Emisioni “DO KËRCASË DRURI” në Euronews Albania ishte një nga debatet më të plota politike mbi protestën që prej 26 ditësh zhvillohet në Tiranë kundër qeverisë Rama. Në studio dhe nga sheshi u përplasën dy lexime krejt të ndryshme për të njëjtën ngjarje: nga njëra anë, protesta si e drejtë qytetare, si sinjal i madh shoqëror dhe si presion për ndryshim sistemi; nga ana tjetër, protesta si lëvizje me kërkesa politike që duhet të kanalizohet vetëm përmes institucioneve dhe mekanizmave kushtetues.
Në qendër të debatit ishte pyetja më e fortë politike e momentit: a mund të largohet Edi Rama nga presioni i protestës, apo largimi i tij mund të ndodhë vetëm nëse sheshi prodhon çarje brenda mazhorancës, trysni nga drejtësia dhe kosto ndërkombëtare për qeverinë?
Emisioni u hap me konstatimin se protesta kishte hyrë në ditën e 26-të dhe se mazhoranca po hynte në një fazë të re përballjeje me të. Dy zhvillime të ditës e bënë debatin edhe më të ndezur: vendimi për shpalljen e Iqballe Hudutit, protestuese nga Kosova, si person i padëshiruar në Shqipëri për 15 vjet, dhe refuzimi nga Byroja e Kuvendit i kërkesës së Partisë Demokratike për një interpelancë apo mocion me debat me kryeministrin Rama për protestën dhe pesë kërkesat e saj.
Këto dy ngjarje e zhvendosën debatin nga bulevardi te shteti. Çështja nuk ishte më vetëm sa njerëz janë në shesh, çfarë thërrasin dhe sa gjatë do të qëndrojnë. Çështja u bë më e thellë: si po sillet pushteti me protestën? A po e trajton atë si shprehje të pakënaqësisë qytetare, apo po përpiqet ta delegjitimojë përmes narrativave të sigurisë kombëtare, “Iranit”, “agjenturave”, “luftës hibride” dhe ndërhyrjeve të huaja?
Vendimi ndaj Iqballe Hudutit ishte pika e parë e fortë e debatit. Sipas hyrjes së emisionit, kryeministri Edi Rama kishte akuzuar publikisht protestuesen nga Kosova për lidhje me regjimin iranian, ndërsa ministri i Brendshëm e shpalli atë person të padëshiruar, duke i ndaluar hyrjen në Shqipëri për 15 vjet me argumentin se përbën kërcënim për sigurinë kombëtare, rendin dhe sigurinë publike. Pyetja që u ngrit ishte thelbësore: a kemi të bëjmë me një vendim të bazuar në informacione të shërbimeve të sigurisë, apo me një mesazh politik ndaj protestuesve?
Në të njëjtën kohë, refuzimi i debatit parlamentar për protestën u paraqit si shenjë e një problemi më të vjetër institucional: opozita kërkon më shumë hapësirë për kontroll parlamentar, ndërsa mazhoranca vazhdon ta kufizojë atë hapësirë. Në këtë kuptim, thelbi nuk ishte vetëm nëse një interpelancë do ta ndryshonte apo jo ekuilibrin e pushtetit. Thelbi ishte respekti për instrumentet kushtetuese të kontrollit parlamentar, respekti për kundërshtarin politik dhe nevoja që qeverisja të përballet me llogaridhënie publike.
Nga sheshi, gazetarja Eksola Shehu raportoi se protestuesit, për të 26-ën ditë radhazi, kishin marshuar nga sheshi Skënderbej drejt Kryeministrisë, ku vijonin fjalimet dhe ku u përsëritën sërish pesë kërkesat kryesore. Këto kërkesa përbëjnë boshtin politik të protestës dhe, në fakt, e kanë kthyer atë nga një reagim i nisur për çështje mjedisore dhe territoriale në një platformë të gjerë institucionale.
Kërkesa e parë është dorëheqja e panegociueshme e kryeministrit dhe e qeverisë. E dyta është krijimi i një qeverie teknike tranzitore jopartiake me mandat 12-mujor. E treta lidhet me ndryshime kushtetuese, me parimin që të gjithë shtetasit shqiptarë të jenë të barabartë përpara ligjit dhe me miratimin e këtyre ndryshimeve përmes referendumit popullor. Në këtë paketë përfshihet edhe ndryshimi i Kodit Zgjedhor, ndryshimi i ligjit për financimin e partive politike dhe organizatave të ndryshme, si dhe kufizimi i ushtrimit të detyrës së kryeministrit në jo më shumë se dy mandate të plota ose të pjesshme gjatë gjithë jetës politike të një individi.
Kërkesa e katërt prek një pjesë shumë të ndjeshme të debatit publik: anulimin e ndryshimeve në ligjin për zonat e mbrojtura, anulimin e ndryshimeve në ligjin për trashëgiminë kulturore, shfuqizimin e paketës së maleve dhe shfuqizimin e statusit dhe kuadrit ligjor për investimet strategjike. Kërkesa e pestë është hartimi i një kontrate të re sociale mes qytetarëve dhe shtetit, pas konsultimit me intelektualë, ekspertë teknikë dhe qytetarë apartiakë të propozuar nga sheshi i protestës.
Në këtë pikë, emisioni nxori në pah një të vërtetë politike: protesta nuk është më vetëm kundër një projekti, një ligji apo një vendimi të veçantë. Ajo po artikulohet si protestë kundër një modeli qeverisjeje. Brenda saj janë bashkuar çështje mjedisore, territoriale, kushtetuese, zgjedhore, sociale, ekonomike dhe morale.
Pedagogu dhe aktivisti Ervin Goci, i intervistuar drejtpërdrejt nga protesta, dha një nga leximet më të qarta të sheshit. Sipas tij, ndryshimi rrënjësor tashmë ka nisur, sepse shoqëria shqiptare “është zgjuar” dhe protesta është bërë pjesë e përditshmërisë së njerëzve. Ai tha se nuk duket sikur qytetarët po mendojnë të bëjnë pushim për verën dhe të kthehen në shtator; përkundrazi, sipas tij, energjitë, bisedat dhe atmosfera në shesh tregojnë se protesta do të vazhdojë.
Goci e refuzoi kategorikisht narrativën e agjenturave dhe të ndërhyrjeve të huaja si shpjegim për protestën. Sipas tij, njerëzit dalin në shesh me arsye të ndryshme personale, por i bashkon një kërkesë politike qendrore: dorëheqja e kryeministrit dhe hapja e një rruge të re ku institucionet t’u përgjigjen qytetarëve. Ai e bëri dallimin mes një proteste të komanduar dhe një proteste të lirë: nëse disa qindra njerëz do të komandoheshin nga dikush, kjo do të lexohej në sjellje, në mesazhe dhe në mënyrën e organizimit; ndërsa në bulevard, sipas tij, ka mijëra qytetarë që vijnë në mënyrë të lirë.
Pjesa më e fortë e argumentit të Gocit ishte përballja me akuzat për agjentura. Ai tha se shteti shqiptar ka institucione që duhet të merren me çështjet e sigurisë, por kjo duhet bërë përmes institucioneve serioze, jo përmes Facebook-ut, memeve dhe sulmeve politike. Sipas tij, protesta është e mbrojtur nga Kushtetuta dhe detyra e shtetit është ta ruajë protestën, rendin publik dhe qytetarët që kanë dalë aty me fytyrë të hapur.
Argumenti i tij ishte i thjeshtë, por politikisht i fortë: një agjent nuk del publikisht me fytyrë për t’i thënë kryeministrit “jep dorëheqjen”; agjenti vepron fshehurazi. Prandaj, pyetja e tij ishte: a është vërtet një agjenturë që kërkon dorëheqjen e Ramës, apo janë qindra e mijëra qytetarë shqiptarë që duan dorëheqjen e tij?
Kur Artan Hoxha e pyeti nëse kishte dëgjuar që Iqballe Huduti apo ndonjë figurë tjetër të kishte bërë thirrje për përmbysje të dhunshme të rendit kushtetues, Goci tha se nuk kishte dijeni për asnjë thirrje të tillë. Ai theksoi se nuk do të merrte pjesë në një protestë që synon përmbysjen e rendit kushtetues apo nxit dhunën. Përkundrazi, sipas tij, protesta është qytetare, njerëzit monitorojnë njëri-tjetrin dhe edhe kur ndodh ndonjë ekses i vogël, masa vetërregullohet për të ruajtur karakterin paqësor të saj.
Goci kritikoi edhe sistemin politik në tërësi. Sipas tij, nuk ekziston më as qeveria dhe as parlamenti si hapësira reale llogaridhënieje. Ai tha se e kupton pse një pjesë e deputetëve socialistë mund të jenë të lidhur me interesa dhe shantazhe, por u shpreh i habitur edhe me heshtjen e Partisë Demokratike, nga e cila priste më shumë reagim. Për të, sistemi është i kalbur, nuk bën jetë politike, nuk bën jetë institucionale dhe nuk merr përgjegjësi.
Në këtë kontekst, ai përmendi Marjana Koçekun si shembull të një akti politik: sipas tij, ajo bëri një kapërcim duke thënë se mandatin ia kalon popullit. Për Gocin, ky është akti që duhet të bëjë çdo deputet kur sheh se një masë e madhe qytetarësh nuk e do më sistemin politik ekzistues.
Përballë këtij leximi nga sheshi, deputeti socialist Erjon Malaj mbajti qëndrimin institucional të mazhorancës. Ai pranoi se protesta ka elemente qytetare dhe se njerëzit kanë të drejtë të protestojnë, por e cilësoi atë si lëvizje me kërkesa tashmë krejtësisht politike. Sipas tij, protesta nisi me një frymë tjetër, por më pas mblodhi shumë probleme dhe u kthye në kërkesa politike që duhen trajtuar përmes mekanizmave parlamentarë dhe kushtetues.
Malaj ngriti një pikë që përfaqëson logjikën qeveritare: kërkesat si ndryshimi i Kodit Zgjedhor, financimi i partive, kufizimi i mandateve apo anulimi i ligjeve nuk bëhen në rrugë, por në parlament. Ai tha se këto çështje kanë procedura, komisione, seanca dhe mekanizma. Sipas tij, nuk mund t’i kërkohet një qeverie që ka marrë mandat nga vota që, pak muaj apo një vit më pas, të largohet me kërkesë të panegociueshme nga rruga.
Kjo ishte ndarja kryesore në debat: mazhoranca thotë se rruga nuk mund të zëvendësojë institucionin; protestuesit dhe kritikët thonë se institucioni është bërë pjesë e problemit dhe nuk mund të përdoret si strehë për të mos dëgjuar qytetarët.
Rasti Iqballe Huduti e ndezi më shumë përplasjen në studio. Malaj tha se personalisht nuk mund të fliste me kompetencë për rastin konkret, por u shpreh se i beson institucioneve të sigurisë, sepse ato kanë informacionet dhe përgjegjësinë për çështje të sigurisë kombëtare. Ai tha se zonja në fjalë kishte pasur qëndrime shumë radikale në të shkuarën, por vlerësimi i rrezikshmërisë i takon institucioneve përkatëse.
Këtu u ngrit pyetja e kundërt: nëse qytetarëve u kërkohet ta kenë lexuar ligjin përpara se ta kundërshtojnë, a duhet edhe deputetët të kërkojnë prova përpara se të pranojnë pa rezerva një vendim të tillë? Paneli u përplas mbi besimin te institucionet: a mjafton fakti që një institucion ka marrë vendim, apo kur ky vendim lidhet drejtpërdrejt me protestën, duhet edhe transparencë më e madhe?
Për kritikët në studio, problemi nuk ishte thjesht juridik. Ata pranuan se ministri i Brendshëm mund të ketë kompetencë ligjore për të nxjerrë urdhër dëbimi ndaj një shtetasi të huaj dhe se personi i prekur mund të ndjekë rrugën gjyqësore. Por thelbi ishte politik: kur kryeministri flet për Iranin dhe pak më pas një protestuese nga Kosova shpallet e padëshiruar, vendimi nuk mund të lexohet jashtë kontekstit të protestës.
Mirela Milori e zhvendosi debatin nga individët te problemet reale që e ushqejnë protestën. Sipas saj, edhe sikur të largohen pesë persona të dyshuar, edhe sikur të provohen lidhje të caktuara me Iranin apo me agjentura të huaja, kjo nuk i zhbën tezat që ngre protesta. Ajo e quajti këtë një përpjekje për të mbuluar një të vërtetë të madhe me disa gënjeshtra të vogla.
Sipas Milorit, protesta artikulon pakënaqësi të grumbulluara gjatë viteve të gjata të qeverisjes socialiste. Ajo foli për gjeneratën Z, e cila kur Rama erdhi në pushtet ishte 5, 10 apo 15 vjeç, ndërsa sot është 20, 25 apo 30 vjeç dhe përballet me pamundësinë për të blerë shtëpi, për të marrë kredi normale, për të krijuar familje dhe për të jetuar si shtresë e mesme. Ajo tha se edhe kur pagat janë rritur, llogaria mujore nuk del. Kostoja e jetesës, qiratë, kredia, pushimet, arsimi i fëmijëve dhe ndihma për prindërit pensionistë e bëjnë të pamjaftueshme rritjen formale të pagave.
Një tjetër element i rëndësishëm që solli Milori ishte brezi i prindërve të këtyre të rinjve. Sipas saj, prindërit 52-55 vjeç punojnë ende fort, por kur të dalin në pension do të përballen me pensione shumë të ulëta. Kjo e bën protestën jo vetëm të të rinjve, por edhe të familjeve të tyre. Pra gjenerata e re nuk sheh vetëm hallin e vet, por edhe hallin e prindërve.
Në këtë lexim, protesta është një revoltë sociale kundër ndjesisë se vendi nuk u ofron më të rinjve perspektivë reale. Ajo nuk zhbëhet as me Iranin, as me Greqinë, as me sulme ndaj Dritan Goxhajt, as me shpalljen e Iqballe Hudutit të padëshiruar. Në bulevard, sipas këtij leximi, po thuhen të vërteta që nuk mund të zhduken duke e zhvendosur vëmendjen te individët.
Artan Hoxha dha tezën më të rëndësishme strategjike të emisionit: protesta nuk e largon Ramën vetëm duke qëndruar në shesh; por protesta mund të krijojë presionin që çan strukturën që e mban Ramën në pushtet. Sipas tij, protesta është kthyer në një institucion thuajse permanent dhe nuk ka kuptim t’i kërkohet që të futet në mekanizmin e institucioneve të një sistemi që ajo është ngritur për ta ndryshuar.
Hoxha tha se kërkesa e parë, dorëheqja e Ramës, nuk është thjesht kërkesë; është objektiv politik. Askush nuk pret që Rama të “ndriçohet” dhe të japë dorëheqjen sepse e kuptoi se populli nuk e do më. Sipas tij, Rama jep dorëheqje vetëm nëse presioni i protestës kthehet në çarje politike brenda pushtetit. Nëse 83 apo 84 deputetë të mazhorancës qëndrojnë të palëvizur, Rama nuk ka pse të ikë. Por nëse protestuesit arrijnë të presojnë elektoratin socialist, anëtarësinë e PS-së, strukturat politike të partisë dhe grupin parlamentar, atëherë krijohet një dinamikë tjetër.
Kjo ishte formula më e qartë e debatit: protesta synon të ushtrojë presion jo vetëm mbi Ramën, por mbi “patericat” që e mbajnë Ramën. Patericat, sipas kësaj logjike, janë grupi parlamentar, strukturat politike, administrata, rrjeti elektoral, aleancat e interesit dhe disiplina e Partisë Socialiste. Nëse këto mbeten të paprekura, Rama reziston. Nëse çahen, ai dobësohet.
Hoxha e lexoi protestën si një proces ku hallet individuale të qytetarëve janë bashkuar në një koncept sistemi. Dikush ka hall me ekonominë, dikush me shëndetësinë, dikush me meritokracinë, dikush me pronën, dikush me mjedisin, dikush me mungesën e përfaqësimit. Por të gjitha këto janë agreguar në një ide: problemi nuk është vetëm një ministër, një ligj apo një projekt, por mënyra se si është ndërtuar sistemi i pushtetit. Në këtë sistem, Rama shihet si strumbullari, si shtylla që mban gjithë ngrehinën.
Ylli Manjani mbajti qëndrimin më skeptik ndaj protestës si revolucion. Ai tha se ka alergji ndaj revolucioneve dhe se çdo lëvizje që vetëquhet revolucionare rrezikon të prodhojë kaos, ekstremizëm dhe dhunë. Sipas tij, Shqipëria e ka provuar tashmë një lloj revolucioni institucional me reformën në drejtësi, të cilën ai e quajti revolucion antishtetëror, sepse sipas tij krijoi struktura të posaçme dhe tronditi shtetin në emër të pastrimit të sistemit.
Por Manjani nuk e mohoi nevojën për ndryshim të thellë. Përkundrazi, ai tha se Shqipëria ka nevojë për Kushtetutë të re dhe për transformim politik serioz. Problemi, sipas tij, është se ndryshimi nuk mund të prodhohet nga rruga pa mekanizëm institucional. Ai e pranoi se kërkesa për kufizimin e mandateve të kryeministrit apo për ndryshime kushtetuese mund të diskutohet, por kërkoi që çdo gjë të futet në shina kushtetuese.
Pjesa më juridike e emisionit ishte diskutimi mbi nenet 104 dhe 105 të Kushtetutës, pra mekanizmat për largimin e kryeministrit. Sipas debatit, kryeministri mund të largohet nëse vetë paraqet mocion besimi dhe nuk merr shumicën, çka e çon vendin në zgjedhje; ose nëse një e pesta e deputetëve nisin mocion mosbesimi me një emër alternativ kryeministri dhe arrijnë të sigurojnë shumicën parlamentare. Në këtë rast, presidenti dekreton shkarkimin e kryeministrit në detyrë dhe emërimin e kryeministrit të ri.
Pra, edhe për ata që e mbështesin protestën, një pikë mbetet e qartë: në fund çdo zgjidhje duhet të kalojë në një formë kushtetuese. Rruga mund të prodhojë presion, por vendimi institucional merret në parlament, te presidenti, te qeveria, te drejtësia apo te vota. Kjo e bën protestën të fortë si presion moral dhe politik, por e detyron të gjejë ura me mekanizmin institucional nëse do të prodhojë rezultat konkret.
Një tjetër temë e rëndësishme ishte mundësia e zgjedhjeve të parakohshme. Në debat u tha se nëse Rama do të shkonte menjëherë në zgjedhje pa qeveri teknike dhe pa ndryshim të mekanizmave elektoralë, ai mund t’i fitonte sërish, madje më thellë. Argumenti ishte se mekanizmi që i dha mazhorancës 84 mandate është ende në lojë: patronazhistët, prodhuesit e votës në qarqe, rrjeti elektoral dhe administrativ. Për këtë arsye, kërkesa për qeveri teknike nuk shihet nga protestuesit si detaj, por si kusht për të ndryshuar terrenin e garës.
Në këtë pikë hyri edhe SPAK-u. Milori tha se protesta e vetme mund të mos e bëjë dot trysninë e nevojshme, por në lojë mund të hyjë drejtësia, SPAK-u, krisjet e vogla brenda mazhorancës dhe faktorë të tjerë. Sipas saj, nëse protesta kanalizohet me gjetje konkrete të drejtësisë, atëherë situata ndryshon. Kjo do të thotë se sheshi mund të jetë shtrati politik, ndërsa SPAK-u mund të jetë mekanizmi institucional që rrit koston për pushtetin.
Ky është një nga konkluzionet më të rëndësishme të emisionit: protesta, drejtësia dhe çarja politike janë tre faktorët që, të ndarë, mund të mos mjaftojnë; por të bashkuar mund të krijojnë krizë reale pushteti. Protesta jep masën dhe moralin, SPAK-u jep dosjet dhe presionin ligjor, ndërsa çarja brenda mazhorancës jep rrugën parlamentare.
Ndërkombëtarët ishin një tjetër bosht i debatit. U përmendën mediat si The Guardian, The New York Times dhe Financial Times, të cilat e kanë trajtuar çështjen e Zvërnecit, të mjedisit, të flamingove, të investimit dhe të pakënaqësisë qytetare. Këtu pati dy lexime të kundërta. Njëra palë tha se protesta tashmë është ndërkombëtarizuar dhe se jashtë nuk po flitet më vetëm për flamingot apo mjedisin, por edhe për pakënaqësinë popullore dhe mënyrën se si u bë investimi. Pala tjetër tha se ndërkombëtarizimi nisi për shkak të emrit të Jared Kushner dhe interesit të mediave të huaja ndaj investitorëve, jo domosdoshmërisht për shkak të protestës shqiptare.
Megjithatë, fakti mbetet se çështja doli jashtë kufijve të debatit lokal. Dhe kur një protestë lokale lidhet me territorin, mjedisin, investitorët strategjikë, mediat ndërkombëtare dhe perceptimin e korrupsionit, ajo merr tjetër peshë. Kjo e rrit koston politike të qeverisë, sepse nuk përballet më vetëm me sheshin, por edhe me imazhin ndërkombëtar të vendit.
Në fund të emisionit u debatua edhe mbi sondazhet dhe pyetjen nëse protesta përfaqëson shumicën e shoqërisë apo vetëm një grup të madh presioni. U përmend një sondazh televiziv sipas të cilit 58 për qind e shqiptarëve brenda dhe jashtë vendit e mbështesnin protestën, ndërsa 35 për qind nuk e mbështesnin. Megjithatë, u theksua se metodologjia nuk ishte e qartë dhe se duhet parë me kujdes mënyra se si është formuluar pyetja.
Këtu u ngrit pyetja vendimtare: nëse protestuesit janë shumicë dhe arrijnë ta ruajnë këtë shumicë në elektorat, atëherë Rama do të demonstrohet i paaftë për të mbajtur mazhorancë dhe klasa politike do të detyrohet të reflektojë. Nëse nuk janë shumicë, por vetëm grup i madh presioni, atëherë ata do të duhet të organizohen ndryshe për të sfiduar pushtetin në zgjedhjet e ardhshme. Pra, protesta duhet të kuptojë veten: është shumicë politike në krijim, apo presion moral i fuqishëm?
Në pjesën e fundit, debati u rikthye te strategjia e Ramës. Sipas Milorit, Rama do të vazhdojë atë që di të bëjë më mirë: mobilizim partie, mobilizim grupi parlamentar, mobilizim qeverie dhe strukturash në mënyrë kapilare. Ajo tha se Rama e di ku janë problemet e vërteta, pavarësisht se në komunikim publik përdor Iranin, Serbinë, agjenturat apo narrativat e tjera. Pyetja është nëse do t’i mbyllë dot sërish këto probleme dhe do ta kapsulojë protestën.
U përmend edhe simbolika e flamingos, pasi Rama kishte ndryshuar foton e profilit dhe mbulesën në rrjetet sociale me imazhe flamingosh. Kjo u lexua si përpjekje për komunikim me pjesën “e mirë” të protestës, pra me ata që sipas mazhorancës u nisën nga një shqetësim mjedisor, por më pas u përfshinë në një protestë më të gjerë politike. Megjithatë, u tha se metodat e Ramës nuk po funksionojnë te kjo gjeneratë, sepse ajo reagon politikisht ndryshe nga brezat e mëparshëm.
Artan Hoxha bëri krahasimin historik me protestën e studentëve të dhjetorit 1990 dhe tha se precedentët e atij momenti nuk vlejnë automatikisht sot. Sipas tij, Edi Rama nuk është Ramiz Alia dhe nuk ndodhet në kushtet e Ramiz Alisë. Regjimi i Ramës, siç e quajti ai, është shumë më i pajisur për të rezistuar gjatë një rrethimi politik. Prandaj beteja e protestës do të jetë e gjatë, një maratonë, jo një shpërthim disa-ditor.
Kjo është një nga përfundimet më të rëndësishme: protesta duhet të përgatitet për kohë të gjatë, për lodhje, për presion, për nevojën e formave të reja të organizimit dhe për qartësimin e strategjisë. Nëse hapet në shumë objektiva, rrezikon të shpërndahet. Nëse mban një objektiv të qartë, mund ta ruajë kohezionin. Nëse është shumicë, duhet ta provojë si shumicë. Nëse është grup presioni, duhet të gjejë aleatë për t’u kthyer në shumicë.
Një nga pikat më të forta strategjike të përmbylljes ishte ideja se presioni duhet bërë jo vetëm mbi Ramën, por mbi strukturat që e mbajnë atë në këmbë. U tha se nëse në grupin parlamentar socialist do të kishte 20 deputetë që do t’i dilnin kundër, Rama politikisht do të mbaronte. Kjo nuk u paraqit si parashikim i sigurt, por si mekanizëm teorik: pushteti bie jo kur një lider kritikohet, por kur humb mbështetjen reale brenda strukturës që e mban.
Në këtë kuptim, përgjigjja ndaj pyetjes “si largohet Edi Rama?” nuk ishte e thjeshtë. Ai nuk largohet vetëm me thirrje. Nuk largohet vetëm me marshim. Nuk largohet vetëm me indinjatë morale. Nuk largohet as thjesht nga një sondazh. Por sheshi mund të prodhojë presion; presioni mund të prodhojë krisje; krisjet mund të hyjnë në parlament; drejtësia mund të shtojë koston; ndërkombëtarët mund të rrisin vëmendjen; dhe nëse këto bashkohen, atëherë krijohet një krizë e re politike.
Emisioni nuk dha një rezultat final, por dha hartën e krizës. Nga njëra anë është qeveria me shumicën parlamentare, me strukturat partiake, me administratën, me rrjetin elektoral dhe me eksperiencën e Ramës për të mbijetuar në konflikte politike. Nga ana tjetër është protesta me energji qytetare, me pesë kërkesa, me pakënaqësi sociale, me vëmendje ndërkombëtare, me mundësinë e ndërhyrjes së drejtësisë dhe me synimin për të çarë murin e mazhorancës.
Prandaj “do kërcasë druri” nuk duhet lexuar si thirrje për dhunë, por si metaforë e një përplasjeje politike që mund të ashpërsohet nëse asnjëra palë nuk tërhiqet. Qeveria nuk po jep përgjigje politike për pesë kërkesat. Protesta nuk po pranon të kthehet në shtëpi pa përgjigje. Kuvendi nuk po hap debat të plotë. Mazhoranca kërkon ta mbajë çështjen në binarë institucionalë, ndërsa protestuesit thonë se vetë binarët janë shtrembëruar. Kjo është kriza.
Në fund, mesazhi kryesor i emisionit ishte ky: protesta nuk është më vetëm një tubim në bulevard. Ajo është test për sistemin politik shqiptar. Ajo po mat durimin e qytetarëve, aftësinë e Ramës për të rezistuar, elasticitetin e Partisë Socialiste, seriozitetin e opozitës, rolin e SPAK-ut, peshën e ndërkombëtarëve dhe kufijtë e institucioneve shqiptare.
Nëse protesta mbetet vetëm qytetare, ajo mund të hyjë në histori si një nga protestat më të qeta, më të gjata dhe më domethënëse të vendit, që vrau frikën dhe çmitizoi pushtetin. Nëse lidhet me drejtësinë, me dosje konkrete dhe me çarje politike, ajo mund të hapë krizë të vërtetë qeverisëse. Nëse lodhet, do të mbetet sinjal i fortë, por pa rezultat të menjëhershëm. Nëse qeveria e nënvlerëson, mund të përballet me një presion që nuk kontrollohet më vetëm me komunikim, ironi, akuza apo disiplinë partie.
Për momentin, beteja është e hapur. Rama ka pushtetin, votat dhe strukturën. Protesta ka moralin, sheshin dhe një pakënaqësi që nuk po zhduket. SPAK-u, ndërkombëtarët dhe krisjet brenda sistemit janë faktorët që mund ta përcaktojnë fazën e ardhshme.
Deri atëherë, pyetja mbetet pezull mbi politikën shqiptare: a do ta lodhë Rama protestën, apo protesta do ta detyrojë sistemin që e mban Ramën të çahet nga brenda?
