.
Nëse niveli do të binte edhe më tej, mund të përdoren të ashtuquajturat pompa lundruese “Pajtás”. Ato vendosen në kanalin e ujit të ftohtë dhe mund ta furnizojnë drejtpërdrejt sistemin e ftohjes së sigurisë.
Këto pompa nuk janë të afta ta mbajnë centralin në prodhim. Ato shërbejnë vetëm për të garantuar ftohjen e blloqeve të ndalura, të reaktorëve dhe të elementeve të përdorura të karburantit.
Nëse niveli i Danubit mbetet i ulët për një periudhë të gjatë, pompat lundruese mund të duhet të funksionojnë pa ndërprerje për disa javë, nën mbikëqyrjen e vazhdueshme të personelit të centralit dhe specialistëve të ujërave.
RINDEZJA NUK ËSHTË PROCES I THJESHTË
Edhe nëse niveli i Danubit rritet, centrali nuk mund të rikthehet menjëherë në punë duke aktivizuar një ndërprerës.
Pas një ndalimi të plotë duhet të ndiqet një procedurë e rreptë teknike për rindërtimin gradual të sistemeve. Centrali duhet të furnizohet fillimisht nga burime të jashtme të energjisë, të aktivizojë sistemet ndihmëse dhe vetëm më pas të nisë procesin e prodhimit.
Materiali e përshkruan këtë si procedurë “black start”, megjithëse në praktikë bëhet fjalë për një proces të kontrolluar dhe të ndërlikuar të rindezjes së sistemeve pas ndërprerjes së plotë.
Blloqet mund të rikthehen në punë vetëm kur niveli i Danubit të arrijë përsëri vlerën e nevojshme për funksionim të sigurt.
Nëse në pellgun ujëmbledhës do të kishte reshje të mjaftueshme, kjo mund të ndodhte brenda disa ditësh. Në rast se thatësira vazhdon, mbyllja mund të zgjasë disa javë, madje deri në një muaj.
SLLOVAKIA OFROI NDIHMË
Kriza nuk prek vetëm Hungarinë. Kapacitetet e importit varen nga gjendja e sistemeve elektroenergjetike në të gjithë rajonin.
Sipas materialit, kryeministri sllovak Robert Fico deklaroi se Sllovakia ishte e gatshme t’i ofronte ndihmë Hungarisë në rast të ndalimit të plotë të Centralit të Paksit.
Megjithatë, mundësia e importit nuk është e pakufizuar. Në periudha me temperatura të larta, konsumi rritet edhe në shtetet fqinje, ndërsa kapacitetet e rrjetit ndërkufitar kanë kufizime teknike.
Për këtë arsye, autoritetet hungareze nuk mund të mbështeten vetëm te importi për kompensimin e mungesës së Paksit.
AKTIVIZOHEN MASAT E JASHTËZAKONSHME
Sipas artikullit, operatori hungarez i sistemit, MAVIR, aktivizoi protokollin e jashtëzakonshëm për çrregullime serioze në sistemin elektroenergjetik.
Grupi qeveritar i mbrojtjes analizoi kapacitetet e mbetura prodhuese, mundësitë e importit, ngarkesën maksimale ditore, gjendjen e Danubit dhe skenarët për ditët e ardhshme.
Qeveria njoftoi gjithashtu ndryshimin e sistemit të kufizimit të konsumit.
Në fazën e parë, konsumatorëve të mëdhenj industrialë do t’u kërkohej reduktim vullnetar i konsumit. Zbatimi i zotimeve do të kontrollohej, ndërsa kompanitë që nuk i respektonin ato mund të përballeshin me sanksione.
Nëse masat vullnetare, prodhimi vendas dhe importi nuk do të mjaftonin, MAVIR-i mund të urdhëronte kufizime të detyrueshme dhe shkëputje të përkohshme të konsumatorëve të caktuar industrialë.
Furnizimi i familjeve do të prekej vetëm në fund, pasi të ishin shteruar të gjitha masat e tjera.
NDALIM I TRANSPORTIT HEKURUDHOR TË MALLRAVE
Për të zvogëluar konsumin gjatë periudhës së mbrëmjes, në material thuhet se qeveria vendosi ndërprerjen e transportit hekurudhor të mallrave nga ora 17:00 deri në orën 22:00.
Masa synonte reduktimin e kërkesës së sistemit hekurudhor për energji elektrike dhe lirimin e kapaciteteve për konsumatorët e tjerë.
Në administratën shtetërore u parashikua punë nga shtëpia për tri ditë, në të gjitha pozitat ku prania fizike nuk ishte e domosdoshme.
Edhe kompanive private iu bë thirrje që, kur është e mundur, t’u mundësojnë punonjësve punën në distancë dhe ta reduktojnë konsumin e ndërtesave të zyrave.
Institucionet shtetërore duhet të fiknin ndriçimin dekorativ dhe çdo ndriçim tjetër që nuk ishte i domosdoshëm. Nga komunat kërkohej zbatimi i masave të rrepta për kursimin e energjisë.
RINDEZET CENTRALI DUNAMENTI
Një zhvillim pozitiv ishte rikthimi në punë i Centralit Dunamenti në Százhalombatta, i cili kishte qenë jashtë funksionit për tri ditë për shkak të një problemi teknik.
Pas riparimit, centrali mund të siguronte rreth 360 megavatë kapacitet shtesë prodhues.
Megjithëse kjo ndihmon në stabilizimin e sistemit, kapaciteti është dukshëm më i vogël se fuqia e përgjithshme prej 2.000 megavatësh e Centralit Bërthamor të Paksit.
QEVERIA KËRKON KURSIM NGA QYTETARËT
Autoritetet u bënë thirrje qytetarëve që të reduktojnë konsumin e energjisë elektrike, veçanërisht nga ora 17:00 deri në orën 22:00.
Përdorimi i pajisjeve me konsum të lartë, si makinat larëse, tharëset, furrat elektrike dhe pajisjet e tjera të fuqishme, rekomandohej të shtyhej për orët me ngarkesë më të ulët.
Edhe një reduktim i moderuar nga një numër i madh familjesh mund të ndihmojë në ruajtjen e ekuilibrit të sistemit dhe në shmangien e masave më të ashpra.
NDËRPRERJET E ENERGJISË NUK PËRJASHTOHEN
Nëse ndalimi i Paksit zgjat dhe shoqërohet me probleme të tjera në prodhim ose në rrjet, operatori mund të detyrohet të ndërmarrë masa shtesë.
Fillimisht do të kufizoheshin konsumatorët industrialë. Nëse edhe kjo nuk mjafton, mund të aplikohen ndërprerje të kontrolluara dhe të alternuara të energjisë elektrike.
Qëllimi i ndërprerjeve të tilla është parandalimi i kolapsit të pakontrolluar të rrjetit. Konsumi reduktohet përkohësisht në zona të caktuara dhe më pas furnizimi rikthehet, ndërsa kufizimi zhvendoset në zona të tjera.
Autoritetet theksojnë se furnizimi i familjeve do të ishte masa e fundit që do të prekej. Megjithatë, mundësia nuk mund të përjashtohet plotësisht nëse prodhimi, importi dhe reduktimi industrial nuk mjaftojnë.
KRIZA SHKON PËRTEJ NJË CENTRALI
Situata në Paks nuk është vetëm një problem teknik i një centrali bërthamor. Ajo ka nxjerrë në pah varësinë e sistemit elektroenergjetik nga kushtet klimatike, burimet ujore dhe bashkëpunimi rajonal.
Një periudhë e zgjatur thatësire mund të ndikojë drejtpërdrejt jo vetëm në bujqësi dhe furnizimin me ujë, por edhe në prodhimin e energjisë elektrike.
Edhe një central bërthamor, i cili zakonisht konsiderohet burim i qëndrueshëm dhe i vazhdueshëm energjie, mund të detyrohet të ndalojë kur nuk sigurohen kushtet e nevojshme për ftohje.
Ditët dhe javët e ardhshme do të varen në masë të madhe nga niveli i Danubit, reshjet në pellgun e tij ujëmbledhës, funksionimi i centraleve të tjera, kapacitetet e importit dhe gatishmëria e konsumatorëve për ta reduktuar përdorimin e energjisë.
Nëse Danubi vazhdon të bjerë, Hungaria mund të përballet me ndalimin e parë të plotë të Centralit Bërthamor të Paksit dhe me një nga sprovat më të mëdha në historinë e sistemit të saj elektroenergjetik.
Në këtë situatë, stabiliteti i furnizimit nuk varet më vetëm nga vendimet e operatorëve dhe zgjidhjet teknike, por edhe nga bashkëpunimi i institucioneve, industrisë dhe qytetarëve./index.hu
