Indeksi i Performancës Mjedisore 2026 ka vlerësuar 177 vende përmes 47 treguesve që matin shëndetin mjedisor, gjendjen e ekosistemeve dhe përpjekjet kundër ndryshimeve klimatike. Vendet evropiane dominojnë kreun e renditjes, ndërsa raporti paralajmëron se bota vazhdon të jetë larg trajektores së nevojshme për frenimin e ngrohjes globale.

Presionet mjedisore po bëhen gjithnjë e më të ndërlikuara dhe po kërcënojnë prosperitetin global dhe zhvillimin e qëndrueshëm. Emetimet e gazeve serrë vazhdojnë të rriten, keqmenaxhimi i burimeve dhe ndryshimet klimatike po degradojnë ekosistemet dhe biodiversitetin, ndërsa ajri dhe uji i ndotur mbeten ndër shkaqet kryesore të vdekjeve të parakohshme në shumë vende në zhvillim.

Kjo është panorama që paraqet Indeksi i Performancës Mjedisore 2026 – EPI 2026, raporti i përgatitur nga Qendra e Yale-it për Ligjin dhe Politikën Mjedisore, në bashkëpunim me Qendrën për Informacionin e Integruar të Sistemit Tokësor në Universitetin Columbia dhe Qendrën e Yale-it për Zgjidhje Gjeohapësinore, me mbështetjen e Fondacionit McCall MacBain.

Raporti rendit 177 vende përmes 47 treguesve, të organizuar në 12 kategori dhe tri objektiva kryesore: shëndetin mjedisor, vitalitetin e ekosistemeve dhe ndryshimet klimatike. Më shumë se gjysma e treguesve tashmë përfshijnë përdorimin e inteligjencës artificiale, ndërsa edicioni i vitit 2026 sjell edhe një tregues të ri për gjendjen e kullotave dhe një standard më rigoroz për vlerësimin e emetimeve.

Maqedonia e Veriut në vendin e 56-të

Maqedonia e Veriut është renditur në vendin e 56-të në botë, me rezultat të përgjithshëm prej 46.17 pikësh.

Vendi ndodhet menjëherë pas Malit të Zi, i cili është i 55-ti me 46.38 pikë. Diferenca ndërmjet dy vendeve është vetëm 0.21 pikë.

Maqedonia e Veriut renditet:

• 3.05 pikë pas Shqipërisë;
• 0.21 pikë pas Malit të Zi;
• 1.23 pikë para Serbisë;
• 3.29 pikë para Bosnjë-Hercegovinës.

Në renditjen botërore, pas Maqedonisë së Veriut ndodhen Shën Vincenti dhe Grenadinet, Meksika, Zimbabveja, Argjentina, Dominika dhe Singapori.

Pozita e 56-të e vendos Maqedoninë e Veriut në gjysmën e sipërme të renditjes globale. Megjithatë, ajo mbetet pas shumicës së vendeve të Bashkimit Evropian dhe pas Shqipërisë, Kroacisë, Bullgarisë, Sllovenisë dhe Greqisë.

Raporti përmbledhës nuk publikon në tabelën përfundimtare ndarjen e rezultatit të secilit shtet sipas çdo nënkategorie. Për këtë arsye, vetëm nga rezultati i përgjithshëm nuk mund të përcaktohet saktësisht se cili sektor – ajri, mbetjet, ujërat, biodiversiteti apo klima – ka ndikuar më shumë në pozitën e Maqedonisë së Veriut.

Shqipëria e 46-ta, më e pozicionuara në Ballkanin Perëndimor

Shqipëria renditet në vendin e 46-të, me 49.22 pikë, duke dalë më mirë se të gjitha vendet e tjera të Ballkanit Perëndimor që figurojnë në indeks.

Ajo ndodhet menjëherë pas Kosta Rikës, e cila është e 45-ta me 49.28 pikë. Diferenca është vetëm 0.06 pikë. Pas Shqipërisë renditen Gaboni, Kolumbia, Omani dhe Brazili.

Ndryshe nga një interpretim i gabuar i shfaqur në disa versione të përpunuara të raportit, Shqipëria nuk renditet para Ukrainës, Kilit dhe Kosta Rikës: Ukraina është e 40-ta, Kili i 41-ti dhe Kosta Rika e 45-ta.

Kosova nuk figuron si një hyrje më vete në tabelën përfundimtare të 177 vendeve.

Si renditet rajoni

Shqipëria dhe Maqedonia e Veriut ndodhen të dyja në gjysmën e sipërme të renditjes botërore. Megjithatë, diferenca e dukshme me Greqinë, Slloveninë dhe Bullgarinë tregon se në rajon vazhdojnë të ekzistojnë dallime të mëdha në kapacitetin institucional, infrastrukturën mjedisore dhe zbatimin e politikave.

Estonia kryeson botën

Estonia është vendi me performancën më të mirë mjedisore në vitin 2026, me 74.79 pikë.

Raporti e lidh ngjitjen e saj në vendin e parë me reduktimin e fuqishëm të emetimeve të gazeve serrë, pas mbylljes në vitin 2019 të gjeneratorëve të energjisë që përdornin shist bituminoz. Ky ndryshim solli një ulje të menjëhershme të emetimeve me rreth 40 për qind.

Autorët paralajmërojnë se përfitime kaq të mëdha, të arritura përmes një ndërhyrjeje të vetme, nuk mund të përsëriten vazhdimisht. Reduktimet e ardhshme do të kërkojnë politika më të gjera, transformim të sektorit energjetik dhe përpjekje të qëndrueshme për kontrollin e emetimeve.

Dhjetë vendet e para janë:

Të gjitha vendet e dhjetëshes së parë janë evropiane. Luksemburgu është vetëm 0.55 pikë pas Estonisë, ndërsa Mbretëria e Bashkuar, Finlanda dhe Holanda plotësojnë pesëshen e parë.

Jashtë Evropës, Japonia është e 16-ta, Australia e 25-ta, Shtetet e Bashkuara të 27-at, Kanadaja e 29-ta dhe Zelanda e Re e 32-ta.

Ndër ekonomitë e mëdha në zhvillim, Brazili renditet i 50-ti, Rusia e 89-ta, Afrika e Jugut e 111-ta dhe Kina e 129-ta. India ndodhet në pozitën e parafundit, të 176-tën.

Laosi i fundit, India e parafundit

Laosi mbyll renditjen me 21.78 pikë, ndërsa India është e parafundit me 22.46 pikë.

Pesë vendet e fundit janë:

Këto vende përballen njëkohësisht me ndotjen e ajrit, mungesën e ujit të sigurt, mangësitë në sanitacion, shpyllëzimin, presionin e bujqësisë mbi natyrën dhe ndikimet në rritje të ndryshimeve klimatike.

Çfarë mat EPI 2026?

EPI nuk mat vetëm pastërtinë e ajrit apo sasinë e mbeturinave. Ai përmbledh 47 tregues në tri shtylla kryesore.

Vitaliteti i ekosistemeve – 45 për qind

Kjo është pjesa me peshën më të madhe në rezultatin përfundimtar. Ajo përmban 27 tregues të ndarë në shtatë kategori:

• pyjet;
• kullotat;
• peshkimi;
• ndotja e ajrit;
• bujqësia;
• burimet ujore;
• biodiversiteti dhe habitatet.

Brenda kësaj shtylle, biodiversiteti dhe habitatet përbëjnë 55 për qind të vlerësimit, ndërsa pyjet, kullotat dhe ndotja e ajrit kanë nga 10 për qind.

Ndryshimet klimatike – 30 për qind

Kjo shtyllë përmban nëntë tregues që matin:

• trendin e emetimeve të dioksidit të karbonit;
• metanin;
• oksidin e azotit;
• gazet e fluoruara;
• karbonin e zi;
• emetimet në raport me popullsinë;
• emetimet në raport me prodhimin ekonomik;
• emetimet e parashikuara deri në vitin 2050;
• karbonin që lidhet me ndryshimin e përdorimit të tokës.

Shëndeti mjedisor – 25 për qind

Kjo pjesë përmban 11 tregues të ndarë në katër kategori:

• cilësia e ajrit;
• sanitacioni dhe uji i pijshëm;
• ekspozimi ndaj metaleve të rënda;
• menaxhimi i mbetjeve.

Vetëm cilësia e ajrit përbën 60 për qind të shtyllës së shëndetit mjedisor. Ajo përfshin ekspozimin ndaj grimcave PM2.5, ozonit, dioksidit të azotit, monoksidit të karbonit, dioksidit të squfurit dhe përbërjeve organike të paqëndrueshme.

Bota mbetet larg objektivave klimatike

Një nga përfundimet më të forta të EPI 2026 është se përparimi global ndaj ndryshimeve klimatike mbetet i pamjaftueshëm.

Pavarësisht një dekade angazhimesh ndërkombëtare në kuadër të Marrëveshjes së Parisit, zgjerimit të energjisë së rinovueshme dhe përmirësimit të efikasitetit energjetik, emetimet globale të gazeve serrë vazhdojnë të rriten.

Raporti e krahason performancën e vendeve me një trajektore të ngrohjes globale prej 1.7 gradësh Celsius. Shumica dërrmuese e shteteve nuk po i reduktojnë emetimet me ritmin e nevojshëm për të qëndruar brenda këtij pragu, ndërsa shumë prej tyre nuk i kanë ulur fare.

Holanda, Gjermania dhe Danimarka përfitojnë nga politikat e Bashkimit Evropian për kontrollin e emetimeve, përfshirë çmimin e karbonit përmes Sistemit të Tregtimit të Emetimeve.

Franca ka përparësi nga flota e saj e gjerë bërthamore, ndërsa vendet nordike mbështeten fuqishëm te energjia e erës dhe hidroenergjia. Këto politika u kanë mundësuar intensitete ndër më të ulëtat të emetimeve në prodhimin e energjisë elektrike.

Megjithatë, raporti nënvizon se as vendet kryesuese nuk janë plotësisht në rrugën e duhur për arritjen e emetimeve neto zero deri në vitin 2050.

Kina, India, Rusia dhe Shtetet e Bashkuara

Kina, emetuesja më e madhe e gazeve serrë, vlerësohet dobët në treguesit klimatikë, pavarësisht rritjes së shpejtë të kapaciteteve të energjisë së rinovueshme. Varësia nga qymyri dhe industria me konsum të lartë energjie prodhojnë emetime që tejkalojnë përfitimet nga zgjerimi i energjisë së pastër.

India ka ende emetime relativisht të ulëta për banor, por ato po rriten me shpejtësi. Vendi përballet me një tension të fortë ndërmjet nevojës për zhvillim dhe kostos së ndotjes, ndërsa miliona qytetarë fitojnë qasje në shërbime moderne energjetike.

Rusia renditet pranë fundit në treguesit klimatikë, për shkak të varësisë së thellë nga nxjerrja e lëndëve djegëse fosile, bazës industriale të vjetruar dhe mungesës së stimujve të fuqishëm për dekarbonizim.

Shtetet e Bashkuara performojnë më dobët se shumë vende me zhvillim të ngjashëm, për shkak të emetimeve të larta për frymë, tranzicionit energjetik të kontestuar politikisht dhe politikave që nuk përputhen me shkallën e transformimit të kërkuar.

Pasuria ndihmon, por nuk e garanton rezultatin

Rezultatet e EPI 2026 kanë një lidhje të fortë me nivelin ekonomik të vendeve. Koeficienti i korrelacionit ndërmjet pasurisë dhe rezultatit mjedisor është 0.69.

Vendet me të ardhura të larta zakonisht kanë më shumë mundësi të investojnë në ujësjellës, kanalizime, trajtimin e ujërave të zeza, menaxhimin e mbeturinave, energji më të pastër, institucione rregullatore dhe mbrojtje të biodiversitetit.

Një pjesë e performancës së tyre më të mirë, megjithatë, lidhet edhe me zhvendosjen e industrive ndotëse drejt vendeve të Jugut Global.

Raporti thekson se të ardhurat nuk e paracaktojnë rezultatin. Në çdo nivel ekonomik ka vende që performojnë më mirë se shtetet me të ardhura të ngjashme dhe vende që mbeten dukshëm prapa. Qeverisja e mirë, planifikimi ekonomik dhe investimet strategjike mund të sjellin rezultate të forta edhe në kushte me burime të kufizuara.

Inteligjenca artificiale hyn në matjen e mjedisit

Një nga risitë kryesore të EPI 2026 është integrimi sistematik i inteligjencës artificiale dhe mësimit makinerik në mbledhjen dhe përpunimin e të dhënave.

Më shumë se gjysma e treguesve tashmë përdorin një ose disa metoda të mbështetura nga AI-ja:

• mbledhjen e të dhënave;
• plotësimin e boshllëqeve;
• zbulimin e anomalive;
• verifikimin;
• vlerësimin e treguesve që nuk monitoroheshin mjaftueshëm.

Modelet trajnohen me imazhe satelitore, të dhëna të teledetektimit, matje në terren dhe variabla socio-ekonomikë. Kjo siguron mbulim më të gjerë gjeografik, vazhdimësi më të mirë kohore dhe një pamje më të plotë të kushteve mjedisore në botë.

Tregues i ri për kullotat

EPI 2026 përfshin për herë të parë një tregues të posaçëm për kullotat, të ndërtuar me të dhëna nga konsorciumi kërkimor Global Pasture Watch, i udhëhequr nga Land & Carbon Lab.

Kullotat mbulojnë rreth 40 për qind të sipërfaqes tokësore të Tokës që nuk është e mbuluar me akull. Ato mbështesin një pjesë të rëndësishme të biodiversitetit, ruajnë karbon në tokë dhe sigurojnë jetesën e miliona njerëzve.

Pavarësisht kësaj rëndësie, kullotat historikisht kanë marrë më pak vëmendje politike dhe shkencore se pyjet. Treguesi i ri përdor teledetektimin dhe inteligjencën artificiale për të krijuar një matje globale të krahasueshme të shëndetit dhe degradimit të tyre.

Çfarë nënkupton renditja për Maqedoninë e Veriut?

Pozita e 56-të tregon se Maqedonia e Veriut performon më mirë se një pjesë e konsiderueshme e vendeve të përfshira në raport, por mbetet prapa vendeve evropiane me sisteme më të zhvilluara të mbrojtjes së mjedisit.

Rezultati duhet të lexohet si një tregues i përgjithshëm, jo si dëshmi se të gjitha aspektet e mjedisit janë në të njëjtin nivel.

Përmirësimi afatgjatë kërkon:

• reduktimin e ndotjes së ajrit;
• përmirësimin e menaxhimit të mbetjeve;
• trajtimin më të mirë të ujërave të zeza;
• mbrojtjen e burimeve ujore;
• ruajtjen e biodiversitetit dhe habitateve;
• modernizimin e sektorit energjetik;
• matje më të sakta dhe publikim të rregullt të të dhënave.

Mesazhi themelor i raportit është se ajo që matet mund të krahasohet, ajo që krahasohet krijon përgjegjësi dhe përgjegjësia mund të nxisë ndryshimin e politikave. Që nga krijimi i tij në vitin 2000, EPI është zhvilluar në një nga instrumentet më të përdorura për krahasimin ndërkombëtar të politikave dhe rezultateve mjedisore.

Renditja e plotë e 177 vendeve

Shënim: Në dokumentin origjinal, kolona REG tregon pozitën e vendit brenda rajonit përkatës. Ajo nuk tregon ngritje ose rënie nga renditja e mëparshme. Për lexueshmëri, më poshtë paraqiten vetëm renditja botërore dhe pikët.

Renditja dhe pikët janë marrë nga tabela përfundimtare e EPI 2026.

Burimi: Wendling, Z. A., Emerson, J. W., Esty, D. C., de Sherbinin, A., Block, S., et al. (2026), 2026 Environmental Performance Index, Yale Center for Environmental Law & Policy. Raporti publikohet nën licencën Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International./Tetova News