Analisti Mustafa Nano e sheh protestën qytetare në Tiranë si një nga ngjarjet më të rëndësishme politike të viteve të fundit në Shqipëri: një lëvizje paqësore, qytetare, rinore dhe e paprecedentë, që sipas tij ka zgjuar shoqërinë shqiptare dhe ka vendosur nën presion jo vetëm qeverinë e Edi Ramës, por edhe opozitën dhe vetë partitë e mëdha. Por Nano paralajmëron se protesta mund të humbasë forcën e saj nëse rrëshqet drejt dhunës, ultimatumeve jashtë institucioneve apo përfshirjes së figurave që i japin qeverisë pretekst për ta delegjitimuar.
Në një intervistë në MCN TV, analisti dhe gazetari Mustafa Nano bëri një analizë të gjerë mbi protestën që po zhvillohet prej 25 ditësh në Tiranë, reagimin e vonuar të Presidentit Bajram Begaj, qëndrimin e kryeministrit Edi Rama, kërkesat e protestuesve, rrezikun e mosbindjes civile dhe efektin që kjo lëvizje mund të ketë në të ardhmen e politikës shqiptare.
Në qendër të qëndrimit të tij ishte një ide kryesore: forca më e madhe e protestës është paqja. Sipas Nanos, Rama nuk trembet nga përshkallëzimi, por nga një protestë e madhe, e qetë, qytetare, me familje, të rinj, gra, burra, fëmijë dhe pjesëmarrje shumëfish më të madhe. Pikërisht kjo, sipas tij, është forma që e vendos qeverinë në vështirësi reale.
Nano e cilësoi protestën si “të bukur”, “paqësore”, “shembullore” dhe të paprecedentë në përvojën politike shqiptare. Por njëkohësisht, ai bëri disa paralajmërime të forta: protestuesit duhet të distancohen nga figura problematike, duhet të shmangin dhunën, duhet të respektojnë rendin kushtetues dhe duhet të përmirësojnë mënyrën se si komunikojnë publikisht kauzën e tyre.
Distancimi nga figurat kontroverse: “Nuk i shtojnë asgjë protestës, i japin sebep Ramës”
Intervista nisi me çështjen e një shtetaseje të shpallur “person i padëshiruar”, e cila, sipas moderatores, kishte deklaruar se nuk kishte dalë në protestë për përfitim, por për motive atdhetare. Nano u shpreh qartë se protestuesit duhet të distancohen nga persona të tillë, sepse sipas tij ata nuk përfaqësojnë frymë demokratike, qytetare apo ekologjike.
Ai e vendosi këtë çështje në një kontekst më të gjerë: protesta, sipas tij, është protestë e qytetarëve të Shqipërisë, e taksapaguesve, votuesve dhe shtetasve shqiptarë që kanë dalë në rrugë kundër qeverisë së tyre. Për këtë arsye, Nano tha se përfshirja e personave nga jashtë Shqipërisë, sidomos kur janë figura që mund të ngjallin polemika, nuk i shton asgjë protestës në terma numerikë apo politikë.
Përkundrazi, sipas tij, këta persona mund të krijojnë mllef dhe animozitet mes pjesëve të ndryshme të kombit shqiptar dhe, më e rëndësishmja, mund t’i japin kryeministrit Edi Rama argumente për ta paraqitur protestën si të ndikuar nga faktorë të jashtëm apo nga frymëzime të gabuara.
Nano u kujdes të theksonte se nuk dëshironte të “çonte ujë në mullirin” e Ramës, sepse protestën e mbështet plotësisht. Por pikërisht për shkak se e mbështet, ai tha se lëvizja duhet të ruajë pastërtinë e saj qytetare dhe të mos lejojë që figura të dyshimta apo të diskutueshme ta dëmtojnë.
Në këtë pikë, Nano bëri edhe një dallim të qartë mes besimit fetar dhe radikalizmit. Ai nuk foli për myslimanët si besimtarë, por për ato që ai i quajti prirje islamiste dhe radikale të personit në fjalë, duke e lidhur këtë me simpatitë e saj të deklaruara ndaj regjimit iranian. Në artikulim politik, mesazhi i tij ishte: protesta nuk duhet të lejojë që kauza e saj të identifikohet me asnjë ekstremizëm, me asnjë agjendë të huaj dhe me asnjë figurë që qeveria mund ta përdorë për ta goditur atë.
Procedura “non grata”: Nano pranon se nuk e njeh saktësisht, por e sheh si masë sigurie
Moderatoria e pyeti Nanon edhe për aspektin procedural të shpalljes “non grata”, duke theksuar se Ministria e Brendshme e kishte konfirmuar informacionin, por nuk kishte dalë me një njoftim zyrtar publik.
Nano, ndonëse ka qenë ambasador, tha se nuk e njeh në detaje këtë procedurë, pasi raste të tilla janë të rralla. Ai kujtoi se termi “non grata” është bërë më i njohur për publikun shqiptar për shkak të rastit të Sali Berishës, por në praktikën shtetërore nuk është një instrument që përdoret shpesh.
Sipas logjikës së tij, një person shpallet i padëshiruar kur konsiderohet se përbën rrezik për vendin ose ka motivime të qarta kundër interesave të tij. Ai nuk dha një gjykim juridik për rastin konkret, por tha se nuk e di pse Ministria e Brendshme nuk e ka shpallur publikisht vendimin, nëse e ka kompetencën për ta bërë këtë.
Reagimi i Presidentit Begaj: “25 ditë me vonesë dhe as mish, as peshk”
Një nga temat kryesore të intervistës ishte reagimi i Presidentit të Republikës, Bajram Begaj, pas 25 ditësh protestë. Nano ishte kritik ndaj heshtjes së gjatë të kreut të shtetit dhe ndaj përmbajtjes së deklaratës së tij.
Sipas Nanos, presidenti nuk kishte pse të dilte me shpatë kundër qeverisë. Ai nuk kërkoi një president konfliktual, që të përplaset me ekzekutivin dhe të krijojë krizë institucionale. Por, nga ana tjetër, ai tha se një protestë ku mijëra njerëz dalin në rrugë në mënyrë paqësore nuk mund ta lërë indiferent kreun e shtetit.
Nano e quajti reagimin e Begajt “të çuditshëm”, kryesisht për dy arsye: së pari, sepse erdhi me vonesë të madhe; së dyti, sepse nuk përmbante ndonjë mesazh të fortë politik apo institucional. Sipas tij, të thuash se protesta është e drejtë kushtetuese nuk është as risi, as qëndrim i mjaftueshëm. Këtë e dinë të gjithë.
Nga presidenti, Nano priste diçka më konkrete. Ai mendon se Begaj duhej t’i bënte thirrje qeverisë të kontrollonte tonet e komunikimit me publikun, të hiqte dorë nga leximet denigruese të protestës dhe të kërkonte rrugë komunikimi me protestuesit. Madje, sipas tij, një president realisht mbi palët mund të shkonte vetë të takonte përfaqësuesit apo eksponentët e rëndësishëm të lëvizjes.
Kritika e Nanos ishte se Presidenti, duke folur pas 25 ditësh, nuk prodhoi asnjë lajm të vërtetë politik. Ai foli sepse duhej të fliste, por nuk tha diçka që të shënonte një ndërhyrje reale institucionale në krizën e krijuar.
Qeveria dhe narrativat për “ndikime të huaja”
Nano u ndal edhe te mënyra se si qeveria dhe segmente mediatike apo politike pranë saj e kanë lexuar protestën. Ai përmendi pretendime për ndikime iraniane, greke, turke, soroiste apo lidhje me Vetëvendosjen nga Kosova. Sipas tij, ky është një lexim i gabuar dhe i dëmshëm i protestës.
Për Nanon, qeveria po përpiqet ta zhvendosë thelbin e protestës nga pakënaqësia qytetare ndaj qeverisjes, taksave, ligjeve, mungesës së transparencës dhe shpërfilljes së institucioneve, drejt një debati për ndikime të jashtme. Kjo, sipas tij, e shtrembëron realitetin politik.
Prandaj ai këmbëngul se protestuesit duhet t’ia heqin qeverisë çdo pretekst. Sa më e pastër, më paqësore dhe më qytetare të jetë protesta, aq më e vështirë bëhet për qeverinë ta paraqesë atë si të manipuluar apo të rrezikshme.
Kërkesat e protestuesve: dorëheqja e Ramës legjitime, por qeveria teknike kalon nga Parlamenti
Në pjesën për kërkesat e protestuesve, Nano bëri një dallim të rëndësishëm mes kërkesës politike dhe mekanizmit institucional.
Ai tha se kërkesa për dorëheqjen e kryeministrit është normale në protesta të tilla. Madje, ai vetë e mbështet këtë kërkesë. Sipas tij, në çdo protestë të madhe kundër një qeverie, thirrja për largimin e kryeministrit është instinktive dhe e kuptueshme.
Por Nano shprehu rezerva për disa kërkesa të tjera, sidomos për idenë e një qeverie 12-mujore apo teknike me detyra të caktuara, nëse kjo kërkohet jashtë rendit kushtetues dhe parlamentar. Ai tha se Shqipëria ka një rend institucional dhe kushtetues, dhe pavarësisht abuzimeve të pushtetit, ky rend nuk mund të anashkalohet.
Sipas tij, vendimi për një qeveri teknike nuk mund të merret në shesh, në një forum paralel apo në një strukturë jashtë institucioneve. Ai duhet të kalojë nga Parlamenti dhe të votohet nga deputetët. Për sa kohë në Parlament ekziston një mazhorancë që është në gjendje të zgjedhë një kryeministër, protestuesit nuk mund të imponohen thjesht me ultimatume.
Por kjo nuk do të thotë, sipas Nanos, se protesta është e pafuqishme. Përkundrazi, ai tha se protesta mund të imponojë ndryshim vetëm duke u rritur shumëfish dhe duke mbetur paqësore. Nëse numrat rriten dhe protesta ruan karakterin qytetar, atëherë qeveria do të detyrohet ta marrë seriozisht.
Ligjet për investitorët strategjikë dhe kërkesat parlamentare
Nano përmendi edhe kërkesat e tjera të protestuesve, përfshirë anulimin e disa ligjeve që lidhen me partnerët apo investitorët strategjikë. Ai nuk hyri në detaje për secilin ligj, por tha se këto kërkesa duhen marrë në konsideratë dhe se një pjesë e tyre janë sugjerime që i drejtohen Parlamentit.
Kjo ishte një pikë kyçe në analizën e tij: protesta mund të ushtrojë presion politik, moral dhe publik, por vendimmarrja formale për ligje, qeveri teknike apo ndryshime institucionale duhet të ndodhë brenda arkitekturës kushtetuese.
Me fjalë të tjera, Nano nuk i kundërshtoi kërkesat në thelb, por paralajmëroi kundër idesë që zemërimi qytetar të zëvendësojë institucionet. Sipas tij, pikërisht rendi kushtetues është ai që u mundëson qytetarëve të dalin pa frikë në rrugë, me familje, me fëmijë dhe pa incidente.
Protesta paqësore: arma më e fortë kundër Ramës
Pjesa më e fortë e intervistës ishte paralajmërimi i Nanos kundër përshkallëzimit të protestës dhe thirrjeve për mosbindje civile më 2 korrik, nëse nuk ka reagim nga Rama.
Sipas Nanos, kjo do të ishte mënyra më e sigurt për ta shkatërruar protestën. Ai tha se Rama “mezi po e pret” një rrëshqitje të tillë, sepse dhuna do t’i jepte qeverisë mundësinë të ndryshonte natyrën e konfliktit: nga protestë qytetare kundër qeverisë, në përballje rendi me protestues të dhunshëm.
Analiza e tij ishte e qartë: Rama ka frikë nga një protestë paqësore me shifra të mëdha. Nëse në rrugë dalin dyfishi apo trefishi i njerëzve, qeveria do ta ketë gjithnjë e më të vështirë ta injorojë apo ta diskreditojë. Por nëse nis dhuna, protesta humb familjet, humb qytetarët e moderuar, humb mbështetjen ndërkombëtare dhe i jep qeverisë pretekst të përdorë forcë.
Nano paralajmëroi se thirrjet për rrethimin e Kryeministrisë, për dhunë apo për imponim ndaj institucioneve janë receta më e shpejtë për ta prishur protestën. Në këtë pikë, ai nuk la vend për dykuptimësi: paqja është kapitali më i madh politik i protestës.
A është zbehur protesta? Nano: vera mund ta ulë, por vjeshta mund ta rikthejë më të organizuar
I pyetur nëse protesta është zbehur për shkak të rënies së numrave ditët e fundit, Nano tha se kjo mund të ndodhë natyrshëm. Sipas tij, çdo protestë ka kulmin e vet, mund të ulet dhe të rritet sërish.
Ai përmendi edhe faktorin sezonal: vera, vapa, pushimet familjare dhe lodhja e qytetarëve mund të ndikojnë në uljen e përkohshme të pjesëmarrjes. Por kjo, sipas tij, nuk do të thotë se protesta ka mbaruar. Përkundrazi, ai e sheh si një lëvizje që mund të vazhdojë gjatë dhe të rikthehet në vjeshtë më e qartë, më e organizuar dhe më e menduar.
Nano tha se periudha e verës mund t’u shërbejë organizatorëve për të reflektuar, për të eliminuar disa defekte dhe për të ndërtuar një komunikim më të mirë publik.
Dobësia e protestës: spontaniteti i mesazheve dhe mungesa e fytyrës drejtuese
Pavarësisht vlerësimit të lartë për protestën, Nano identifikoi edhe disa dobësi. Sipas tij, një nga problemet është spontaniteti i tepërt në përcjelljen e mesazheve. Ai tha se nuk mund t’i jepet mikrofoni kujtdo, sepse mesazhi publik i protestës duhet të jetë i artikuluar, i qartë dhe politikisht i pjekur.
Sipas tij, duhet të dalin në skenë njerëz me karizëm, me aftësi komunikimi, me formim dhe me njohje të mirë të politikës. Ai shtoi se lidershipi i protestës duhet ta nxjerrë fytyrën. Nëse protesta do të zgjasë dhe do të hyjë në një fazë të re, ajo nuk mund të mbetet vetëm një shpërthim spontan; duhet të krijojë përfaqësim, disiplinë mesazhi dhe strategji.
Kjo nuk do të thotë, sipas leximit të Nanos, se protesta duhet të kthehet domosdoshmërisht në parti të menjëhershme. Por lëvizja duhet të gjejë forma për të përfaqësuar kauzën e saj edhe përtej sheshit.
Efekti politik: “Kjo protestë ka zgjuar shoqërinë shqiptare”
Në fund të intervistës, Nano bëri vlerësimin më të gjerë politik: edhe nëse Rama nuk largohet menjëherë, protesta tashmë ka prodhuar ndryshim. Sipas tij, ajo ka zgjuar shoqërinë shqiptare dhe ka befasuar të gjithë, përfshirë edhe vetë atë.
Nano tha se nuk e kishte menduar se shqiptarët mund të mobilizoheshin spontanisht në përmasa të tilla kundër një qeverie që, sipas tij, abuzon me taksat, abuzon me ligjet, shpërfill institucionet dhe nuk garanton transparencën.
Për të, fakti që një gjeneratë e re ka pushtuar rrugët për gati një muaj dhe i është imponuar gjithë shoqërisë është zhvillim i jashtëzakonshëm. Kjo gjeneratë, sipas Nanos, ka ngjallur shpresë dhe mund ta përfaqësojë kauzën e saj në forma të ndryshme: si lëvizje afatgjatë, si subjekt politik, apo si presion i vazhdueshëm qytetar.
Mesazhi për opozitën: njerëzit dolën vetë, sepse opozita nuk i nxjerr dot
Një nga goditjet më të forta të Nanos ishte ndaj opozitës tradicionale. Ai tha se fakti që njerëzit dolën spontanisht në rrugë tregon se opozita nuk është më e besueshme për t’i mobilizuar.
Pyetja që ai ngriti ishte e thjeshtë: nëse këta njerëz dolën vetë, pse nuk i nxjerr opozita? Përgjigjja e tij ishte po aq e drejtpërdrejtë: sepse opozita është e pabesueshme.
Nga kjo protestë, sipas Nanos, mund të lindin zëra brenda opozitës që kërkojnë reformim dhe largim të lidershipit aktual. Me këtë, ai la të kuptohet se protesta nuk është vetëm kundër Ramës, por edhe kundër sistemit të vjetër politik që përfaqësohet nga partitë e mëdha.
Mesazhi për Partinë Socialiste: protesta mund ta penalizojë në zgjedhjet e ardhshme
Nano tha se i njëjti diskutim mund të bëhet edhe për Partinë Socialiste. Sipas tij, mobilizimi qytetar kundër qeverisë është një sinjal që mund ta penalizojë PS-në në zgjedhjet e ardhshme.
Ai vuri në dukje se deri tani nuk kanë dalë figura të rëndësishme nga brenda PS-së për të folur hapur. Deputetët, sipas tij, duket se ruajnë karriget ose presin një moment tjetër. Ai përmendi se një person është larguar, por priste që të dilnin edhe figura më të rëndësishme.
Megjithatë, edhe në skenarin kur askush nuk flet apo nuk largohet, Nano mendon se klima brenda partive nuk do të jetë më e njëjtë. Protesta ka dhënë një sinjal të fortë: gjeneratat e reja janë vigjilente, janë syçelëta dhe nuk kanë ndërmend të heshtin më.
Përfundim: protesta si pikë kthese morale, edhe nëse jo menjëherë institucionale
Intervista e Mustafa Nanos në MCN TV ishte një mbështetje e qartë për protestën qytetare, por jo një mbështetje pa kushte për çdo formë veprimi. Ai e sheh protestën si një ngjarje pozitive, të bukur dhe të rëndësishme për demokracinë shqiptare, por paralajmëron se ajo mund të dëmtohet nga tri rreziqe: figurat e diskutueshme që i japin pretekst qeverisë, përshkallëzimi i dhunshëm dhe injorimi i rendit kushtetues.
Sipas Nanos, rruga më e fortë për protestën është të mbetet paqësore, të rritet në numra, të qartësojë mesazhet, të nxjerrë përfaqësim publik dhe të ruajë karakterin qytetar që e ka bërë të veçantë. Në këtë formë, ajo nuk është thjesht një protestë kundër Edi Ramës; është një shkundje për gjithë sistemin politik shqiptar.
Nëse protesta vazhdon paqësisht dhe shumëfishohet, Rama do ta ketë gjithnjë e më të vështirë ta shpërfillë. Nëse përshkallëzohet në dhunë, ajo rrezikon të humbasë pikërisht atë që e bën të fortë: legjitimitetin moral, pjesëmarrjen qytetare dhe simpatinë publike.
Mesazhi i Nanos ishte i qartë: Rama nuk ka frikë nga zhurma, as nga dhuna, as nga rrethimi i institucioneve. Ai ka frikë nga një shesh i madh, i qetë, paqësor dhe i mbushur me qytetarë që nuk pranojnë më të heshtin.
