Studiuesi Ron Petersen thotë se ka disa gjëra të thjeshta që të gjithë mund t’i bëjmë për një plakje më të shëndetshme të aftësive njohëse.
Nga Richard Sima
Për më shumë se 50 vjet, Ron Petersen ka studiuar plakjen e shëndetshme, aftësitë njohëse dhe demencën.
Hulumtimet e Petersenit ndihmuan në themelimin e konceptit të dëmtimit të lehtë njohës, një gjendje që ndodhet midis plakjes së shëndetshme njohëse dhe demencës. Ky koncept ndryshoi mënyrën se si mjekët dhe shkencëtarët studiojnë shëndetin njohës, duke vënë theks më të madh te zbulimi i hershëm dhe ndryshimet në stilin e jetesës. Petersen është bashkautor i më shumë se 1.500 artikujve shkencorë të recensuar nga kolegët dhe punon me orar të plotë në kërkimet klinike si drejtor i Studimit të Plakjes të Mayo Clinic, ku gjithashtu viziton pacientë.
Në moshën 80-vjeçare, Petersen thotë se ka disa gjëra të thjeshta që të gjithë mund t’i bëjmë për një plakje më të shëndetshme të aftësive njohëse.
“Plakja nuk ka pse të jetë një proces pasiv”, tha ai. “Ne mund të ndikojmë tek ajo. Mund të angazhohemi. Dhe pikërisht këtu hyn në lojë mënyra e jetesës.”
Doja të dija se si njohuritë e gjera të Petersenit për demencën dhe plakjen ndikojnë në rutinën dhe zakonet e tij të përditshme. Prandaj bisedova me të në telefon nga Çikagoja, ku së fundmi kishte marrë një çmim për kontributin e tij gjatë gjithë jetës nga Akademia Kombëtare e Neuropsikologjisë. Javën pasuese kishte planifikuar udhëtime të tjera në San Diego dhe më pas në Fort Lauderdale të Floridës.
Ja çfarë rekomandon dhe çfarë bën vetë ai për një plakje të shëndetshme njohëse.
Ushtrime fizike të paktën tri herë në javë
“Nëse dikush do të më vinte me shpatulla pas murit dhe do të më thoshte: ‘Duhet të bësh vetëm një gjë. Cila do të ishte?’”, përgjigjja e tij do të ishte aktiviteti fizik, tha Petersen.
Kur nuk është duke udhëtuar, ai ushtrohet rreth tri deri në katër ditë në javë, shpesh së bashku me bashkëshorten e tij në një qendër fitnesi. “Bëj ecje të shpejtë. Ndonjëherë përdor pistën e vrapimit, e ngre dhe e ul pak pjerrësinë dhe ndryshoj shpejtësinë”, tha ai.
Ai luan gjithashtu golf dhe bën ushtrime rezistence, si shtytje me këmbë në pajisje dhe ushtrime shtytjeje për pjesën e sipërme të trupit, si edhe ushtrime për fleksibilitet. Sipas tij, këto janë thelbësore për të ndihmuar në ruajtjen e ekuilibrit dhe parandalimin e rrëzimeve — “një nga problemet vërtet të bezdisshme të plakjes”.
Puna e Petersenit dhe studimet e mëvonshme kanë treguar se aktiviteti fizik mund të ngadalësojë rënien e aftësive njohëse, të ulë rrezikun e sëmundjes së Alzheimerit dhe të promovojë një shëndet më të mirë të trurit.
Petersen rekomandon 150 minuta aktivitet aerobik në javë. Edhe pak aktivitet, për shembull 10 minuta vrapim jashtëzakonisht të ngadaltë, ndihmon, tregojnë studimet. “Vetëm fakti që bëni më shumë nga sa po bëni tani është ndoshta gjëja më e mirë që mund të bëni”, tha ai.
Të qëndrosh intelektualisht aktiv
Petersen është vazhdimisht i zënë me punën e tij. Prandaj, kur nuk punon, përpiqet të çlodhet.
Ai nuk është nga ata njerëz që zgjidhin Sudoku, fjalëkryqe apo lojëra për trurin, tha ai. Nuk shikon shumë televizor, por kur e bën, shikon lajme ose sport. Duke jetuar në Minesota, ai mbështet Vikings, Twins, Timberwolves, Lynx dhe ekipet ku luajnë nipërit e mbesat e tij. Një natë para bisedës sonë, nipi i tij më i madh kishte luajtur një ndeshje futbolli në fazën eliminatore rajonale, në shi, erë dhe temperaturë prej 48 gradësh Fahrenheit. “Shkuan në vazhdim të dytë dhe fituan”, tha Petersen.
“Nuk lexoj aq sa mundem, sa duhet dhe sa do të doja, por më pëlqen të lexoj më shumë libra joletrarë sesa letërsi artistike”, tha ai. “Tani po lexoj një libër që quhet ‘The Gales of November’ dhe flet për fundosjen e Edmund Fitzgerald në Liqenin Superior. Është jashtëzakonisht interesant.”
Studimet tregojnë se të mbeturit mendërisht aktiv — duke mësuar një gjuhë, duke dëgjuar muzikë, duke u marrë me hobi ose duke përdorur teknologji të reja — sjell përfitime si afatshkurtra, ashtu edhe afatgjata për trurin.
Ai këshillon njerëzit se aktivitetet intelektuale mund t’i sjellin dobi shëndetit të trurit — qoftë leximi i gazetës, ndjekja e ligjëratave apo thjesht diskutimi i çështjeve të ndryshme me të tjerët. Por ai rekomandon “të gjeni diçka që është argëtuese, që ju pëlqen ta bëni dhe që mezi prisni ta bëni çdo ditë”.
Një dietë e shëndetshme për zemrën
Është e vështirë të përcaktohet nëse një dietë e caktuar është më e mirë se një tjetër për trurin, tha Petersen, por të ushqyerit sipas një diete të shëndetshme për zemrën — si dieta mesdhetare ose dieta MIND — është një ide e mirë. Studimet kanë treguar se përqendrimi te ushqime të tilla si perimet, arrat, fasulet, frutat dhe prodhimet e detit mund të ulë rrezikun e rënies së aftësive njohëse dhe demencës, veçanërisht te njerëzit që tashmë janë në rrezik më të lartë.
“Ajo që duhet të bëjmë për shëndetin e zemrës, mendoj se është e mirë edhe për trurin”, tha ai.
Nga ana e tij, Petersen është “omnivor”. Për mëngjes ha shpesh granola dhe kos me fruta pylli. Dreka është zakonisht “diçka në lëvizje”, por ndonjëherë ha përsëri fruta, kos dhe granola. Nuk konsumon shumë mish të kuq — afërsisht një herë në dy javë. Për darkë, për këtë arsye, u jep përparësi pulës dhe peshkut, megjithëse pranon se ha edhe ushqime jo të shëndetshme, sidomos kur udhëton.
Sa i përket alkoolit, studiuesit kanë gjetur një lidhje midis konsumimit të alkoolit — sidomos në sasi të mëdha — dhe rritjes së rrezikut për demencë. Por Petersen pi “pak alkool”, zakonisht të premteve dhe të shtunave kur del me familjen ose miqtë. Ai preferon birrën, veçanërisht Leinenkugel’s Red Lager ose Original, të prodhuara në Wisconsin.
“Ekziston gjithmonë edhe aspekti i kënaqësisë. Pacientët më thonë: ‘A duhet të pi?’ Unë u them: ‘Nëse nuk pini, nuk do t’ju këshilloja të filloni. Por nëse pini dhe ju pëlqen ai një koktej pasdite ose ajo një gotë verë me darkën, kjo ndoshta është në rregull.’”
Gjumë i rregullt dhe cilësor
Gjumi bëhet më i vështirë me kalimin e moshës. “Zakonisht ajo që ndodh është se sasia rritet dhe cilësia ulet”, tha Petersen. “Pra, mund të kalojmë më shumë kohë në shtrat, por zgjohemi dhe nuk arrijmë të flemë përsëri.”
Gjumi është i rëndësishëm për forcimin e kujtimeve dhe pastrimin e mbetjeve nga truri. Çrregullimet e gjumit, përfshirë përgjumjen e shtuar ose pagjumësinë kronike, janë lidhur me një rrezik më të lartë të demencës dhe rënies së aftësive njohëse.
Petersen ndjek këshillat e zakonshme: shmang stimuluesit si kafeina gjatë natës, shkon në shtrat afërsisht në të njëjtën kohë çdo mbrëmje, rreth orës 22:30, dhe zgjohet afërsisht në të njëjtën kohë, rreth orës 06:30, pastaj pi një filxhan kafe. Megjithatë, gjatë fundjavave mund të flejë pak më gjatë.
Ai tha se është e rëndësishme t’u kushtohet vëmendje çrregullimeve të frymëmarrjes gjatë gjumit, si apnea e gjumit, dhe se dremitjet përgjithësisht konsiderohen të pranueshme, për sa kohë nuk zgjasin shumë.
“Disa njerëz mund të shtrihen për 10-15 minuta dhe — kaq — të rikthehen menjëherë në aktivitet dhe të ndihen të freskët. Dhe, e dini, mendoj se kjo është në rregull. Shqetësohem pak më shumë kur dikush fle për një orë, dy orë apo diçka të tillë në mes të pasdites.”
Kjo mund të jetë shenjë e një çrregullimi të gjumit dhe duhet diskutuar me ofruesin tuaj të kujdesit shëndetësor.
Ruajtja e lidhjeve shoqërore
Petersen ka dy fëmijë dhe gjashtë nipër e mbesa, të cilët jetojnë të gjithë relativisht afër, dhe ai takohet me ta çdo javë. Familja, lidhjet shoqërore, rrjeti i marrëdhënieve dhe koha me miqtë janë të gjitha të rëndësishme, tha ai. Studimet kanë treguar se ndjenjat e vetmisë mund të rrisin rrezikun për demencë; anasjelltas, lidhjet e forta shoqërore janë thelbësore për shëndetin njohës.
“Është e lehtë që, kur plakeni, të tërhiqeni”, tha Petersen. “‘Ah, nuk do të dal. Jo, nuk dua ta bëj këtë. Le të rrimë në shtëpi’, e kështu me radhë. Dhe mendoj se luftimi i kësaj prirjeje është një rekomandim me vlerë.”/WP
