MASAKRA E TIVARIT – 1.500 fakte të hollësishme sipas librit të Uran Butkës

Ky material përmbledh 1.500 fakte të gjata, të numëruara dhe të strukturuara mbi bazën e trajtimit që Uran Butka i bën Masakrës së Tivarit dhe përgjegjësive politike, ushtarake e shtetërore që lidhen me të. Kur libri mbështetet në dokument arkivor, dëshmi personale, pretendim politik ose interpretim të autorit, formulimi përpiqet ta dallojë qartë këtë natyrë të burimit. Materiali është përgatitur për publikim në Tetova News dhe nuk synon të zëvendësojë tekstin e plotë të librit apo kërkimin e mëtejshëm arkivor.

Masakra e Tivarit – Uran Butka | 1.500 fakte

3. Autori e trajton vitin 1945 si një moment kur statusi politik i Kosovës po përcaktohej në kushte të forta presioni ushtarak. Për Butkën, vendimet politike të asaj kohe nuk mund të ndahen nga operacionet e armatosura, mobilizimet dhe goditja e formacioneve shqiptare që kundërshtonin rikthimin nën autoritetin serb e jugosllav.

4. Konferenca e Bujanit zë vend të rëndësishëm në sfondin e librit, sepse kishte krijuar te shqiptarët shpresën se pas luftës do të zbatohej parimi i vetëvendosjes. Butka e konsideron mospërmbushjen e kësaj pritshmërie një nga burimet kryesore të tensionit ndërmjet shqiptarëve dhe strukturave të reja jugosllave.

5. Për autorin, premtimet për vetëvendosje dhe zhvillimet e mëvonshme politike krijuan një kontrast të thellë. Në vend të një procesi që do të përcaktonte vullnetin e popullsisë, Kosova hyri në një periudhë administrimi ushtarak, çarmatimi dhe mobilizimi të gjerë.

6. Butka e lidh këtë zhvillim me shtypjen e rezistencës në Drenicë. Forcat e Shaban Polluzhës dhe Mehmet Gradicës përfaqësonin, në interpretimin e tij, një pengesë të rëndësishme ndaj kontrollit të plotë jugosllav dhe ndaj largimit masiv të shqiptarëve nga Kosova.

7. Shaban Polluzha paraqitet si figurë që refuzoi të largohej nga Kosova për në një front të largët në një kohë kur, sipas tij dhe mbështetësve të tij, popullsia vendase kishte nevojë për mbrojtje. Butka e trajton këtë jo thjesht si mosbindje ushtarake, por si konflikt mes urdhrit jugosllav dhe shqetësimit për fatin e Kosovës.

Publicitet

8. Vdekja e Shaban Polluzhës dhe Mehmet Gradicës në shkurt 1945 dobësoi rëndë rezistencën e organizuar në Drenicë. Vetëm pak javë më vonë filluan kolonat e mëdha të rekrutëve drejt Adriatikut, një afërsi kronologjike që Butka e konsideron tepër domethënëse.

9. Autori e sheh vendosjen e administrimit ushtarak si mjet që u dha komandave kompetenca të gjera për bastisje, arrestime, çarmatim dhe mobilizim. Në këtë klimë, kufiri mes një kundërshtari të armatosur dhe një qytetari të dyshuar politikisht mund të bëhej shumë i paqartë.

10. Në dokumentet dhe terminologjinë komuniste të kohës përdoret shpesh fjala “reaksion”. Butka paralajmëron se kjo kategori nuk përfshinte vetëm antikomunistë ideologjikë, por edhe shqiptarë që kërkonin bashkim me Shqipërinë ose kundërshtonin përfshirjen e Kosovës nën Serbi.

11. Për Butkën, kjo është arsyeja pse konflikti i vitit 1945 nuk mund të shpjegohet vetëm si luftë mes komunistëve dhe antikomunistëve. Ai kishte një dimension kombëtar, territorial dhe politik që lidhej drejtpërdrejt me të ardhmen e Kosovës.

12. Autori përdor dokumente ku drejtues jugosllavë shprehnin shqetësim se shqiptarët ishin të armatosur dhe mund të ngriheshin në kryengritje. Për Butkën, këto vlerësime ndihmojnë për të kuptuar logjikën e çarmatimit dhe mobilizimit masiv.

13. Çarmatimi dhe largimi fizik i burrave shqiptarë shihen nga autori si masa që plotësonin njëra-tjetrën. Marrja e armëve zvogëlonte aftësinë për rezistencë, ndërsa dërgimi i njerëzve qindra kilometra larg e bënte shumë më të vështirë një riorganizim të shpejtë në Kosovë.

14. Butka argumenton se ky largim kishte pasoja politike edhe nëse jo çdo i mobilizuar ishte kundërshtar i Jugosllavisë. Vetë mungesa e mijëra meshkujve të rinj ndryshonte raportin e forcave në terren në një periudhë kur po ndërtoheshin institucionet e reja.

15. Një tjetër element i rëndësishëm është roli i formacioneve të Ushtrisë Nacionalçlirimtare të Shqipërisë në Kosovë. Butka pranon kontributin e tyre në luftën kundër gjermanëve, por njëkohësisht analizon pjesëmarrjen e tyre në operacione të përbashkëta me strukturat jugosllave.

16. Brigadat dhe divizionet shqiptare që hynë në Kosovë vepronin në një mjedis ku komanda strategjike jugosllave kishte ndikim të drejtpërdrejtë. Për Butkën, kjo varësi operative është thelbësore për të kuptuar përgjegjësinë politike të regjimit të Tiranës.

17. Autori argumenton se prania e forcave shqiptare kishte edhe funksion propagandistik. Ato mund të paraqiteshin para popullsisë së Kosovës si dëshmi e bashkëpunimit shqiptar-jugosllav dhe mund të zvogëlonin frikën nga rikthimi i forcave serbe e malazeze.

18. Në të njëjtën kohë, raportet e brendshme shqiptare pranonin raste vrasjesh, plaçkitjesh dhe dhune nga forcat serbe e malazeze kundër shqiptarëve. Për Butkën, kontrasti mes këtyre raporteve dhe propagandës së “vëllazërim-bashkimit” është shumë i rëndësishëm.

19. Ai e sheh këtë kontrast si provë se informacioni mbi dhunën ekzistonte brenda aparatit komunist shqiptar. Problemi, sipas tij, nuk ishte vetëm mungesa e dijenisë, por fakti se bashkëpunimi politik dhe ushtarak vazhdoi pavarësisht këtij informacioni.

20. Enver Hoxha zë vend qendror në analizën e Butkës si drejtuesi më i lartë i shtetit, partisë dhe ushtrisë shqiptare. Autori nuk e paraqet domosdoshmërisht si personin që dha urdhrin e drejtpërdrejtë për të shtënë në Tivar, por e ngarkon me përgjegjësi politike për marrëdhënien me Jugosllavinë dhe për veprimet e institucioneve shqiptare.

21. Koçi Xoxe trajtohet si një nga drejtuesit më të lidhur me Beogradin. Butka vëren se pas prishjes shqiptaro-jugosllave të vitit 1948, regjimi i Tiranës ia ngarkoi atij një pjesë të madhe të përgjegjësisë për varësinë ndaj Jugosllavisë.

22. Autori e konsideron të pamjaftueshëm këtë shpjegim, sepse dokumentet tregojnë se politika e bashkëpunimit me Jugosllavinë nuk ishte veprim individual i Koçi Xoxes. Ajo përfshinte udhëheqjen më të gjerë të shtetit shqiptar dhe strukturat kryesore ushtarake e partiake.

23. Ramiz Alia shfaqet në libër për shkak të rolit të tij si komisar politik i Divizionit V. Butka përdor radiograme dhe raporte të datuara për të rindërtuar praninë e tij në Kosovë gjatë periudhës së mobilizimit.

24. Për autorin, këto dokumente janë të rëndësishme sepse lejojnë kontrollin e kujtimeve të mëvonshme. Një radiogram bashkëkohor me datë dhe vend konkret ka peshë të madhe për të përcaktuar ku ndodhej një drejtues dhe çfarë aktiviteti zhvillonte.

25. Rahman Parllaku, Gjin Marku, Reiz Malile, Gafur Çuçi dhe kuadro të tjerë dalin në dokumentacionin që Butka përdor për të rindërtuar aktivitetin e formacioneve shqiptare. Ai nuk ua atribuon automatikisht të gjithëve të njëjtën përgjegjësi, por i vendos në zinxhirin institucional të kohës.

26. Reiz Malile ka rëndësi të veçantë për shkak të raporteve ku përmenden krime të kryera nga forca serbe e malazeze. Për Butkën, dokumente të tilla provojnë se kuadrot shqiptare në terren shihnin dhe raportonin problemet serioze që ekzistonin në marrëdhëniet me popullsinë shqiptare.

27. Për autorin, pyetja kryesore është pse raportet e tilla nuk sollën një ndryshim të dukshëm të politikës. Ai e lidh këtë me disiplinën partiake, vartësinë nga strategjia jugosllave dhe prioritetin që regjimi i ri i Tiranës i jepte aleancës me Titon.

28. Butka e trajton mobilizimin e shqiptarëve si proces që fillonte në fshatra e qytete dhe përfundonte në qendrat e grumbullimit. Shumë të rinj u thirrën, u morën me forcë ose u bindën të paraqiteshin me premtime se do të dërgoheshin në Shqipëri apo në luftë kundër gjermanëve.

29. Sipas autorit, emri i Shqipërisë dhe i Enver Hoxhës u përdor në disa raste si mjet bindjeje. Për kosovarët që kishin mosbesim ndaj komandave serbe e malazeze, ideja se po shkonin drejt Shqipërisë ose se po i kërkonte një udhëheqje shqiptare mund ta bënte mobilizimin më të pranueshëm.

30. Një pjesë e të mobilizuarve erdhën me armët e tyre, duke besuar se po hynin në një formacion luftarak. Në Prizren, sipas dëshmive të përdorura nga Butka, ata u çarmatosën dhe u vendosën nën kontroll shumë më të rreptë.

31. Çarmatimi i plotë është një nga faktet që autori e përdor më shpesh kundër versionit të një kryengritjeje të organizuar në Tivar. Një kolonë pa armë kishte shumë pak mundësi reale për të luftuar kundër njësive të pajisura me pushkë, bomba dhe mitraloza.

32. Për Butkën, Prizreni u shndërrua në qendrën kryesore të grumbullimit. Pozita e tij pranë kufirit me Shqipërinë e bënte të përshtatshëm për formimin e kolonave që do të kalonin shpejt jashtë Kosovës.

33. Autori i kushton rëndësi bastisjeve dhe shtetrrethimit në Prizren. Sipas tij, këto masa lejonin që meshkujt të identifikoheshin dhe të grumbulloheshin pa krijuar mundësi të mëdha për protesta ose organizim të rezistencës.

34. Kazermat ku mbaheshin rekrutët përshkruhen si vende të kontrolluara rreptësisht, me mundësi të kufizuara largimi. Butka i sheh ato më shumë si qendra të izolimit dhe përgatitjes së kolonave sesa si qendra normale rekrutimi.

35. Në procesin e grumbullimit përfshiheshin edhe të mitur dhe njerëz në moshë të madhe. Për autorin, kjo tregon se mobilizimi në disa zona nuk respektonte standarde normale të aftësisë ushtarake.

36. Butka përmend gjithashtu njerëz të sëmurë rëndë, përfshirë persona me tifo dhe tuberkuloz. Prania e tyre në procesin e mobilizimit është një tjetër argument që ai përdor për të vënë në dyshim pretendimin se objektivi i vetëm ishte sigurimi i efektivit luftarak.

37. Gjendja shëndetësore ndikoi më pas drejtpërdrejt në marshimin e kolonave. Njerëzit e dobët dhe të sëmurë kishin shumë vështirësi të ndiqnin ritmin e detyruar dhe rrezikonin të mbeteshin pas.

38. Sipas dëshmive të cituara nga Butka, mbetja pas mund të ndëshkohej me rrahje ose vrasje. Autori e sheh këtë si pjesë të një modeli të vazhdueshëm keqtrajtimi dhe jo si seri episodesh krejt të izoluara.

39. Një tjetër tregues i dhunës ishte ndalimi i ujit. Dëshmitarë të ndryshëm kujtojnë se rekrutët kalonin pranë burimeve, puseve dhe lumenjve, por nuk lejoheshin të largoheshin nga rreshti për të pirë.

40. Në disa dëshmi, njerëzit që u përpoqën të pinin ujë u qëlluan. Për Butkën, vrasja e një njeriu vetëm pse kishte dalë nga kolona për të shuar etjen tregon nivelin ekstrem të disiplinës së imponuar dhe dehumanizimit të rekrutëve.

41. Ushqimi ishte një problem tjetër i vazhdueshëm. Butka sjell kujtime për racione të pamjaftueshme dhe për ushqim të kripur ose të prishur që e shtonte edhe më shumë etjen e njerëzve.

42. Në kushtet e një marshimi të gjatë, mungesa e ushqimit dhe ujit e ulte ndjeshëm aftësinë fizike të kolonës. Kjo e bënte çdo etapë më të rëndë dhe shtonte numrin e njerëzve që sëmureshin ose nuk mund të ecnin.

43. Autori përdor termin “Rruga e Kalvarit” për ta përmbledhur këtë përvojë. Në të përfshihen çarmatimi, uria, etja, rrahjet, vrasjet, aksidentet dhe frika e vazhdueshme gjatë lëvizjes nga Kosova drejt Adriatikut.

44. Kolona e parë e marsit u nis nga Prizreni më 24 mars 1945. Burimet e ndryshme japin shifra jo krejt të njëjta për numrin e njerëzve, por bëhet fjalë për disa mijëra rekrutë shqiptarë.

45. Kolona e dytë u nis më 26 mars dhe do të bëhej kolona më e lidhur me Masakrën e Tivarit. Pikërisht kjo kolonë arriti në qytet në fund të marsit dhe u gjend në qendër të vrasjeve të 31 marsit.

46. Kolona e tretë u nis më 27 mars. Sipas Butkës, në të kishte një numër të madh shqiptarësh nga Tetova, Gostivari, Kumanova, Kërçova, Shkupi dhe vise të tjera, gjë që e zgjeron gjeografinë e tragjedisë përtej Kosovës.

47. Për autorin, fakti që tri kolona u nisën në vetëm pak ditë dëshmon një operacion të koordinuar. Formimi, numërimi, shoqërimi dhe dorëzimi i mijëra rekrutëve kërkonte planifikim të konsiderueshëm ushtarak.

48. Përcjellja e kolonave iu besua njësive jugosllave të armatosura. Rekrutët shqiptarë, të çarmatosur, duhej të ecnin nën kontrollin e rojeve që kishin autoritet të përdornin forcën për të ruajtur disiplinën.

49. Butka thekson se statusi i këtyre njerëzve ishte kontradiktor: konsideroheshin ushtarë kur duhej t’u bindeshin urdhrave dhe mund të dënoheshin si dezertorë, por trajtoheshin si njerëz të pabesueshëm dhe pa mbrojtjen që do të duhej të kishte një ushtar i rregullt.

50. Ky status është i rëndësishëm për interpretimin juridik dhe moral të ngjarjes. Rekrutët nuk ishin robër lufte të një ushtrie armike, por njerëz që nominalisht po dërgoheshin për të luftuar në të njëjtën ushtri që i mbante nën kontroll.

51. Për këtë arsye Bajram Gola e konsideronte masakrën veçanërisht të rëndë nga pikëpamja ushtarake. Sipas tij, një ushtri vrau njerëz që zyrtarisht i konsideronte pjesë të forcave të veta dhe që po i dërgonte në front.

52. Gjatë marshimit, dëshmitë flasin për njerëz të rrahur me kondakë e shkopinj. Butka e përdor përsëritjen e këtyre përshkrimeve nga dëshmitarë të ndryshëm si argument se brutaliteti nuk ishte vetëm rastësi individuale.

53. Për autorin, gjuha fyese ndaj shqiptarëve është një tjetër tregues i klimës. Sharjet etnike dhe trajtimi i tyre si një masë e padëshiruar mund të krijonin kushte psikologjike ku dhuna bëhej më e lehtë për t’u ushtruar.

54. Dëshmia e Fatime Jupës zë një vend të veçantë në libër. Ajo udhëtoi e maskuar si mashkull dhe përjetoi një pjesë të madhe të itinerarit, masakrën, arratisjen dhe më pas përpjekjen e autoriteteve për ta kthyer përsëri te strukturat jugosllave.

55. Historia e Fatime Jupës i jep librit një perspektivë të rrallë gjinore. Prania e saj në një kolonë të përbërë kryesisht nga burra dhe përpjekja për të fshehur identitetin tregojnë rrethanat e jashtëzakonshme në të cilat ajo u gjend.

56. Ajo përshkruan edhe rrahjen e njerëzve që nuk mund të ecnin me ritmin e kërkuar. Për Butkën, këto episode tregojnë se sëmundja ose mosha nuk garantonin mbrojtje nga dhuna e rojeve.

57. Dëshmia e Azem Hajdinit është një nga shtyllat e tjera të librit. Ai mbijetoi masakrën dhe më pas për dekada u përpoq që ngjarja të hetohej e të njihej institucionalisht.

58. Butka e paraqet Hajdinin jo vetëm si dëshmitar, por edhe si mbartës të kujtesës. Përpjekja e tij shumëvjeçare për t’u drejtuar institucioneve ishte mënyra për t’u dhënë zë shokëve që nuk kishin mbijetuar.

59. Bajram Gola sjell një perspektivë tjetër, sepse kishte qenë pjesë e strukturave ushtarake jugosllave dhe pretendonte njohuri edhe nga hetime të brendshme. Për autorin, kjo i jep dëshmisë së tij rëndësi të veçantë, edhe pse pretendimet e tij duhet të dallohen nga dokumentet zyrtare.

60. Gola ia atribuonte ekzekutimin kryesor Brigadës X malazeze dhe komandës së saj. Ai kërkonte përgjegjësi individuale dhe kundërshtonte përpjekjen për t’ia ngarkuar fajin popullit malazez në tërësi.

61. Ky dallim mes përgjegjësisë institucionale dhe fajit kolektiv është një nga parimet që Butka e mbron në libër. Sipas tij, krimi duhet t’u atribuohet strukturave dhe individëve konkretë, jo një populli të tërë.

62. Për këtë arsye ai i jep rëndësi edhe banorëve të Tivarit që, sipas dëshmive, ndihmuan në varrimin ose fshehjen e të mbijetuarve. Këto raste tregojnë se qëndrimet e popullsisë civile nuk ishin të njëjta me veprimet e njësive ushtarake.

63. Lekë Lulgjuraj, në vitet e mëvonshme, kërkoi hapjen e arkivave dhe identifikimin e përgjegjësve konkretë. Butka e konsideron këtë qasje të dobishme për pajtim sepse ndan përgjegjësinë shtetërore nga identiteti etnik.

64. Autori argumenton se vetëm një proces i tillë mund të çojë në falje institucionale të besueshme. Falja pa dokumentim dhe pa identifikim të viktimave do të mbetej simbolike dhe do të linte shumë pyetje të hapura.

65. Përmasat e humbjeve gjatë rrugës janë një nga çështjet më të debatueshme. Butka krahason shifrat e nisjes me ato të mbërritjes dhe identifikon boshllëqe që sipas tij mund të përfshijnë të vrarë, të sëmurë, të arratisur dhe të zhdukur.

66. Ai paralajmëron se jo çdo diferencë numerike është automatikisht viktimë e ekzekutimit. Një pjesë e njerëzve mund të jenë ndarë për arsye shëndetësore ose të kenë arritur të arratisen, prandaj çdo rast kërkon kontroll individual.

67. Kjo metodë e bën listën emërore shumë të rëndësishme. Për Butkën, bilanci përfundimtar duhet të ndërtohet emër pas emri dhe jo vetëm duke përdorur vlerësime të përgjithshme të dëshmitarëve ose raporteve ushtarake.

68. Lista duhet të tregojë vendlindjen, moshën, kolonën, pikën e fundit ku personi dokumentohet dhe fatin e tij. Vetëm kështu mund të shmanget numërimi i dyfishtë ose klasifikimi i gabuar i një të mbijetuari si viktimë.

69. Për autorin, emrat kanë edhe rëndësi morale. Çdo shifër përfaqëson një individ dhe një familje, ndaj kalimi nga statistika te emri konkret është një formë rikthimi të dinjitetit të viktimës.

70. Butka u kushton rëndësi familjeve që humbën disa burra njëherësh. Raste të tilla tregojnë se një masakër mund të ndryshojë jo vetëm fatin e individit, por edhe strukturën ekonomike e demografike të një familjeje të tërë.

71. Vejushat dhe fëmijët përjetuan pasojat e drejtpërdrejta. Në disa dëshmi përmenden konfiskime të pronës dhe trajtim politik armiqësor ndaj familjeve, duke e zgjatur represionin edhe pas vdekjes së viktimës.

72. Për Butkën, ky trajtim bie ndesh me pretendimin e mëvonshëm se viktimat ishin konsideruar si partizanë të rënë. Familjet e një luftëtari të njohur zyrtarisht do të duhej të merrnin mbështetje dhe respekt institucional, jo ndëshkim.

73. Mungesa e varreve të identifikuara është një tjetër problem. Shumë familje nuk morën kurrë trupin e të afërmit dhe nuk kishin një vend konkret ku të kryenin përkujtimin.

74. Dëshmitë flasin për varrime në varrezat myslimane të Tivarit, hedhje trupash në det, shpella dhe transhe. Butka i paraqet këto si pista që kërkojnë hetim të mëtejshëm forensik dhe jo si një hartë plotësisht të verifikuar.

75. Varrezat myslimane të Tivarit janë vendi më i qartë i përmendur nga disa burime. Shifrat për numrin e trupave të varrosur aty ndryshojnë, çka tregon mungesën e një regjistri të saktë dhe të një hetimi të menjëhershëm.

76. Hedhja e trupave në det, nëse konfirmohet në përmasën e përshkruar nga dëshmitarët, e bën shumë më të vështirë përcaktimin e numrit real. Trupat e humbur në det nuk mund të kontrollohen sot me të njëjtat metoda si një varr masiv në tokë.

77. Për këtë arsye dokumentet mbi transportin dhe largimin e kufomave kanë rëndësi të madhe. Një raport i personelit që mori pjesë në pastrimin e vendit mund të japë informacion që terreni nuk mund ta ofrojë më.

78. Butka kërkon gjithashtu shqyrtimin e pretendimeve për fotografi të masakrës. Nëse materiale të tilla ekzistojnë në arkiva ose koleksione private, ato mund të ndihmojnë në vlerësimin e përmasës dhe konfigurimit të vendit.

79. Prania e raportuar e vëzhguesve amerikanë pranë zonës së Tivarit hap një pistë tjetër kërkimi. Arkivat amerikane mund të përmbajnë raportime që do të ofronin një këndvështrim të jashtëm mbi ngjarjen.

80. Për autorin, edhe arkivat britanike janë të rëndësishme për kontekstin e përgjithshëm. Misionet britanike kishin qenë pranë forcave shqiptare dhe jugosllave gjatë luftës dhe mund të kenë lënë dokumente që ndihmojnë në rindërtimin e zhvillimeve.

81. Butka e sheh hetimin e Tivarit si domosdoshmërisht ndërkombëtar. Kosova, Serbia, Shqipëria, Mali i Zi, Kroacia dhe Maqedonia e Veriut zotërojnë pjesë të ndryshme të dokumentacionit ose të kujtesës së kolonave.

82. Serbia është e rëndësishme për arkivat e Shtabit Suprem, strukturave të sigurisë dhe njësive që administronin Kosovën. Pa këto dosje është e vështirë të rindërtohet zinxhiri i plotë i urdhrave.

83. Shqipëria zotëron raportet e divizioneve të veta, dokumentet e Mbrojtjes së Popullit, korrespondencën e Tiranës dhe materialet mbi kosovarët e kapur ose të dorëzuar. Kjo e bën hapjen e arkivave shqiptare po aq të rëndësishme sa kërkesat ndaj Beogradit.

84. Mali i Zi ka rëndësi për dokumentet e Brigadës X, vendin e masakrës dhe burimet lokale mbi varrezat. Butka kërkon që kërkimi të mos mbështetet vetëm në burimet shqiptare për një ngjarje që ndodhi në territorin malazez.

85. Kroacia dhe Dalmacia janë të rëndësishme për fatin e kolonave që vazhduan pas Tivarit. Episodi i Dubrovnikut dhe transferimet e mëtejshme tregojnë se tragjedia nuk përfundoi në 31 mars.

86. Maqedonia e Veriut ka rëndësi për identifikimin e rekrutëve shqiptarë nga Tetova, Gostivari, Kërçova, Kumanova dhe Shkupi. Regjistrat lokalë dhe kujtesa familjare mund të plotësojnë listat e viktimave.

87. Për Butkën, vetëm bashkimi i këtyre burimeve mund ta kthejë debatin nga shifra të përgjithshme në një dosje të plotë. Ai e konsideron studimin e vet pikënisje dhe jo fjalën e fundit mbi çështjen.

88. Një prej problemeve metodologjike që autori trajton është ndryshimi i shkrimit të emrave shqiptarë në dokumente serbe ose maqedonase. I njëjti person mund të shfaqet me forma të ndryshme të mbiemrit, duke rrezikuar numërimin e dyfishtë.

89. Për këtë arsye emri i babait, vendlindja dhe mosha janë të rëndësishme për identifikim. Një databazë moderne mund t’i përdorë këto të dhëna për të bashkuar regjistrime që në dukje janë të ndryshme.

90. Butka e lidh dokumentimin me përkujtimin. Sipas tij, një memorial i denjë duhet të mbështetet në emra të verifikuar dhe në një shpjegim të qartë të asaj që ndodhi, jo vetëm në një shifër të debatueshme.

91. Ai e sheh përkujtimin si pjesë të drejtësisë historike. Edhe nëse shumë autorë të krimit kanë vdekur dhe procesi penal nuk është më i mundur, viktimat mund të njihen, varret të kërkohen dhe dokumentet të bëhen publike.

92. Për autorin, kjo nuk duhet të përdoret për të ushqyer urrejtje të reja etnike. Qëllimi është individualizimi i përgjegjësisë, ndarja e shteteve dhe institucioneve të sotme nga krimet e regjimeve të mëparshme dhe respekti për viktimat.

93. Butka argumenton se mohimi ose heshtja është më e rrezikshme për marrëdhëniet ndërmjet popujve sesa pranimi i së vërtetës. Krimet e pashpjeguara vazhdojnë të jetojnë në kujtesën kolektive dhe mund të bëhen burim konfliktesh të reja.

94. Për këtë arsye ai e lidh historiografinë me pajtimin. Një e vërtetë e dokumentuar lejon që faji të lidhet me individët dhe institucionet konkrete, duke e liruar popullsinë e sotme nga përgjegjësia kolektive.

95. Libri ka kështu edhe një dimension kritik ndaj historiografisë komuniste shqiptare. Butka argumenton se ajo denoncoi krime të ndryshme jugosllave, por nuk analizoi mjaftueshëm rolin e institucioneve të Tiranës në ngjarjet e vitit 1945.

96. Pas prishjes me Jugosllavinë në vitin 1948, disa fakte për vrasjen e kosovarëve filluan të përdoreshin në akuzat politike të regjimit shqiptar kundër Beogradit dhe Koçi Xoxes. Për Butkën, kjo tregon se informacioni kishte ekzistuar më herët, por ishte mbajtur nën kontroll politik.

97. Autori e konsideron këtë përdorim selektiv të historisë një problem serioz. Krimi nuk duhet të bëhet i rëndësishëm vetëm kur është i dobishëm për luftën politike të momentit; ai duhet të hetohet pavarësisht aleancave dhe interesave të regjimit.

98. Kjo është arsyeja pse Butka kërkon që historia pas komunizmit të kritikojë me të njëjtin standard edhe Beogradin, edhe Tiranën. Vetëm kështu, sipas tij, një studim shqiptar mund të jetë i besueshëm dhe të mos duket si propagandë kombëtare.

99. Në themel të veprës qëndron ideja se Masakra e Tivarit ishte më shumë se një shpërthim dhune. Ajo ishte kulmi i një procesi të gjatë ku politika e Kosovës, mobilizimi, çarmatimi, kontrolli ushtarak, urrejtja dhe bashkëpunimi ndërmjet strukturave shtetërore u ndërthurën.

100. Këto njëqind fakte hyrëse përmbledhin kornizën me të cilën Uran Butka e lexon tragjedinë: Tivari duhet të studiohet nga rrënjët politike dhe ushtarake deri te viktima individuale, duke dalluar gjithmonë dokumentin arkivor, dëshminë personale, pretendimin politik dhe interpretimin e autorit.

101. Raporti i Zoi Themelit tregon se autoritetet shqiptare jo vetëm morën dijeni për masakrën, por morën në dorë edhe njerëz që kishin shpëtuar prej saj. Në vend që këta të konsideroheshin dëshmitarë të një krimi dhe të mbroheshin, çështja shtrohej administrativisht nëse duhej t’u dorëzoheshin sërish autoriteteve jugosllave. Butka e konsideron këtë një nga dëshmitë më të forta të përgjegjësisë së shtetit shqiptar në fazën pas masakrës.

102. Një ditë para raportit të Zoi Themelit, më 4 prill 1945, Shefqet Peçi i raportonte Shtabit të Përgjithshëm se Brigada e Mbrojtjes së Popullit kishte kapur dhjetë kosovarë të mobilizuar që kishin ikur nga Tivari. Sipas dëshmisë së tyre, përcjellësit jugosllavë ishin sjellë brutalisht dhe në Tivar kishin hapur zjarr pa shkak mbi shqiptarët. Peçi e cilësonte çështjen “me karakter shumë serioz” dhe pranonte se ngjarja kishte bërë përshtypje shumë të keqe.

103. Për Butkën, fakti që dy struktura të ndryshme shqiptare raportuan pothuajse njëkohësisht për të njëjtën ngjarje e rrëzon pretendimin e mëvonshëm se udhëheqja shqiptare nuk ishte në dijeni. Radiogramet e datave 4 dhe 5 prill 1945 arrinin në nivelet më të larta të shtetit dhe ushtrisë shqiptare vetëm pak ditë pas masakrës.

104. Autori e thekson veçanërisht se në krye të Shtabit të Përgjithshëm, qeverisë dhe politikës së jashtme shqiptare ishte Enver Hoxha. Sipas Butkës, për këtë arsye nuk mund të argumentohet se informacioni për vrasjet në Tivar dhe gjatë rrugës mbeti në nivele të ulëta administrative. Përgjegjësia që ai i atribuon udhëheqjes shqiptare lidhet kryesisht me dijeninë, mosreagimin dhe dorëzimin e të arratisurve.

105. Butka argumenton se heshtja e Tiranës nuk ishte thjesht mungesë informacioni. Ai e lidh atë me marrëdhënien shumë të ngushtë politike mes regjimit të ri shqiptar dhe Jugosllavisë së Titos. Në këtë periudhë Beogradi kishte ndikim të madh mbi politikën shqiptare dhe reagimi publik ndaj një krimi të kryer nga njësitë jugosllave do të vinte në pikëpyetje aleancën politike të dy regjimeve.

106. Një fakt që autori e konsideron veçanërisht të rëndë është kthimi i të arratisurve në duart e autoriteteve jugosllave. Shqiptarët që kishin parë me sytë e tyre masakrën, kishin shpëtuar dhe kishin arritur në territorin e Shqipërisë, nuk u lanë të lirë të ktheheshin në Kosovë ose të qëndronin në Shqipëri, por në raste të dokumentuara u trajtuan si dezertorë dhe u ridërguan drejt Tivarit.

107. Mes të arratisurve ishte edhe Fatime Jupa, e cila kishte mbijetuar masakrën duke udhëtuar si mashkull me emrin Fetah Jupa. Pas arratisjes së saj, ajo arriti në Shkodër së bashku me një grup të mbijetuarish. Dëshmia e saj tregon se autoritetet vendore shqiptare nuk i pritën si viktima, por si ushtarakë që kishin braktisur kolonën.

108. Fatime Jupa kujton se në Shkodër grupi i saj u vendos në një kazermë. Disa u morën në pyetje dhe disa të plagosur u dërguan në spital, por më pas u bë e qartë se autoritetet shqiptare kishin njoftuar Tivarin për “grupe dezertore kosovare”. Kjo terminologji, sipas Butkës, tregon mënyrën se si edhe administrata shqiptare po përdorte kategoritë ushtarake jugosllave për njerëzit që kishin shpëtuar nga masakra.

109. Kur në kazermën e Shkodrës mbërritën ushtarë dhe oficerë dalmatë për t’i marrë të mbijetuarit, sipas Fatime Jupës shpërtheu paniku. Njerëzit që kishin shpëtuar nga Tivari besonin se po çoheshin përsëri drejt vdekjes. Njëri prej tyre tentoi të hidhej nga dritarja, ndërsa të tjerë qanin dhe bërtisnin se do të vriteshin.

110. Gjatë kalimit të Bunës, sipas së njëjtës dëshmi, disa nga të mbijetuarit tentuan të hidheshin në ujë dhe thoshin se më mirë do të mbyteshin sesa të ktheheshin në “kasaphanën” e Tivarit. Butka e sjell këtë episod për të treguar gjendjen psikologjike të njerëzve që e kishin përjetuar masakrën dhe frikën e jashtëzakonshme nga rikthimi te njësitë jugosllave.

111. Pas masakrës, sipas Bajram Golës, u organizua një aksion i gjerë për kapjen e shqiptarëve që kishin arritur të arratiseshin nga vendi i vrasjeve. Ai pohonte se komunistë dhe anëtarë të organizatës rinore nga Ulqini deri në Kotorr u mobilizuan për t’i kërkuar të arratisurit dhe se urdhri ishte që ata të vriteshin aty ku kapeshin. Kjo është dëshmi e Golës e riprodhuar nga Butka, jo raport zyrtar i operacionit.

112. Gola tregonte se kishte marrë informacion për 18 të mbijetuar që ishin fshehur nga një grup peshkatarësh në kasollet e tyre. Këta njerëz patën fatin të shpëtonin, ndërsa shumë të tjerë që u zbuluan në kaçube dhe vende të fshehta përgjatë bregdetit u vranë. Për Butkën, këto dëshmi tregojnë se ndjekja vazhdoi edhe pasi të shtënat kryesore në Monopolin e Duhanit kishin përfunduar.

113. Një oficer malazez me mbiemrin Krivokapiq, sipas rrëfimit që Bajram Gola përcjell, i kishte treguar se ishte tmerruar nga mënyra se si vriteshin shqiptarët e kapur pas arratisjes. Oficeri përshkruhej duke qarë dhe duke pyetur nëse familjet shqiptare e dinin çfarë u kishte ndodhur njerëzve të tyre. Kjo është një dëshmi e ndërmjetësuar përmes Golës dhe duhet lexuar si e tillë.

114. Pas masakrës, një problem praktik për ekzekutorët ishte largimi i numrit të madh të kufomave. Sipas dëshmive të cituara në libër, oborri i Monopolit, ndërtesa dhe rruga përreth ishin të mbushura me trupa. Butka e trajton mënyrën e zhdukjes së kufomave si pjesë të përpjekjes për të fshehur përmasën e krimit.

115. Bajram Gola pohonte se gjatë paradites dhe natës një pjesë e kufomave u transportuan me një mjet lundrues dhe u hodhën në Adriatik. Kur zbardhi dita, banorët e Tivarit, sipas tij, reaguan dhe bllokuan Monopolin, duke marrë trupat që kishin mbetur për t’i varrosur në varrezat myslimane.

116. Gola kujtonte se në varrezat myslimane të Tivarit u varrosën rreth 485 kufoma. Ai pretendonte se pikërisht këto kufoma ishin baza e disa prej shifrave më të ulëta të përdorura më pas nga autoritetet jugosllave, ndërsa numri real i të vrarëve në Monopol sipas tij ishte rreth 1.700.

117. Butka sjell edhe të dhëna të tjera sipas të cilave rreth 430 kufoma u varrosën në varrezat myslimane të Tivarit. Diferenca midis shifrave 430 dhe 485 është shembull tipik i mospërputhjeve që autori has në dëshmi dhe burime të ndryshme. Ai nuk përpiqet gjithmonë t’i unifikojë artificialisht këto shifra, por i vendos pranë njëra-tjetrës.

118. Sipas historianit Zekeria Cana, të cituar nga Butka, në dokumentacionin jugosllav nuk gjendeshin gjurmë të qarta për vendet e varrimit të viktimave të Tivarit. Cana e konsideronte masakrën një nga krimet më të mëdha kundër shqiptarëve në vitin 1945 dhe mungesën e dokumentacionit për varret si pjesë të problemit të fshehjes së ngjarjes.

119. Dëshmitë e mbledhura nga Butka sugjerojnë se pjesa më e madhe e kufomave mund të jetë hedhur në det rreth tre kilometra në perëndim të limanit të Tivarit. Në disa rrëfime thuhet se trupat lidheshin me tel ose litar dhe rëndoheshin me gurë, në mënyrë që të mos dilnin përsëri në sipërfaqe. Këto të dhëna bazohen në dëshmi, jo në dokumentacion të plotë kriminalistik.

120. Një pjesë tjetër e kufomave, sipas dëshmitarëve të cituar, u hodh në dy shpella të thella pranë fshatit Tugjemil në Malet e Kurorës. Kjo është një nga disa vendndodhjet që libri identifikon si vende të mundshme ku u fshehën trupat e viktimave, duke treguar se varrezat e Tivarit nuk përbëjnë të vetmin vend ku duhen kërkuar eshtrat.

121. Disa kufoma, sipas librit, u hodhën në transhe, istikame dhe strehime që ushtria gjermane kishte hapur më parë pranë fshatit Zupq. Butka i përmbledh këto dëshmi për të treguar shpërndarjen e qëllimshme të trupave në vende të ndryshme, çka e ka bërë jashtëzakonisht të vështirë identifikimin e plotë të viktimave.

122. Dëshmitarët përmendin gjithashtu trupa të mbetur në hendeqe, pyje, male dhe zona të tjera përreth Tivarit. Butka shkruan se një pjesë e tyre mund të jetë bërë pre e kafshëve të egra dhe shpendëve. Kjo është një nga arsyet pse numri i viktimave dhe vendndodhja e eshtrave nuk u përcaktuan dot me saktësi në dekadat e mëvonshme.

123. I mbijetuari Sadri Bytyçi i tregonte autorit se nga familja e tij mbetën të vrarë në Tivar Avdi Bytyçi, Abdulla Bytyçi, Nuhi Bytyçi, Islam Bytyçi dhe Sylë Bytyçi. Sipas rrëfimit të tij, trupat e tyre u ngarkuan në kamionë dhe u transportuan në drejtim të Tivarit të Vjetër. Kjo dëshmi ilustron përmasën familjare të tragjedisë: në disa raste u shuan njëherësh disa burra nga e njëjta familje.

124. Agim Pepovski, sipas librit, kishte filmuar një vend ku besohej se ndodheshin varre të paidentifikuara të viktimave. Butka vëren se banorët e Tivarit, përfshirë shqiptarë vendas, për shumë vite kishin frikë të flisnin hapur për vendet e varrimit ose për atë që kishin dëgjuar nga brezat e mëparshëm.

125. Frika e banorëve vendas për të folur për masakrën është, sipas Butkës, dëshmi e ndikimit afatgjatë të sistemit jugosllav të kontrollit dhe heshtjes. Edhe dekada pas ngjarjes, kujtesa private dhe ajo familjare vazhdonin të ekzistonin, por nuk ishin shndërruar në një hetim të plotë publik dhe shtetëror.

126. Të mbijetuarit që nuk u arratisën menjëherë u grumbulluan përkohësisht në plazhin e Tivarit. Azem Hajdini kujtonte se qëndruan aty rreth 18 orë pa ngrënë dhe në kushte të rënda, të rrethuar nga deti në njërën anë dhe nga ushtarët e armatosur në tjetrën.

127. Në mëngjes, sipas Hajdinit, të mbijetuarit panë mbi sipërfaqen e detit plisa të bardhë, xhoka, japangja dhe kufoma të shokëve të tyre. Ky është një nga përshkrimet më të fuqishme vizuale në dëshmitë e librit dhe lidhet drejtpërdrejt me pretendimin se një numër trupash ishin hedhur në det gjatë natës.

128. Etja në plazh ishte aq e madhe sa të mbijetuarit, sipas Hajdinit, përpiqeshin ta shuanin duke pirë ujë deti. Ky detaj tregon se edhe pas përfundimit të të shtënave kryesore, trajtimi i të mbijetuarve vazhdoi të ishte çnjerëzor dhe nuk u siguruan menjëherë as nevojat më elementare.

129. Më pas të mbijetuarit u rikthyen në oborrin e Monopolit, tashmë të pastruar nga trupat. Aty, sipas Azem Hajdinit, për herë të parë pas marshimit të gjatë iu përgatit një ushqim i ngrohtë, groshë. Por momenti që duhej të sillte lehtësim u kthye në një poshtërim tjetër.

130. Rekrutëve iu kërkua të hanin në enët e shokëve të tyre të vrarë, të cilat sipas dëshmisë së Hajdinit ende mbanin gjurmë gjaku. Të mbijetuarit refuzuan. Autoritetet i kërcënuan se nuk do t’u jepnin ushqim nëse nuk pranonin, por ata vazhduan të kundërshtonin.

131. Si ndëshkim për këtë refuzim, sipas Hajdinit, shpërndarja e ushqimit u shty edhe për 12 orë. Butka e përfshin këtë episod si shembull të vazhdimit të dhunës psikologjike dhe poshtërimit edhe pasi një pjesë e kolonës ishte masakruar.

132. Një konflikt tjetër lindi kur të mbijetuarit u urdhëruan të hynin përsëri në ndërtesën e Monopolit. Ata refuzuan dhe kërkuan që më parë të bëhej një listë ose regjistër i shqiptarëve të vrarë. Ky moment është i rëndësishëm sepse dëshmon se të mbijetuarit e kuptuan menjëherë rëndësinë e evidentimit të viktimave dhe të numrit të humbur.

133. Pas kërcënimeve dhe negociatave, sipas Azem Hajdinit, u pranua të numëroheshin njerëzit që kishin mbetur gjallë. Nga ana e rekrutëve u caktuan disa përfaqësues, përfshirë Riza Hajdinin, Bajram Cerejën, Hakiun nga Vushtrria dhe vetë Azem Hajdinin-Xanin, ndërsa pala tjetër caktoi një oficer dhe një ushtar.

134. Sipas kësaj dëshmie, gjatë numërimit rezultoi se gjallë kishin mbetur 810 veta. Azem Hajdini pohonte se një oficer me regjistër në dorë u kishte thënë se nga Kosova ishin nisur 4.700 njerëz. Duke u bazuar në këto dy shifra, ai arrinte në përfundimin se 3.890 shqiptarë të eshalonit të dytë ishin vrarë ose zhdukur gjatë rrugës dhe në Tivar.

135. Butka e paraqet shifrën 3.890 si përfundim të Azem Hajdinit, jo si shifër të konfirmuar nga dokumentacioni jugosllav. Kjo është e rëndësishme për leximin kritik të librit, sepse dokumentet zyrtare japin numra shumë më të vegjël për madhësinë e kolonës dhe numrin e viktimave. Pikërisht kjo diferencë përbën një nga debatet qendrore të historiografisë së Masakrës së Tivarit.

136. Sipas Hajdinit, nga 810 të mbijetuarit që ishin numëruar në Tivar, vetëm 726 u nisën më tej me anije drejt Frontit të Adriatikut. Kjo krijonte një tjetër diferencë prej 84 personash, për fatin e të cilëve ai ngrinte pikëpyetje. Butka e përdor këtë për të treguar se humbjet nuk përfunduan domosdoshmërisht me masakrën e 31 marsit.

137. Raportet zyrtare jugosllave paraqesin një tablo shumë të ndryshme. Shtabi i Kolonës së Armatës IV raportonte rreth 430 të vrarë dhe 150 të plagosur, duke e çuar numrin e njerëzve të nxjerrë jashtë radhëve të kolonës në rreth 550. Kjo është një nga shifrat zyrtare që Butka e merr në shqyrtim, edhe pse e konsideron të zvogëluar.

138. Shtabi i Divizionit të 46-të, nga ana tjetër, e quante ngjarjen një “incident të padëshirueshëm” dhe raportonte rreth 450 shqiptarë të vrarë dhe rreth 120 të plagosur. Për Butkën, përdorimi i fjalës “incident” është në vetvete një përpjekje për të minimizuar një vrasje masive.

139. Aleksandër Rankoviçi dha një shifër edhe më të ulët, duke deklaruar se komandantët jugosllavë kishin hapur zjarr dhe kishin vrarë 300 shqiptarë. Butka vëren se kjo shifër bie në kundërshtim edhe me raportet e vetë shtabeve jugosllave, të cilat flasin për rreth 430-450 të vrarë.

140. Vladimir Dedijer, biografi i Titos, sipas librit e çonte numrin e të vrarëve në rreth 500-600 shqiptarë. Por ai njëkohësisht mbronte një version sipas të cilit përgjegjësinë kryesore e kishin vetë shqiptarët, sepse kishin organizuar një kryengritje dhe kishin sulmuar kuadrot e komandës jugosllave.

141. Dedijer shkruante se “kryengritësit shqiptarë” kishin sulmuar në befasi komandantët dhe komisarët politikë dhe se, kur erdhën përforcime jugosllave, rezistenca u shtyp me gjak. Ky version përbënte një nga narrativat kryesore justifikuese të historiografisë jugosllave për ngjarjen.

142. Bajram Gola e hodhi poshtë ashpër versionin e Dedijerit, duke e quajtur “një rrenë me bisht”. Ai argumentonte se nuk kishte pasur atë lloj kryengritjeje të organizuar që përshkruante Dedijer dhe se rekrutët shqiptarë ishin të paarmatosur. Për Golën, ajo që ndodhi në Tivar ishte krim i Brigadës X malazeze ndaj ushtarëve që po dërgoheshin në front.

143. Gola pohonte se, po të ishte Dedijer i paanshëm, duhej ta kishte trajtuar komandantin e Brigadës X, Gasha Markoviçin, si kriminel lufte. Ai theksonte se në vend të ndëshkimit, Markoviçi më vonë ishte graduar dhe kishte marrë poste të rëndësishme. Ky fakt përdoret nga Gola dhe Butka si simbol i pandëshkueshmërisë së autorëve të masakrës.

144. Komandanti i Kolonës së Armatës IV, Gjuro Çetnik, jepte një shpjegim tjetër. Sipas tij, shkaku i vrasjes masive lidhej me “reaksionin” në Shkodër dhe Mal të Zi dhe me urrejtjen e vjetër reciproke ndërmjet shqiptarëve dhe malazezëve. Ai pranonte se numri i viktimave mund të ishte zvogëluar nëse situata do të ishte menaxhuar ndryshe.

145. Butka e kundërshton interpretimin e Gjuro Çetnikut sepse, sipas tij, ky shpjegim e zhvendos vëmendjen nga strukturat shtetërore dhe ushtarake që organizuan mobilizimin, transportin dhe ruajtjen e kolonës. Autori nuk e mohon ekzistencën e armiqësive historike shqiptaro-malazeze, por nuk i konsideron ato shpjegim të mjaftueshëm për një masakër të organizuar ushtarake.

146. Aleksandër Rankoviçi dha një version sipas të cilit incidenti filloi pasi një shqiptar vrau një përcjellës dhe më pas një tjetër luftëtar jugosllav. Sipas tij, disa komandantë tentuan të kryenin reprezalje duke pushkatuar 40 shqiptarë për çdo ushtar të vrarë, çka shkaktoi revoltën dhe më pas hapjen e zjarrit.

147. Butka e konsideron veçanërisht domethënës pranimin e raportit “40 shqiptarë për një ushtar të vrarë”. Sipas tij, edhe versioni minimizues i Rankoviçit zbulon një mendësi represive dhe një gatishmëri për ndëshkim kolektiv në përmasa jashtëzakonisht të rënda.

148. Rankoviçi më vonë e përshkroi ngjarjen si një “gabim të tmerrshëm kundrejt shqiptarëve”. Për Butkën, ky është një pranim i rëndësishëm sepse vjen nga një prej njerëzve më të fuqishëm të sistemit jugosllav, edhe pse autori thekson se formulimi “gabim” nuk përputhet me përmasën dhe natyrën e krimit.

149. Në Kongresin e Partisë Komuniste të Serbisë, Rankoviçi pranoi gjithashtu se udhëheqja e Kosovës nuk kishte marrë masat e nevojshme që mobilizimi të zhvillohej në mënyrë të drejtë dhe që shqiptarët të paraqiteshin vullnetarisht. Butka e përdor këtë deklaratë për të vënë në dukje se edhe nivelet më të larta partiake pranonin probleme serioze në mënyrën e mobilizimit.

150. Për Uran Butkën, kontrasti midis këtyre burimeve është thelbësor: dokumentet jugosllave pranojnë disa qindra të vrarë dhe flasin për “incident”, ndërsa të mbijetuarit shqiptarë flasin për mijëra viktima dhe për një operacion të parapërgatitur. Autori vendos në qendër të analizës pikërisht këtë përplasje burimesh dhe e përdor për të argumentuar nevojën e një hetimi të plotë arkivor dhe forensik të Masakrës së Tivarit.

151. Fadil Hoxha deklaroi më vonë se nuk kishte pasur kurrfarë njohurish për Masakrën e Tivarit dhe as për përmasat e saj. Uran Butka e vë në dyshim këtë pretendim, sepse Fadil Hoxha ishte nënkomandant i Shtabit Operativ të Kosovës dhe ky shtab merrte raporte nga njësitë që organizonin e përcillnin kolonat shqiptare.

152. Butka përmend në mënyrë konkrete raportet e Shtabit të Divizionit të 46-të të datave 24 mars, 27 mars dhe 8 prill 1945, si edhe raportet e Kolonës IV të Armatës Jugosllave. Këto dokumente informonin Shtabin Operativ të Kosmetit për zhvillimet gjatë marshimit dhe për ngjarjen në Tivar. Autori pyet retorikisht si mund të mos ishte në dijeni nënkomandanti i shtabit që merrte këto raporte.

153. Pas masakrës, të mbijetuarve iu lexua një komunikatë që pretendohej se vinte nga udhëheqja e Kosovës. Në të shprehej keqardhje për tragjedinë, por njëkohësisht rekrutët shqiptarë akuzoheshin se kishin qenë vetë fajtorë për atë që kishte ndodhur. Butka thekson se, edhe nëse autenticiteti i komunikatës mbetet i diskutueshëm, mesazhi i saj përputhej me narrativën e fajësimit të viktimave.

154. Komunikata premtonte se në vazhdim shqiptarët do të shoqëroheshin jo vetëm nga oficerë serbë e malazezë, por edhe nga kroatë, sllovenë dhe disa oficerë shqiptarë. Sipas Butkës, kjo përpjekje për të qetësuar të mbijetuarit nuk ndryshonte faktin se në të njëjtin tekst përgjegjësia për tragjedinë u ngarkohej vetë atyre.

155. Proklamata e Shtabit të Luftës për Lirimin e Tokave Shqiptare e tetorit 1945 shkonte shumë më tej dhe akuzonte drejtpërdrejt Fadil Hoxhën për Masakrën e Tivarit. Sipas kësaj proklamate, masakra ishte përdorur si hakmarrje pas vrasjes së Miladin Popoviçit nga Haki Taha. Butka e citon akuzën, por thekson se ajo nuk është konfirmuar nga dokumente arkivore.

156. Kjo proklamatë pretendonte se Fadil Hoxha kishte urdhëruar komandën në Tivar të pushkatonte një numër shqiptarësh si hakmarrje për Miladin Popoviçin dhe se në pak orë ishin masakruar mbi 3.000 veta. Butka e identifikon qartë këtë si qëndrim të një organizate politike-ushtarake shqiptare të vitit 1945 dhe jo si fakt të provuar përfundimisht.

157. Autori konstaton se ajo që mund të dokumentohet është reagimi shumë i fortë i Fadil Hoxhës ndaj vrasjes së Miladin Popoviçit. Ai mbajti në Pejë një fjalim përkujtimor dhe shprehu dhimbje të madhe për vrasjen e tij nga ajo që propaganda komuniste e quante “reaksioni shqiptar”.

158. Mehmet Hoxha, kryetar i Këshillit Nacionalçlirimtar të Kosovës, përdori gjithashtu një gjuhë shumë të ashpër pas vrasjes së Miladin Popoviçit. Ai deklaronte se pas atentatorit Haki Taha fshiheshin “klikat reaksionare shqiptare” dhe paralajmëronte se “shërbëtorët dhe agjentët e fashizmit” do ta paguanin shpejt gjakun e Popoviçit.

159. Butka argumenton se një klimë e tillë hakmarrëse mund të ketë ndikuar në brutalitetin ndaj rekrutëve shqiptarë, por ai nuk e paraqet këtë si shkakun e vetëm të masakrës. Për autorin, mobilizimi dhe mekanizmi i transferimit ishin krijuar para vrasjes së Miladin Popoviçit, prandaj tragjedia nuk mund të shpjegohet vetëm si hakmarrje spontane për këtë atentat.

160. Dushan Mugosha paraqitet nga Butka si një tjetër figurë me ndikim të madh në politikën e PKJ-së në Kosovë. Autori e konsideron vazhdues të linjës së Miladin Popoviçit dhe e akuzon për politika antishqiptare, përpjekje për shtypjen e rezistencës dhe për mbështetjen e aneksimit të Kosovës nga Serbia. Ky është vlerësimi historiografik i Butkës për rolin e Mugoshës.

161. Butka pranon se në përmasat e tragjedisë mund të kenë ndikuar edhe armiqësitë historike malazezo-shqiptare, humbjet që formacionet malazeze kishin pësuar në Drenicë gjatë janarit dhe shkurtit 1945 dhe klima e hakmarrjes pas vrasjes së Popoviçit. Megjithatë, ai i trajton këta faktorë si elemente ndihmëse dhe jo si shpjegim të plotë të masakrës.

162. Për autorin, përgjegjësia kryesore mbetet shtetërore dhe ushtarake, sepse rekrutët ishin mobilizuar nga Shtabi Operativ i Kosmetit sipas urdhrave të Shtabit të Përgjithshëm të Armatës Jugosllave. Ata ishin vendosur në kolona, çarmatosur, ruajtur dhe transferuar nga njësi të rregullta ushtarake, çka e bën të pamjaftueshëm shpjegimin e krimit si shpërthim urrejtjeje lokale.

163. Butka e formulon tezën se Masakra e Tivarit “nuk nisi dhe nuk përfundoi në Tivar”. Sipas tij, ajo nisi të paktën në Prizren, u përshkallëzua përgjatë territorit të Shqipërisë, arriti kulmin në Tivar dhe vazhdoi më tej në Dubrovnik, Trogir, Split, Biograd na Moru, Istri dhe vende të tjera ku u dërguan shqiptarët.

164. Ky koncept i zgjeruar i “Masakrës së Tivarit” është thelbësor për gjithë librin. Autori nuk numëron vetëm njerëzit e vrarë në oborrin e Monopolit më 31 mars 1945, por kërkon të përfshijë edhe të vrarët gjatë marshimit, të mbyturit, të zhdukurit, të helmuarit dhe viktimat e fazave të mëvonshme të transportit drejt frontit perëndimor.

165. Për këtë arsye, shifrat e Butkës për viktimat janë më të larta se ato të dokumenteve që kufizohen vetëm te ngjarja në Tivar. Ai argumenton se një përllogaritje e saktë duhet të marrë parasysh të gjitha kolonat e marsit dhe prillit dhe të gjitha humbjet nga Kosova deri në Adriatik dhe më tej.

166. Autori e konsideron të gabuar edhe përqendrimin vetëm te numri i të vrarëve. Sipas tij, edhe sikur të pranohej shifra më e ulët jugosllave prej disa qindra viktimash, vetë fakti i ekzekutimit pa gjyq të shqiptarëve të paarmatosur do të mbetej një krim i rëndë. Për Butkën, çështja themelore është qëllimi, mekanizmi dhe përgjegjësia shtetërore.

167. Në analizën e tij, autori e lidh masakrën me synimin e spastrimit etnik dhe dobësimit të elementit shqiptar. Ai përmend largimin e detyruar nga trualli, mashtrimin gjatë mobilizimit, izolimin, etjen, urinë, rrahjet dhe vrasjet si pjesë të të njëjtit proces represiv. Kjo është teza e Butkës dhe duhet dalluar nga formulimet më të ngushta të dokumenteve ushtarake.

168. Në vitin 1979, rreth 34 vjet pas ngjarjes, Fadil Hoxha foli publikisht për Tivarit në një simpozium kushtuar forcave të armatosura revolucionare të Kosovës. Ai pranoi se njerëzit e vrarë mund të kishin qenë “të pagabuar dhe të paborxh”, por shprehu mosdakordim me idenë që ngjarja të hetohej në thellësi.

169. Fadil Hoxha deklaronte se nuk e shihte të dobishme për historinë të hulumtohej se kush i kishte vrarë njerëzit në Tivar, pse ishin vrarë dhe çfarë kuptimi kishte ngjarja. Ai pranonte se në udhëheqjen kosovare kishin shmangur bisedën për këtë çështje dhe se e kishin konsideruar atë të mbyllur.

170. Për Uran Butkën, kjo deklaratë është një nga provat më të rëndësishme të heshtjes institucionale. Autori argumenton se Fadil Hoxha praktikisht pranoi se udhëheqja kosovare kishte zgjedhur të mos e diskutonte tragjedinë, edhe pse kishte dyshime për qindra ose mijëra viktima.

171. Në të njëjtën ndërhyrje, Fadil Hoxha thoshte se nuk kishte të dhëna të sigurta për numrin e viktimave dhe se disa flisnin për disa qindra, të tjerë për mbi një mijë, ndërsa të tjerë për më pak se njëqind. Ai pretendonte se të dhënat nuk ndodheshin as në Institutin Historik Ushtarak në Beograd, të paktën sipas njohurive të tij.

172. Fadil Hoxha thoshte gjithashtu se ishte bërë përpjekje që viktimave të Tivarit t’u njihej statusi i luftëtarëve dhe të konsideroheshin si partizanë të vrarë. Butka e kundërshton këtë duke vënë në dukje se viktimat nuk morën trajtimin simbolik dhe institucional që iu jepej partizanëve të tjerë të rënë dhe se për shumë prej tyre nuk u hartuan as lista të plota emërore.

173. Autori thekson se shumë viktimave nuk u dihet varri dhe as vendi ku ndodhen eshtrat. Për të, kjo bie në kundërshtim me pretendimin se shteti i kishte trajtuar ata si luftëtarë të rënë. Nëse do të kishin pasur vërtet një status të tillë, argumenton Butka, do të duhej të ekzistonin regjistra, varre dhe memorializim zyrtar.

174. Familjet e viktimave, sipas dëshmive të mbledhura, në shumë raste nuk morën mbështetje, por u përballën me represion. Butka citon raste ku pasuritë e familjeve u konfiskuan dhe të afërmit e të vrarëve u trajtuan si familje armiqsh ose dezertorësh.

175. E veja e Berham Tahirit dëshmonte se pas vrasjes së bashkëshortit në Tivar familjes iu konfiskuan dy hektarë tokë, një tufë delesh dhe pasuri të tjera. Kjo dëshmi përdoret nga Butka për të treguar se pasojat e masakrës nuk u kufizuan te humbja e jetëve, por u shtrinë në varfërimin dhe ndëshkimin e familjeve të mbetura pas.

176. E veja e Avdi Hajrës nga Pantina ishte ende pa mbushur njëzet vjeç kur lindi djalin e vetëm pas vdekjes së bashkëshortit. Ajo e pagëzoi fëmijën me emrin e babait të tij, por dëshmonte se autoritetet e trajtuan si armike dhe i konfiskuan pasurinë që trashëgonte nga burri i vrarë.

177. Butka e përdor rastin e kësaj gruaje për të ilustruar se statusi i viktimës nuk u njoh në praktikë. Familja e një njeriu të vrarë gjatë mobilizimit jugosllav, në vend që të merrte kompensim ose kujdes, humbiste edhe pasurinë dhe mbetej nën dyshim politik.

178. Një tjetër pasojë e rëndë ishte trajtimi i të mbijetuarve si dezertorë. Sipas librit, shqiptarë që u kthyen në Kosovë pas masakrës u arrestuan dhe u dënuan me burgim për braktisjen e Ushtrisë Jugosllave. Kjo krijonte paradoksin që njeriu mund të mbijetonte nga vrasja e shokëve të tij dhe më pas të dënohej sepse kishte shpëtuar.

179. Xhavit Nimani, i cili në atë kohë ishte drejtues i OZN-ës në Kosovë, përmendet nga Butka si një tjetër figurë me përgjegjësi politike e institucionale. Në Kongresin e PKS-së në maj 1945, Nimani pranonte se gjatë mobilizimit ushtria kishte vrarë “disa shqiptarë”.

180. Butka e kritikon ashpër formulimin “disa shqiptarë”, sepse në atë kohë Rankoviçi vetë po fliste për qindra të vrarë. Për autorin, kjo është një shembull i minimizimit të vetëdijshëm të përmasës së tragjedisë nga një funksionar që, për shkak të postit në OZN-a, duhej të kishte informacion të gjerë për atë që kishte ndodhur.

181. Bajram Gola ishte ndër personat që e denoncuan publikisht masakrën shumë vite më vonë. Ai kishte qenë luftëtar i Brigadës IV të Kosovës dhe më pas oficer në formacionet speciale të Ministrisë së Mbrojtjes së Jugosllavisë. Sipas librit, ai kishte qenë edhe pjesë e një komisioni ushtarak që kishte hetuar ngjarjen.

182. Në parashtresën e tij të 30 majit 1990, Gola deklaronte se për 45 vjet e kishte mbajtur të heshtur peshën e kësaj ngjarjeje jo sepse nuk e konsideronte të rëndësishme, por sepse ishte i lidhur nga disiplina dhe detyrimet e tij si ushtarak. Dalja e tij publike pas rënies së tabuve jugosllave ishte një moment i rëndësishëm për rikthimin e Masakrës së Tivarit në debat.

183. Gola e cilësonte krimin të pashembullt sepse, sipas tij, një ushtri kishte masakruar vetë rekrutët që nominalisht konsideroheshin pjesë e saj dhe që po dërgoheshin për të luftuar kundër forcave të Boshtit. Për të, kjo e bënte Tivarit jo vetëm një masakër etnike, por edhe një krim të rëndë sipas normave ushtarake.

184. Ai ia atribuonte ekzekutimin Brigadës X malazeze dhe komandantit Gasha Markoviç. Gola theksonte se protagonistët e krimit nuk u vunë para përgjegjësisë dhe se disa prej tyre vazhduan karrierën ushtarake dhe politike. Kjo pandëshkueshmëri është një nga temat që përsëritet në analizën e Butkës.

185. Në parashtresën e vitit 1990, Gola iu drejtua edhe Branko Kostiçit, një politikan të lartë malazez, duke e paralajmëruar se viti 1990 nuk ishte më viti 1945 dhe se shqiptarët nuk mund të trajtoheshin sërish si rekrutët e paarmatosur të Tivarit. Kjo tregon se kujtesa e masakrës vazhdonte të ndikonte drejtpërdrejt në marrëdhëniet shqiptaro-malazeze dhe jugosllave në prag të shpërbërjes së federatës.

186. Gola e konsideronte “heshtjen” si një nga shkaqet kryesore që krimet e së kaluarës mund të përsëriteshin. Ai e shkruante fjalën me shkronja të mëdha, duke theksuar se mungesa e denoncimit dhe dokumentimit kishte lejuar që autorët të mbeteshin të pandëshkuar dhe narrativat zyrtare të mbizotëronin për dekada.

187. Gola përmendte komisarin politik të Brigadës X, Vladimir Roloviç, i cili më vonë u shpall Hero i Jugosllavisë në vitin 1971. Për Butkën, kjo është një ilustrim i fortë i tezës së kapitullit të mëvonshëm të librit mbi “shkaktarët me dekorata”: persona të akuzuar nga dëshmitarët për përgjegjësi në krime jo vetëm që nuk u ndëshkuan, por u nderuan nga shteti.

188. Gola argumentonte se urdhri për masakrën “kishte ardhur nga lart”. Ky është një pretendim i tij që përputhet me tezën e përgjithshme të Butkës për karakterin shtetëror të krimit, por libri e ndërton këtë përgjegjësi kryesisht nëpërmjet analizës së zinxhirit të komandimit dhe jo përmes një urdhri të vetëm të gjetur që thotë shprehimisht “masakroni shqiptarët”.

189. Për Golën, fakti që vetëm shqiptarët u mobilizuan në masë për t’u dërguar në atë itinerar ishte provë se qëllimi nuk ishte thjesht plotësimi normal i frontit. Ai pyeste pse në të njëjtën rrugë nuk mobilizoheshin në mënyrë të barabartë serbë, malazezë, maqedonas dhe kombësi të tjera. Ky është argument interpretues i dëshmitarit.

190. Sipas Golës, sapo rekrutët shqiptarë iu dorëzuan përcjellësve malazezë, filloi një trajtim që ua bëri të qartë se nuk po konsideroheshin si bashkëluftëtarë. Ai përshkruante sjellje arrogante, rrahje dhe vrasje të njerëzve që nuk mund të përballonin ritmin e marshimit. Gjurmët e gjakut përgjatë rrugës, sipas tij, e shoqëruan kolonën deri në Tivar.

191. Në këtë mënyrë, dëshmia e Golës përputhet me dëshmitë e Fatime Jupës, Azem Hajdinit dhe të tjerëve për një model të vazhdueshëm brutaliteti para arritjes në Tivar. Butka i vendos këto dëshmi pranë dokumenteve zyrtare për të treguar se vrasjet gjatë rrugës nuk janë vetëm një element i një rrëfimi individual.

192. Autori vëren se dokumentet zyrtare jugosllave pranojnë vetë humbje dhe mungesa gjatë marshimit, edhe pse i shpjegojnë me sëmundje, arratisje, vetëvrasje ose incidente. Për Butkën, pikërisht kombinimi i këtyre dokumenteve me dëshmitë e shumë të mbijetuarve krijon bazën për të dyshuar se numri i të vrarëve gjatë rrugës ishte më i madh sesa raportohej zyrtarisht.

193. Një element tjetër në librin e Butkës është përpjekja për të dalluar numrin e viktimave vetëm të kolonës së dytë nga numri i përgjithshëm i viktimave të të gjitha kolonave. Autori paralajmëron se shifra të ndryshme në literaturë shpesh krahasohen gabimisht, sepse disa përfshijnë vetëm Monopolin, disa gjithë Tivarin dhe disa gjithë itinerarin e marsit-prillit 1945.

194. Për këtë arsye ai ndërton një “përllogaritje krahasimore” duke vendosur përballë raportet e shtabeve jugosllave, dëshmitë e të mbijetuarve dhe dokumentet e organizatave shqiptare të vitit 1945. Ai pranon se shifrat nuk përputhen, por argumenton se kjo nuk e vë në dyshim vetë faktin e një vrasjeje masive.

195. Butka vëren se dokumentet zyrtare kanë prirje të japin numra më të vegjël, ndërsa disa dëshmi shqiptare mund t’i zmadhojnë shifrat duke përfshirë të zhdukurit e paevidentuar. Ky pranim është i rëndësishëm sepse tregon se autori, megjithë tezën e tij të fortë, e njeh problemin metodologjik të llogaritjes së viktimave.

196. Ai i konsideron veçanërisht të vlefshme Informatën e “Besës Kombtare” dhe Proklamatën e LLTSH-së, sepse u hartuan në vitin 1945, pra në kohë shumë të afërt me ngjarjet. Megjithatë, afërsia kohore nuk i bën automatikisht të gjitha pretendimet e tyre të provuara dhe Butka vetë në disa raste shënon mungesën e konfirmimit arkivor.

197. Për autorin, edhe shifra më e ulët zyrtare prej rreth 430-550 viktimash do ta bënte Tivarit një krim të jashtëzakonshëm. Ai shkruan në thelb se pesha morale dhe juridike e ngjarjes nuk varet vetëm nga fakti nëse u vranë 500, 1.500 ose 3.000 njerëz, por nga vrasja kolektive e rekrutëve të paarmatosur dhe mungesa e përgjegjësisë.

198. Kjo qasje e çon Butkën të kërkojë një hetim që të mos mjaftohet me statistikat, por të zbulojë emrat e viktimave, vendet e varrimit, urdhrat, zinxhirin e komandimit dhe rolin e institucioneve shqiptare e jugosllave. Pikërisht për këtë arsye libri përfshin edhe lista të rekrutuarish dhe kapituj të veçantë mbi përgjegjësit politikë.

199. Në vitin 1992, Lekë Lulgjuraj, kryetar i Koalicionit Demokratik në Mal të Zi, i dërgoi presidentit malazez Momir Bulatoviç një Letër të Hapur ku kërkonte hapjen e arkivave dhe hetimin e Masakrës së Tivarit. Qëllimi i tij ishte që përgjegjësia të individualizohej dhe populli malazez të mos mbante një faj kolektiv për veprimet e strukturave shtetërore dhe personave konkretë.

200. Lulgjuraj kërkonte që të identifikoheshin motivet, organizatorët dhe urdhëruesit dhe që, në emër të popullit malazez, t’i kërkohej falje popullit shqiptar. Sipas Butkës, letra nuk mori përgjigje dhe as nuk u publikua gjerësisht nga mediat malazeze të kohës. Ky episod tregon se edhe pas rënies së sistemit komunist përballja institucionale me Masakrën e Tivarit mbeti e papërfunduar.

201. Kolona e tretë e muajit mars 1945 përbënte një tjetër pjesë të rëndësishme të operacionit të transferimit të shqiptarëve jashtë Kosovës. Sipas të dhënave që Uran Butka mbledh nga dokumentet ushtarake dhe dëshmitë e të mbijetuarve, ajo u nis nga Prizreni më 27 mars 1945, një ditë pas kolonës së dytë që do të përjetonte masakrën kryesore në Tivar. Në këtë mënyrë, brenda vetëm disa ditësh, mijëra shqiptarë u nxorën njëri pas tjetrit nga Kosova dhe u drejtuan drejt bregdetit të Adriatikut.

202. Sipas një prej dokumenteve të përdorura nga autori, kolona e tretë u nis nga Prizreni në orën 06:00 të mëngjesit më 27 mars. Numri i saj arrinte rreth 2.700 rekrutë shqiptarë. Edhe kjo kolonë shoqërohej nga një batalion i Brigadës së 27-të serbe, fakt që dëshmon se transferimi i shqiptarëve ishte operacion i organizuar dhe i mbikëqyrur nga struktura të rregullta të Ushtrisë Jugosllave.

203. Përbërja krahinore e kolonës së tretë ishte disi e ndryshme nga kolonat e mëparshme. Butka thekson se në të kishte shumë shqiptarë nga Gostivari, Tetova, Kumanova, Kërçova dhe Shkupi, krahas rekrutëve nga pjesë të tjera të Kosovës. Kështu, operacioni i mobilizimit nuk kufizohej te Kosova e sotme, por përfshinte edhe popullsinë shqiptare të viseve të Maqedonisë nën Jugosllavi.

204. Prania e një numri të madh shqiptarësh nga viset e Maqedonisë është e rëndësishme për të kuptuar përmasën gjeografike të operacionit. Në interpretimin e Butkës, masakrat dhe deportimet e vitit 1945 nuk duhet të shihen vetëm si çështje e Kosovës, sepse strukturat jugosllave po mobilizonin shqiptarë nga pothuajse të gjitha zonat ku ata përbënin një popullsi të konsiderueshme.

205. Dëshmitari Ramë Hyseni rrëfente një episod që, sipas Butkës, tregon mënyrën mashtruese të futjes së shqiptarëve në kolonat e transportit. Ai kujtonte se më 18 mars 1945, në Sadllar të Lipjanit, 162 ushtarë shqiptarë të Brigadës II u ndanë nga njësia e tyre me pretekstin se do të dërgoheshin për të luftuar kundër ballistëve.

206. Sipas dëshmisë së Ramë Hysenit, pasi grupi prej 162 shqiptarësh u nda nga brigada, atyre iu morën armët. Më pas, në vend që të dërgoheshin në operacionin që u ishte komunikuar, u futën në kolonën e tretë të rekrutëve. Butka e përdor këtë episod për të treguar se një pjesë e shqiptarëve u fut në eshalonet e transportit përmes mashtrimeve të drejtpërdrejta ushtarake.

207. Kolona e tretë përshkruhet në libër si një nga kolonat më të mëdha, por njëkohësisht më të dobëta fizikisht. Në të kishte shumë njerëz të sëmurë, të lodhur dhe të prekur nga tifoja. Gjendja shëndetësore e shumë rekrutëve e bënte marshimin e gjatë nëpër terrenin malor të Shqipërisë jashtëzakonisht të rëndë.

208. Sipas të dhënave që Butka nxjerr nga raportet, rreth 170 rekrutë të kolonës së tretë mbetën jashtë saj gjatë rrugës nga Prizreni deri në Shkodër. Fati i secilit prej tyre nuk është i dokumentuar në mënyrë të plotë, çka përbën një tjetër shembull të problemeve me evidencën e njerëzve të zhdukur gjatë transportit.

209. Një nga episodet më tragjike të marshimit të kolonës së tretë ndodhi pranë Vaut të Dejës gjatë kalimit të Drinit. Për shkak të mungesës ose dëmtimit të urës, rekrutët duhej ta kalonin lumin me mjete të improvizuara, ndërsa kontrolli mbi lëvizjen vazhdonte të mbahej nga përcjellësit e armatosur.

210. Sipas dëshmive që sjell Butka, gjatë kalimit të Drinit me trap u këput një tel dhe një numër shqiptarësh përfunduan në ujë. Rreth njëzet drenicakë, të cilët nuk dinin të notonin, u mbytën. Ky episod është një nga rastet ku vdekjet nuk shkaktoheshin drejtpërdrejt nga pushkatimi, por nga kushtet e rrezikshme të transportimit.

211. Dëshmitarët pohonin se disa shqiptarë që dinin të notonin kërkuan t’u shkonin në ndihmë shokëve që po mbyteshin, por rojet serbo-malazeze nuk i lejuan. Nëse kjo dëshmi merret si e saktë, ajo e shndërron një aksident të mundshëm në një episod edhe më tragjik, sepse ndërhyrja për shpëtimin e njerëzve u pengua nga përcjellësit.

212. Butka e vendos kolonën e tretë në të njëjtën skemë me dy kolonat e para: shqiptarët ishin të çarmatosur, të shoqëruar nga forca jugosllave, të detyruar të marshonin në distanca të gjata dhe të ekspozuar ndaj dhunës, sëmundjeve, urisë dhe aksidenteve. Diferencat midis kolonave nuk ndryshojnë, sipas tij, natyrën e përgjithshme të operacionit.

213. Tri kolonat e marsit përbënin vetëm fazën e parë të transferimit masiv. Pas tyre, autoritetet jugosllave vazhduan mobilizimin gjatë muajit prill 1945 dhe krijuan edhe tri kolona të tjera me shqiptarë. Kjo tregon se Masakra e 31 marsit në Tivar nuk e ndërpreu operacionin; përkundrazi, transferimet vazhduan pothuajse menjëherë.

214. Sipas Butkës, në muajin prill 1945 Shtabi Operativ i Kosovës mobilizoi edhe rreth 5.328 shqiptarë të tjerë për t’i dërguar në drejtim të njësive të Armatës IV jugosllave. Kjo shifër tregon se edhe pas humbjeve të mëdha të kolonave të marsit, politika e nxjerrjes së rekrutëve jashtë Kosovës vazhdoi në shkallë masive.

215. Kolonat e prillit ishin gjithashtu tri. Autori i trajton veçmas kolonën e parë, të dytë dhe të tretë të muajit prill, duke ndjekur numrat e rekrutëve, vendet e grumbullimit, itinerarin dhe humbjet që mund të identifikohen nga dokumentet ose dëshmitë.

216. Butka argumenton se në mobilizimin e prillit roli i formacioneve të Ushtrisë NÇ të Shqipërisë ishte veçanërisht i dukshëm. Divizionet V dhe VI vazhdonin të ndodheshin në Kosovë dhe bashkëpunonin me strukturat jugosllave në grumbullimin e të arratisurve, mobilizimin e vullnetarëve dhe dorëzimin e tyre tek njësitë jugosllave.

217. Në këtë kuptim, kolonat e prillit nuk mund të ndahen nga dokumentet që tregojnë se njësitë shqiptare grumbullonin kosovarë, hartonin lista emërore dhe më pas i dorëzonin te Shtabi Operativ i Kosmetit ose Divizioni 52. Butka e sheh këtë si një mekanizëm që ushqente vazhdimisht kontingjentet e reja të rekrutëve.

218. Dokumentet e Divizionit të 46-të tregojnë se rekrutimi me forcë vazhdonte edhe pas Masakrës së Tivarit. Në Senik, më 9 prill 1945, gjatë rezistencës ndaj mobilizimit, sipas materialit të përdorur nga autori, u vranë edhe ushtarakë jugosllavë, çka dëshmon se mobilizimi po ndeshte kundërshtim të armatosur.

219. Në Rahovec, më 13 dhe 14 prill 1945, dokumentet e cituara nga Butka flasin për mobilizimin e 1.122 shqiptarëve. Kjo shifër e vetme nga një zonë tregon përmasën e operacionit dhe ritmin me të cilin autoritetet kërkonin të mbushnin kontingjentet e reja.

220. Për Uran Butkën, vazhdimi i mobilizimit edhe pas 31 marsit është argument kundër interpretimit të Tivarit si një incident i izoluar që doli jashtë kontrollit. Nëse shteti do ta kishte konsideruar ngjarjen një katastrofë aksidentale, do të pritej të rishikonte menjëherë sistemin e transferimit; në vend të kësaj, kolonat vazhduan.

221. Kolonat e prillit ndoqën në pjesën më të madhe të njëjtin drejtim strategjik: nga Kosova drejt Shqipërisë së Veriut, më pas drejt bregdetit të Malit të Zi dhe Dalmacisë dhe, në fund, drejt njësive që luftonin në frontin perëndimor. Kështu, itinerari i Tivarit ishte pjesë e një korridori më të madh ushtarak.

222. Dubrovniku është një nga vendet ku Butka e çon më tej historinë e rekrutëve shqiptarë pas Tivarit. Një pjesë e atyre që kishin mbijetuar ose që i përkisnin kolonave të mëvonshme u vendosën përkohësisht në ndërtesa dhe depo të përdorura më parë nga ushtria gjermane.

223. Një nga episodet më të rënda të trajtuara në kapitujt e kolonave të prillit është helmimi ose ngulfatja masive e shqiptarëve në Dubrovnik më 18 prill 1945. Sipas dëshmive të cituara nga autori, rekrutët ishin futur në një ish-depo gjermane ku ndodheshin lëndë kimike të rrezikshme.

224. Në mëngjesin e 18 prillit, njerëzit brenda ndërtesës filluan të shfaqnin shenja të rënda helmimi ose ngulfatjeje. Në vend që të evakuoheshin menjëherë, sipas dëshmive që sjell Butka, rojet nuk i lejuan të dilnin jashtë, çka e shumëfishoi numrin e të prekurve.

225. Numri i viktimave nga episodi i Dubrovnikut është po aq i debatueshëm sa ai i Tivarit. Burimet dhe dëshmitë që Butka krahason japin shifra shumë të ndryshme, nga rreth njëqind viktima deri në disa qindra dhe, në disa dëshmi, mbi një mijë.

226. Aleksandër Rankoviçi, sipas materialit të cituar në libër, përmendte rreth 130 viktima nga helmimi. Kjo është një nga shifrat më të ulëta dhe përfaqëson versionin e një zyrtari të lartë jugosllav.

227. Nazif Selimi, nga ana tjetër, fliste për rreth 250-300 shqiptarë të vdekur. Diferenca e konsiderueshme me shifrën e Rankoviçit tregon edhe një herë problemin e evidencës së viktimave shqiptare gjatë këtyre transportimeve.

228. Azem Hajdini jepte një shifër shumë më të lartë, duke folur për rreth 1.340 njerëz të ngulfatur. Butka e paraqet këtë si dëshmi të Hajdinit dhe jo si një shifër të verifikuar plotësisht nga dokumentacioni zyrtar. Pikërisht ky dallim është i rëndësishëm për metodën e leximit të librit.

229. Bajram Gola përllogariste se rreth 800 rekrutë ishin prekur nga helmimi dhe se afërsisht 650 prej tyre mund të kishin vdekur. Edhe kjo shifër mbetet shumë më e lartë se ajo e Rankoviçit dhe tregon përmasën e debatit mbi episodin e Dubrovnikut.

230. Pavarësisht dallimeve numerike, të gjitha versionet që Butka paraqet pranojnë se në Dubrovnik ndodhi një ngjarje e rëndë me shumë shqiptarë të helmuar ose të ngulfatur. Debati lidhet kryesisht me numrin e viktimave dhe me pyetjen nëse ngjarja ishte aksident, neglizhencë kriminale apo një akt i qëllimshëm.

231. Një element njerëzor i rëndësishëm i këtij episodi ishte ndihma e qytetarëve të Dubrovnikut. Sipas dëshmive të mbijetuarve, banorë vendas u sollën shqiptarëve qumësht, kos dhe lëngje të tjera, të cilat përdoroheshin si mjete të improvizuara për t’i ndihmuar të helmuarit.

232. Butka vëren se ndërhyrja e qytetarëve të thjeshtë shpëtoi një numër njerëzish. Ky episod krijon një kontrast të fortë me sjelljen e strukturave ushtarake: ndërsa rekrutët mbaheshin nën kontroll, banorë civilë përpiqeshin t’u jepnin ndihmë elementare.

233. Për autorin, Dubrovniku dëshmon se tragjedia e rekrutëve shqiptarë vazhdoi edhe pasi ata kishin kaluar Tivarin. Prandaj ai kundërshton çdo histori të masakrës që përfundon me 31 marsin 1945 dhe nuk ndjek fatin e kolonave drejt Dalmacisë, Istrisë dhe frontit.

234. Sipas dokumenteve të cituara, shefi i Shtabit Operativ të Kosmetit, Novak Bulatoviç, informonte më 28 mars 1945 se nga Prizreni ishin nisur gjithsej rreth 8.000 rekrutë shqiptarë në tri kolonat e marsit. Kjo shifër është një nga pikat kryesore të referimit për përllogaritjen e kontingjentit fillestar.

235. Butka, duke krahasuar dokumente të ndryshme, arrin në përfundimin se në tri kolonat e marsit mund të jenë dërguar rreth 7.700 shqiptarë, ndërsa në tri kolonat e prillit rreth 5.337. Diferenca e vogël midis këtyre shifrave dhe dokumenteve të tjera tregon se evidenca nuk është plotësisht e njëtrajtshme.

236. Sipas përllogaritjes së autorit, numri i përgjithshëm i shqiptarëve të mobilizuar dhe të dërguar të paarmatosur drejt Frontit të Adriatikut arrinte afërsisht 13.037-13.050 veta. Kjo shifër përfshin gjashtë kolonat e marsit dhe prillit dhe jep përmasën e operacionit në tërësi.

237. Butka thekson se këta më shumë se 13 mijë njerëz nuk ishin njësi normale luftarake të pajisura për front. Pjesa dërrmuese u dërgua e paarmatosur, nën përcjellje të njësive të tjera dhe në kushte të vështira fizike. Ky fakt është qendror në argumentin e tij se ata trajtoheshin më shumë si kontingjent i kontrolluar sesa si ushtri e zakonshme.

238. Përllogaritja e viktimave nis nga dokumentet jugosllave, sepse Butka dëshiron të tregojë se edhe duke përdorur vetëm burimet e palës përgjegjëse për transportin, humbjet dalin shumë të mëdha. Sipas analizës së tij, nga tri kolonat e marsit rezultojnë rreth 2.355 rekrutë të asgjësuar ose të humbur.

239. Brenda kësaj shifre, Butka përllogarit rreth 1.560 viktima vetëm në Tivar. Kjo shifër është më e lartë se raportet zyrtare jugosllave për 300-550 të vrarë, por më e ulët se disa prej dëshmive shqiptare që flasin për 1.700 ose më shumë.

240. Për kolonat e prillit, autori llogarit së paku 188 viktima të dokumentueshme në bazë të burimeve që analizon. Duke i shtuar këto me humbjet e kolonave të marsit, ai arrin në një minimum prej rreth 2.543 shqiptarësh.

241. Ky minimum prej 2.543 viktimash është i rëndësishëm sepse, sipas Butkës, mbështetet kryesisht në burime jugosllave ose në të dhëna që ai i konsideron relativisht të dokumentueshme. Autori argumenton se numri real duhet të ketë qenë më i madh, sepse këto shifra nuk përfshijnë të gjitha dëshmitë për të zhdukurit.

242. Kur përfshihen edhe burimet shqiptare dhe kosovare, si dhe pretendimet për 1.000-1.500 të vrarë gjatë kalimit në territorin e Shqipërisë, përllogaritja rritet ndjeshëm. Butka arrin në intervalin rreth 2.947-3.447 shqiptarë të vrarë, të mbytur, të helmuar ose të zhdukur.

243. Autori paralajmëron se as kjo shifër nuk duhet konsideruar përfundimtare. Problemi kryesor është se shumë viktima nuk u regjistruan, shumë të zhdukur nuk kishin dokumente dhe një pjesë e trupave u varrosën ose u hodhën në vende të panjohura.

244. Proklamata e Shtabit të Luftës për Lirimin e Tokave Shqiptare e vitit 1945 fliste për rreth 3.000 djelmosha shqiptarë të zhdukur mizorisht. Butka e konsideron këtë burim të rëndësishëm për shkak të afërsisë së tij kohore me ngjarjet, por jo domosdoshmërisht si regjistër statistikisht të saktë.

245. Xhaferr Vokshi përmendet gjithashtu ndër burimet që japin shifra të rendit të mijëra viktimave. Këto dëshmi dhe raporte shqiptare krijojnë një tablo shumë më të rëndë se versioni zyrtar jugosllav, megjithëse problemi i dokumentimit individual të çdo viktime mbetet.

246. Butka nuk e fsheh se disa dëshmi shqiptare mund të kenë përfshirë në numrin e të vrarëve edhe njerëz që fillimisht rezultonin të zhdukur. Kjo është arsyeja pse ai përpiqet të dallojë përllogaritjen minimale të dokumentueshme nga vlerësimet më të gjera të bazuara në dëshmi.

247. Një nga synimet e botimit të plotësuar të librit ishte pikërisht publikimi i listave të rekrutëve. Butka e konsideron kalimin nga shifrat anonime te emrat konkretë një hap të domosdoshëm për zbardhjen e ngjarjes, sepse çdo emër përfaqëson një individ, një familje dhe një histori të veçantë.

248. Listat ndihmojnë gjithashtu për të përcaktuar prejardhjen gjeografike të rekrutëve. Përmes tyre shihet se viktimat dhe të mobilizuarit vinin nga pothuajse të gjitha trevat e Kosovës dhe nga shumë qendra shqiptare të Maqedonisë, çka e bën tragjedinë një ngjarje me përmasë të gjerë kombëtare.

249. Një tjetër funksion i listave është krahasimi me raportet numerike të shtabeve. Nëse numri i emrave të regjistruar nuk përputhet me numrin e njerëzve që një raport thotë se janë nisur ose kanë mbërritur në një pikë të caktuar, krijohen pista për të identifikuar të zhdukurit dhe boshllëqet në dokumentacion.

250. Për Uran Butkën, problemi themelor i Masakrës së Tivarit mbetet pikërisht mungesa e një hetimi shtetëror të plotë që të bashkojë dokumentet e Serbisë, Kosovës, Shqipërisë, Malit të Zi, Maqedonisë dhe Kroacisë. Vetëm një krahasim sistematik i listave, raporteve ushtarake, dëshmive dhe vendeve të varrimit mund të përcaktojë me saktësi më të madhe se sa shqiptarë u nisën, sa mbërritën, sa u vranë dhe ku përfunduan eshtrat e tyre.

251. Uran Butka e trajton problemin e numrit të viktimave si një nga çështjet më të ndërlikuara të studimit të Masakrës së Tivarit. Dokumentet ushtarake jugosllave, deklaratat e udhëheqësve komunistë, dëshmitë e të mbijetuarve dhe raportet e organizatave shqiptare japin shifra që ndryshojnë ndjeshëm nga njëra-tjetra. Për autorin, këto mospërputhje nuk e vënë në dyshim ekzistencën e masakrës, por tregojnë nevojën për të dalluar se çfarë periudhe, kolone ose vendi përfshin secila shifër.

252. Një problem metodologjik është se termi “viktimat e Tivarit” është përdorur në kuptime të ndryshme. Disa burime numërojnë vetëm shqiptarët e vrarë në oborrin dhe ndërtesën e Monopolit të Duhanit, të tjera përfshijnë të vrarët në gjithë qytetin e Tivarit, ndërsa Butka kërkon që në analizë të merren parasysh edhe vrasjet, zhdukjet, mbytjet dhe vdekjet gjatë gjithë itinerarit nga Kosova drejt Adriatikut.

253. Për këtë arsye, një shifër prej 430 ose 450 të vrarësh në Tivar nuk mund të krahasohet mekanikisht me një shifër prej rreth 3.000 viktimash që përfshin edhe shqiptarët e vrarë ose të zhdukur para dhe pas Tivarit. Butka këmbëngul se së pari duhet kuptuar objekti statistikor i secilit burim përpara se të gjykohet saktësia e tij.

254. Shtabi i Kolonës së Armatës IV raportonte se si rezultat i ngjarjes në Tivar rreth 550 njerëz ishin nxjerrë nga radhët e kolonës, prej të cilëve rreth 150 ishin të plagosur, ndërsa rreth 430 llogariteshin të vrarë. Ky është një nga dokumentet zyrtare jugosllave që Butka përdor si pikë krahasimi me dëshmitë shqiptare.

255. Shtabi i Divizionit të 46-të jepte një shifër shumë të afërt, rreth 450 shqiptarë të vrarë dhe afërsisht 120 të plagosur. Afërsia midis dy raporteve jugosllave tregon se brenda strukturave ushtarake ekzistonte një vlerësim relativisht i qëndrueshëm prej disa qindra viktimash, ndonëse Butka e konsideron këtë vlerësim të zvogëluar.

256. Aleksandër Rankoviçi, në deklarimin e tij para strukturave partiake serbe, e ulte numrin në rreth 300 shqiptarë të vrarë. Vetë kjo shifër është më e vogël se raportet e ushtrisë jugosllave, çka Butka e përdor për të treguar se edhe brenda dokumentacionit dhe deklarimeve zyrtare jugosllave nuk kishte një version të vetëm për numrin e viktimave.

257. Vladimir Dedijer, biografi i Titos, jepte një numër prej rreth 500-600 shqiptarësh të likuiduar. Kështu, edhe nëse mënjanohen plotësisht burimet shqiptare, tri burime jugosllave të rëndësishme japin përllogaritje që shkojnë nga rreth 300 deri në 600 viktima vetëm për ngjarjen kryesore të Tivarit.

258. Bajram Gola e kundërshtonte këtë nivel shifrash dhe pohonte se në oborrin e Monopolit ishin vrarë rreth 1.700 rekrutë shqiptarë. Ai pretendonte se e njihte çështjen edhe nga pozita e tij e mëvonshme si oficer dhe pjesëmarrës në hulumtimin ushtarak të ngjarjes. Butka e trajton këtë si një dëshmi të rëndësishme, por të dallueshme nga raportet zyrtare të kohës.

259. Proklamata e LLTSH-së e tetorit 1945 përdorte shifra edhe më të larta dhe fliste për më shumë se 3.000 shqiptarë të masakruar. Butka e vlerëson rëndësinë e këtij dokumenti për shkak se është hartuar në të njëjtin vit me ngjarjen, por shënon se disa prej akuzave konkrete që përmban ai nuk janë konfirmuar nga dokumentacioni arkivor.

260. Azem Hajdini përdorte një metodë tjetër për të llogaritur humbjet: numrin e njerëzve që, sipas tij, ishin nisur nga Kosova e krahasonte me numrin e atyre që mbetën gjallë pas Tivarit. Duke u nisur nga shifra 4.700 dhe nga 810 të mbijetuar, ai arrinte në 3.890 të vrarë ose të zhdukur të eshalonit të dytë. Kjo mbetet përllogaritje e tij dhe nuk përputhet me madhësinë e eshalonit në raportet zyrtare jugosllave.

261. Butka nuk i fsheh këto kundërthënie dhe pikërisht për këtë arsye i kushton një kapitull të veçantë “përllogaritjes krahasimore” të të masakruarve. Qasja e tij është të vendosë krah për krah shifrat, origjinën e tyre dhe mënyrën se si janë prodhuar, duke argumentuar se asnjë numër i vetëm nuk duhet shkëputur nga burimi përkatës.

262. Një element që, sipas Butkës, mund të ndihmojë në zgjidhjen e debatit janë listat emërore. Në vend që të mbështetemi vetëm në shifra të përgjithshme, evidentimi i çdo rekruti sipas emrit, vendlindjes, moshës dhe njësisë do të lejonte krahasimin e atyre që u nisën me ata që u kthyen ose rezultuan të vdekur.

263. Për këtë arsye ribotimi i plotësuar i librit përfshin lista të rekrutuarish që, sipas autorit, u përdorën si “mish për top”. Këto lista nuk janë thjesht shtojcë dokumentare; ato përbëjnë bazën për rindërtimin demografik dhe individual të tragjedisë dhe për kthimin e viktimave nga shifra në persona konkretë.

264. Butka argumenton se një listë përfundimtare duhet të ndërtohet duke bashkuar dokumentacionin e Kosovës, Serbisë, Shqipërisë, Malit të Zi, Maqedonisë dhe Kroacisë. Kolonat kaluan nëpër disa juridiksione dhe u dorëzuan nga një komandë te tjetra, prandaj dokumentet për të njëjtin individ mund të ndodhen në arkiva të ndryshme.

265. Një arsye tjetër e humbjes së evidencës është fakti se shumë njerëz vdiqën pa mbërritur në një pikë ku të regjistroheshin. Të sëmurët, të rraskapiturit, të vrarët gjatë arratisjes, të mbyturit në lumenj ose të zhdukurit në male mund të dilnin nga kolona pa u regjistruar në mënyrë të njëtrajtshme në raportet e mëvonshme.

266. Në këtë kuadër, diferenca midis numrit të nisjes dhe numrit të dorëzimit të kolonës bëhet një burim historik më vete. Për shembull, raporti që jep 2.400 të nisur nga Prizreni dhe ai që jep 2.370 të dorëzuar Brigadës X malazeze krijojnë një boshllëk prej rreth 30 personash që kërkon shpjegim individual.

267. Raporti i mëvonshëm përpiqet të shpjegojë një pjesë të këtyre mungesave me sëmundje, arratisje dhe një vetëvrasje, por Butka nënvizon se jo të gjitha diferencat ndërmjet dokumenteve shpjegohen në mënyrë bindëse. Kjo e bën kontrollin e regjistrave origjinalë edhe më të rëndësishëm.

268. Për autorin, numri i viktimave nuk mund të zgjidhet vetëm me dokumentet e ushtrisë, sepse vetë institucioni që prodhoi dokumentet ishte një nga palët e përfshira në ngjarje. Prandaj ai u jep peshë dëshmive të të mbijetuarve, raporteve shqiptare dhe materialeve të huaja, duke kërkuar kontroll të ndërsjellë ndërmjet burimeve.

269. Në të njëjtën kohë, Butka pranon se edhe kujtesa e dëshmitarëve ka kufizime. Dëshmitë janë dhënë shpesh shumë vite pas vitit 1945 dhe individët që ndodheshin në një kolonë të madhe nuk mund të shihnin çdo gjë që ndodhte në të gjitha segmentet e saj. Për këtë arsye, libri ndërthur dëshminë me dokumentin dhe nuk mbështetet vetëm te njëri lloj burimi.

270. Fatime Jupa është një shembull i veçantë i vlerës së dëshmisë personale. Për shkak se ajo e përshkoi thuajse gjithë itinerarin dhe mbijetoi, rrëfimi i saj ofron të dhëna mbi ushqimin, etjen, rrahjet, vrasjet, aksidentet, Tivarin, arratisjen dhe kthimin e detyruar. Dëshmia e saj krijon një vijë narrative që dokumentet burokratike nuk mund ta japin.

271. Një detaj i rrëfimit të saj është mënyra se si ajo ruajti identitetin e fshehtë si djalë për të mbijetuar brenda një kolone të përbërë nga meshkuj. As bashkëfshatarët me të cilët udhëtonte nuk e dinin domosdoshmërisht se ajo ishte femër. Kjo tregon jo vetëm rrezikun e udhëtimit, por edhe vendosmërinë e saj për të mos u zbuluar.

272. Fatimja udhëtonte së bashku me burra që njihte nga vendlindja, përfshirë të afërmin Kadri Hamza. Prania e njerëzve të njohur nuk e mbronte nga dhuna e kolonës; ajo kujton se Kadriu u rrah kur nuk mundi të ecte me ritmin e kërkuar. Kjo dëshmi tregon se mosha ose gjendja fizike nuk garantonin tolerancë nga përcjellësit.

273. Ajo kujtonte se rekrutët dëgjonin vazhdimisht sharje serbisht, gjuhë që ajo vetë nuk e kuptonte. Megjithatë, kuptimi i situatës bëhej i qartë përmes britmave, rrahjeve dhe vrasjeve. Ky element i barrierës gjuhësore e përforconte ndjenjën e izolimit të shumë rekrutëve shqiptarë ndaj komandës që i drejtonte.

274. Në rrëfimin e saj, përcjellësit i quanin shqiptarët “bagëti”. Butka e përfshin këtë detaj sepse gjuha poshtëruese është një indikator i dehumanizimit të rekrutëve, një proces psikologjik që mund ta bëjë më të lehtë ushtrimin e dhunës ndaj një grupi të tërë.

275. Dëshmia e Fatimes për mishin e prishur dhe shumë të kripur në Kukës përputhet me rrëfime të tjera për etjen si një nga vuajtjet kryesore të marshimit. Njerëzit, të uritur, e hanin ushqimin, por më pas përballeshin me etje, çrregullime të stomakut dhe një marshim të gjatë pa kujdes mjekësor të përshtatshëm.

276. Sipas Butkës, ndalimi i ujit është një nga elementet më të përsëritura në kujtimet e kolonave. Rekrutët kalonin pranë puseve, krojeve dhe lumenjve, por pirja e ujit mund të konsiderohej dalje nga rreshti ose shkelje e urdhrit dhe, në disa raste të dëshmuara, përfundonte me vrasje.

277. Kjo krijoi një situatë absurde dhe tragjike: njerëzit vuanin nga etja ndërsa marshonin në një krahinë të pasur me burime uji. Butka e quan këtë trajtim një formë torture dhe e përdor për të argumentuar se vuajtja e kolonave nuk ishte thjesht rezultat i logjistikës së dobët.

278. Edhe kushtet atmosferike e rëndonin situatën. Fatime Jupa kujtonte shi të dendur në rrugën Kukës-Pukë dhe njerëz të lagur deri në palcë. Në një kolonë me të sëmurë nga tifoja, me ushqim të pamjaftueshëm dhe pa veshje të përshtatshme, këto kushte rritnin rrezikun e rraskapitjes dhe vdekjes.

279. Episode të tilla shpjegojnë pse një numër njerëzish nuk mund të mbante ritmin e kolonës. Problemi, sipas dëshmitarëve, ishte se pamundësia fizike interpretohej shpesh si simulim ose tentativë dezertimi, duke e ekspozuar të sëmurin ndaj rrahjes ose ekzekutimit.

280. Në këtë mënyrë, marshimi vetë funksiononte si një mekanizëm seleksionimi brutal. Njerëzit më të fortë arrinin të vazhdonin, ndërsa të moshuarit, të sëmurët dhe të dobëtit rrezikonin të mbeteshin pas. Butka e sheh këtë si pjesë të asaj që e bën “Rrugën e Kalvarit” pjesë integrale të Masakrës së Tivarit.

281. Episodi i mekanizmit të vagonetave në grykën e thellë, të përshkruar nga Fatime Jupa, është një shembull tjetër i rrezikut fizik të marshimit. Kur teli u këput, njerëzit ranë në greminë, ndërsa dëshmitarja përshkruante klithmat e të plagosurve si një nga kujtimet më të tmerrshme të udhëtimit.

282. Më e rëndë është pjesa e dëshmisë sipas së cilës të plagosurit dhe të sëmurët e atij episodi u vranë gjatë natës dhe mbetën pa varr të njohur. Ky pretendim bazohet në kujtimin e saj dhe tregon sërish problemin e njerëzve që mund të zhdukeshin pa hyrë në statistikat e Tivarit.

283. Kur masakra shpërtheu në Tivar, Fatime Jupa arriti të ngjitej drejt një shpati guror pranë qytetit të vjetër. Gjatë arratisjes ajo hasi Haxhi Sherif Kovaçin, të plagosur rëndë, i cili kërkonte ndihmë. Ajo u përpoq ta ndihmonte, por ai më vonë vdiq.

284. Ky episod tregon se arratisja nuk ishte vetëm përpjekje individuale për shpëtim; të mbijetuarit ndeshnin të plagosur, njerëz që kërkonin ujë dhe ndihmë dhe duhej të vendosnin mes rrezikut për jetën e tyre dhe përpjekjes për të shpëtuar të tjerët. Dëshmitë e tilla japin dimensionin njerëzor që mungon në raportet statistikore.

285. Fatime Jupa u bashkua me të arratisur të tjerë dhe një grup prej rreth katërmbëdhjetë vetash arriti të kthehej drejt Shkodrës. Vetë fakti që një grup i vogël mundi të kalonte nga zona e Tivarit në territorin shqiptar dëshmon se, megjithë ndjekjen, disa rrugë shpëtimi mbetën të hapura.

286. Megjithatë, shpëtimi fizik nuk nënkuptonte liri. Në Shkodër ata u morën nën kontrollin e autoriteteve ushtarake shqiptare, u regjistruan dhe më pas u përgatit kthimi i tyre te jugosllavët. Ky episod është një nga boshtet kryesore të tezës së Butkës mbi “përgjegjësinë e shtetit shqiptar”.

287. Për autorin, përgjegjësia e palës shqiptare nuk është e njëjtë me përgjegjësinë e njësive që hapën zjarr në Tivar. Ai dallon ndërmjet projektimit dhe ekzekutimit jugosllav të masakrës dhe rolit shqiptar në mobilizim, bashkëpunim, përcjellje, dorëzim të të arratisurve, mosreagim dhe heshtje të mëvonshme.

288. Ky dallim është thelbësor për tezën e librit. Titulli nuk pretendon se shteti shqiptar ishte ekzekutori kryesor në Monopolin e Tivarit, por se institucionet e tij kishin një përgjegjësi që historiografia komuniste shqiptare e kishte fshehur ose minimizuar.

289. Dokumentet e Zoi Themelit dhe Shefqet Peçit janë qendrore në këtë argument sepse provojnë dijeninë e hershme. Në ditët e para të prillit 1945, Tirana kishte në duar raporte ku flitej për mitralim “pa asnjë shkak”, për sjellje brutale të përcjellësve jugosllavë dhe për qindra të vrarë, të plagosur ose të shpërndarë.

290. Për Butkën, një qeveri që merr një raport të tillë dhe vazhdon t’ua dorëzojë të mbijetuarit autoriteteve nga të cilat ata iknin nuk mund të paraqitet thjesht si e painformuar. Pikërisht këtu autori kalon nga dokumentimi i dijenisë te akuza politike për bashkëpërgjegjësi.

291. Ai nënvizon gjithashtu se shteti shqiptar kishte mundësi të kërkonte hetim diplomatik ose ushtarak për vrasjet e kryera brenda territorit të tij. Fakti që një pjesë e vrasjeve ndodhi nga Kukësi deri në Shkodër e Bunë e bënte çështjen jo vetëm jugosllave, por edhe problem të sovranitetit të Shqipërisë.

292. Megjithatë, sipas analizës së Butkës, marrëdhënia politike me Jugosllavinë kishte përparësi ndaj mbrojtjes së kosovarëve. Shqipëria komuniste e asaj kohe po afrohej shumë me Beogradin dhe drejtuesit e saj e konsideronin aleancën me Titon themelore për pozicionin e regjimit të ri.

293. Kjo shpjegon edhe faktin që në historiografinë zyrtare shqiptare të periudhës komuniste Masakra e Tivarit pothuajse nuk kishte vend. Një diskutim i hapur do të kërkonte jo vetëm denoncimin e krimit jugosllav, por edhe shpjegimin e veprimeve të udhëheqësve shqiptarë në vitin 1945.

294. Butka e konsideron heshtjen për gjysmë shekulli një fazë të dytë të padrejtësisë ndaj viktimave. Krimi i parë ishte vrasja ose zhdukja e tyre; krimi moral i mëvonshëm ishte zhdukja nga kujtesa publike, mungesa e varreve, mungesa e listave dhe pamundësia e familjeve për të kërkuar drejtësi.

295. Azem Hajdini ishte një nga njerëzit që u përpoq ta thyente këtë heshtje shumë përpara rënies së Jugosllavisë komuniste. Sipas Butkës, ai që nga viti 1966 u drejtohej organeve partiake dhe shtetërore me parashtresa për zbardhjen e ngjarjes, duke e bërë çështjen një mision personal që do ta ndiqte për dekada.

296. Veprimtaria e Hajdinit zgjati rreth 43 vjet, deri afër vdekjes së tij në vitin 2009, kur iu drejtua edhe institucioneve të Kosovës së pavarur. Butka e paraqet këtë këmbëngulje si përpjekje për të shlyer një amanet ndaj bashkëluftëtarëve që nuk kishin mundur të ktheheshin nga Tivari.

297. Për Hajdinin, dëshmia nuk ishte vetëm çështje autobiografike. Ai kërkonte që shteti të krijonte një regjistër të viktimave, të identifikonte varret dhe të sqaronte përgjegjësinë e komandave ushtarake. Kjo e dallon veprimtarinë e tij nga një kujtim personal: ai e shndërroi përvojën në kërkesë institucionale.

298. Bajram Gola ndoqi një rrugë të ngjashme, por nga pozita e një ish-oficeri të sistemit jugosllav. Parashtresa e tij e vitit 1990 ishte e rëndësishme sepse vinte nga një person që kishte shërbyer brenda strukturave ushtarake dhe pretendonte njohuri nga hetimet e brendshme të kryera pas ngjarjes.

299. Për Butkën, dëshmitë e Hajdinit dhe Golës plotësojnë njëra-tjetrën: i pari ishte rekrut dhe viktimë e drejtpërdrejtë e kolonës, ndërsa i dyti kishte përvojë ushtarake dhe pretendonte njohuri nga hetimi i mëvonshëm. Pikërisht bashkimi i këtyre perspektivave i jep autorit mundësi të rindërtojë si përjetimin nga poshtë, ashtu edhe mekanizmin e komandimit nga lart.

300. Me këto dëshmi, dokumente dhe lista, Uran Butka e ndërton Masakrën e Tivarit si një proces historik shumë më të gjerë se një ditë e vetme vrasjesh. Në qendër të librit qëndrojnë mobilizimi i dhunshëm, çarmatimi, kolonat, dhuna gjatë marshimit, masakra në Tivar, viktimat e mëvonshme, fshehja e kufomave, përndjekja e të mbijetuarve dhe heshtja e institucioneve. Pikërisht kjo strukturë i lejon autorit të kërkojë përgjegjësi jo vetëm nga ekzekutorët e drejtpërdrejtë, por nga gjithë zinxhiri politik dhe ushtarak që e bëri tragjedinë të mundur.

301. Uran Butka e trajton përndjekjen pas masakrës si vazhdim të dhunës dhe jo si fund të saj. Sipas dëshmive që mbledh, një pjesë e të mbijetuarve që ikën nga vendi i vrasjeve u kërkuan në zonat përreth Tivarit, ndërsa të tjerë u detyruan të vazhdonin nën kontroll ushtarak drejt etapave të mëtejshme të transportit.

302. Një dokument që Butka e konsideron të rëndësishëm është urdhri i 1 prillit 1945 i lidhur me strukturat e OZN-ës, ku kërkohej kontroll i kujdesshëm i kalimeve pas ngjarjes së një dite më parë në Tivar. Për autorin, koha e këtij urdhri tregon se aparati i sigurisë u vu menjëherë në lëvizje pas masakrës.

303. Fakti që organet e sigurisë reaguan më 1 prill e bën të vështirë pretendimin se ngjarja mbeti e panjohur për strukturat ushtarake dhe të sigurimit. Butka e përdor këtë kronologji për të argumentuar se Tivari u trajtua menjëherë si çështje operative që duhej kontrolluar.

304. Autori i kushton rëndësi edhe kontrollit të dëshmitarëve të mundshëm. Një rekrut që shpëtonte dhe arrinte në Shkodër, Ulqin apo një vend tjetër mund të tregonte publikisht atë që kishte parë, ndaj kapja e të arratisurve kishte edhe efektin e kufizimit të përhapjes së dëshmive.

305. Dhjetë kosovarët e ndaluar pranë Urës së Bunës përbëjnë një nga rastet më të dokumentuara të dëshmisë së menjëhershme. Ata kishin ikur nga Tivari dhe u treguan autoriteteve shqiptare për rrahjet, etjen, brutalitetin e përcjellësve dhe hapjen e zjarrit ndaj rekrutëve.

306. Vlera e dëshmisë së këtyre dhjetë kosovarëve qëndron edhe te afërsia kohore me ngjarjen. Rrëfimi i tyre u regjistrua në ditët e para të prillit 1945, pra pa kaluar dekadat që mund të deformojnë kujtesën, dhe u fut në qarkullimin zyrtar të institucioneve shqiptare.

307. Sipas raportimit të të arratisurve, në Tivar rekrutët ishin futur në një rrugë të ngushtë dhe të vendosur në rreshta të kontrolluar. Në këtë situatë, ata dëgjuan papritur të shtëna me pushkë, bomba dhe mitraloza, një përshkrim që Butka e përdor kundër tezës së një beteje të organizuar mes dy forcave të armatosura.

308. Të mbijetuarit pohonin se nuk e dinin përse po qëllohej mbi ta. Për Butkën, ky detaj ka rëndësi sepse njerëzit që përshkruajnë një sulm të papritur dhe pa paralajmërim nuk japin tablonë e një kryengritjeje të planifikuar me komandë dhe objektiva të qarta.

309. Në dëshminë e të arratisurve përmendet edhe zjarr nga kodrat dhe shtëpitë përreth. Butka e sheh këtë si tregues se sulmi mund të ketë ardhur nga disa pozicione të ndryshme, gjë që shton pyetjet mbi mënyrën se si ishte organizuar sigurimi i zonës.

310. Shifra prej rreth 500 të vrarë, të plagosur ose të shpërndarë që del në një nga raportimet e hershme nuk paraqitet nga Butka si bilanc përfundimtar. Ajo është një vlerësim i dëshmitarëve të sapoarratisur dhe duhet dalluar nga raportet e mëvonshme ushtarake dhe nga përllogaritjet historiografike.

311. Shefqet Peçi i përcolli Shtabit të Përgjithshëm informacionin për sjelljen shumë brutale të përcjellësve jugosllavë. Formulimi se rekrutët ishin mitraluar pa shkak është veçanërisht i rëndësishëm për Butkën, sepse vjen nga një kuadër i lartë i regjimit komunist shqiptar dhe jo nga propaganda e kundërshtarëve të tij.

312. Peçi e cilësonte çështjen shumë serioze dhe pranonte se kishte krijuar përshtypje të keqe. Kjo tregon se lajmi për vrasjet kishte potencial të bëhej problem politik në Shqipëri dhe se autoritetet e kuptonin rëndësinë e asaj që po raportohej.

313. Butka nuk gjen një protestë publike shqiptare me peshë të krahasueshme me seriozitetin e raporteve të prillit. Për të, kjo mungesë e një reagimi të fortë është pjesë e përgjegjësisë politike të Tiranës dhe e vartësisë së saj ndaj aleancës me Jugosllavinë.

314. Autori veçon edhe çështjen e sovranitetit. Një pjesë e vrasjeve dhe keqtrajtimeve ndodhi në territorin e Shqipërisë, prandaj shteti shqiptar kishte të drejtë dhe detyrim të kërkonte sqarime për veprimet e forcave jugosllave që kalonin nëpër territorin e tij.

315. Për Butkën, kronologjia e dijenisë është vendimtare: pas raporteve të 4 dhe 5 prillit 1945, autoritetet shqiptare nuk mund të argumentonin më se nuk kishin informacion për rrezikun e kthimit të të mbijetuarve te strukturat jugosllave. Megjithatë, praktika e dorëzimit vazhdoi.

316. Në dokumente dhe në praktikën administrative, të arratisurit shpesh trajtoheshin si dezertorë. Butka thekson se kjo terminologji e zhvendoste vëmendjen nga fakti se disa kishin ikur nga një masakër dhe i kthente ata në shkelës të disiplinës ushtarake.

317. Sipas dëshmive të mbledhura, disa të mbijetuar që u kthyen në Kosovë u arrestuan dhe u dënuan për dezertim. Kjo krijonte paradoksin që njeriu të mbijetonte nga vrasja e shokëve dhe më pas të ndëshkohej juridikisht sepse kishte ikur nga kolona.

318. Frika nga dënimi ndikoi në heshtjen e të mbijetuarve. Butka argumenton se një person që rrezikonte burgim ose ndjekje politike kishte shumë pak mundësi të dëshmonte hapur për një krim ku përfshiheshin strukturat e shtetit.

319. Përveç dënimit individual, familjet mund të stigmatizoheshin si familje të dezertorëve, armiqve ose reaksionarëve. Kështu represioni shtrihej nga rekruti te familjarët, duke ndikuar në pronën, statusin dhe jetën e tyre për shumë vite.

320. Konfiskimi i pasurisë në disa familje të viktimave është një nga faktet që Butka përdor për të treguar se pasojat e tragjedisë vazhduan pas vitit 1945. Një familje mund të humbiste fillimisht burrin ose djalin dhe më pas një pjesë të bazës së saj ekonomike.

321. Butka e vë këtë përballë pretendimit se viktimat konsideroheshin luftëtarë të rënë. Sipas tij, nëse do të njiheshin realisht si ushtarë të vrarë në shërbim, familjet e tyre duhej të merrnin mbështetje dhe njohje, jo trajtim si familje të dyshuara politikisht.

322. Fadil Hoxha deklaroi më vonë se ishte bërë përpjekje që viktimave t’u njihej statusi i luftëtarëve. Butka e ballafaqon këtë pohim me mungesën e listave të plota, varreve të identifikuara dhe përkujtimit institucional, duke e konsideruar njohjen praktike shumë të pamjaftueshme.

323. Mungesa e një regjistri zyrtar të plotë të viktimave është një nga boshllëqet kryesore që autori evidenton. Një aparat që kishte lista mobilizimi duhej, sipas tij, të ishte në gjendje të verifikonte se cilët persona nuk u kthyen më dhe çfarë kishte ndodhur me ta.

324. Butka propozon krahasimin e listave të mobilizimit me regjistrat civilë, dokumentet e pasluftës dhe dëshmitë familjare. Kjo metodë do të lejonte identifikimin emër për emër të njerëzve që u zhdukën dhe do ta reduktonte varësinë nga shifrat e përgjithshme të debatueshme.

325. Kujtesa familjare ruajti informacione që shteti nuk i regjistroi publikisht. Në shumë fshatra dihej se cilët burra kishin mbetur në Tivar ose nuk ishin kthyer nga kolonat, edhe kur familjet nuk kishin dokument zyrtar për vdekjen e tyre.

326. Rasti i familjes Bytyçi, ku dëshmitë përmendin disa burra të vrarë, shërben si shembull i goditjes së shumëfishtë të një familjeje. Humbja e disa meshkujve njëherësh kishte pasoja të rënda emocionale, demografike dhe ekonomike.

327. Butka e sheh këtë edhe si çështje demografike. Largimi dhe vdekja e shumë burrave të rinj ndikonte në familjet, punën bujqësore dhe strukturën e komuniteteve që humbnin një pjesë të brezit në moshë pune e krijimi familjeje.

328. Edhe rekrutët që mbijetuan por u dërguan larg mungonin nga Kosova në një periudhë vendimtare politike. Për Butkën, kjo mungesë kishte efekt mbi aftësinë e popullsisë për të organizuar rezistencë dhe për të ndikuar në zhvillimet e brendshme.

329. Një nga tezat e autorit është se largimi masiv i burrave shqiptarë e lehtësoi konsolidimin e pushtetit jugosllav. Me mijëra njerëz të çarmatosur dhe të dërguar jashtë krahinës, mundësia e një kryengritjeje të re zvogëlohej ndjeshëm.

330. Butka e lidh këtë me shqetësimet e dokumentuara të drejtuesve jugosllavë për popullsinë shqiptare të armatosur. Frika se shqiptarët mund të ngriheshin sërish në kryengritje i jep mobilizimit një funksion politik preventiv përtej nevojës së frontit.

331. Azem Hajdini shprehte një interpretim të ngjashëm nga këndvështrimi i një të mbijetuari: largimi i të rinjve synonte të pengonte aksione të reja në pranverë. Butka e sheh përputhjen mes këtij kujtimi dhe shqetësimeve të dokumentuara të autoriteteve si domethënëse.

332. Autori shkon më tej dhe argumenton se një pjesë e politikës kishte edhe karakter eliminues. Kjo është një tezë interpretuese e Butkës, e mbështetur te përmasat e vrasjeve, trajtimi i kolonave dhe konteksti i politikave më të hershme ndaj shqiptarëve.

333. Në këtë kontekst, Butka përdor terma të fortë si spastrim etnik dhe gjenocid. Këto janë kategori interpretimi të autorit për tërësinë e politikave dhe nuk duhet të ngatërrohen me formulimin e çdo dokumenti ushtarak të vitit 1945.

334. Një lexim kritik i librit kërkon pikërisht këtë dallim: dokumenti mund të provojë mobilizimin, çarmatimin ose një raport viktimash; dëshmia mund të tregojë përjetimin personal; ndërsa përfundimi mbi ekzistencën e një projekti të përgjithshëm është analizë historiografike e Butkës.

335. Butka vetë, në disa raste, shënon kur një akuzë nuk është konfirmuar arkivisht. Kjo është e rëndësishme sidomos për pretendimet mbi urdhra personalë të drejtuesve të caktuar, të cilët duhet të dallohen nga përgjegjësia politike ose institucionale më e gjerë.

336. Vrasja e Miladin Popoviçit më 13 mars 1945 nga Haki Taha është një ngjarje që parapriu kolonat. Propaganda komuniste e paraqiti atentatin si vepër të reaksionit shqiptar dhe ai u bë pjesë e atmosferës politike të ditëve para mobilizimit masiv.

337. Pas vrasjes së Popoviçit, deklaratat e disa drejtuesve komunistë përmbanin gjuhë të ashpër hakmarrëse ndaj reaksionit. Butka e sheh këtë si faktor që mund të ketë rënduar klimën psikologjike në të cilën shqiptarët u mobilizuan dhe u trajtuan.

338. Megjithatë, përgatitjet për mobilizimin kishin nisur para vrasjes së Popoviçit. Për këtë arsye Butka nuk e konsideron atentatin origjinën e operacionit, por maksimumi një faktor që mund të ketë intensifikuar brutalitetin ose retorikën e hakmarrjes.

339. Ky dallim kronologjik shmang shpjegimin e thjeshtuar të Tivarit si hakmarrje spontane. Në analizën e autorit, procesi i mobilizimit lidhej me objektiva më të gjera të kontrollit politik dhe ushtarak të Kosovës.

340. Po kështu, armiqësitë historike shqiptaro-malazeze mund të shpjegojnë një pjesë të urrejtjes individuale, por jo organizimin e kolonave. Butka argumenton se një masakër e kryer ndaj rekrutëve nën kontroll ushtarak duhet analizuar së pari përmes institucioneve dhe zinxhirit të komandimit.

341. Përgjegjësia individuale e ushtarëve nuk e përjashton përgjegjësinë institucionale. Edhe nëse disa vepruan nga hakmarrja ose urrejtja, ata ishin pjesë e një njësie të rregullt me komandantë, urdhra dhe detyrim për të mbrojtur njerëzit që kishin marrë në dorëzim.

342. Bajram Gola këmbëngulte se duhej të përcaktohej kush e urdhëroi dhe organizoi masakrën. Për të, dënimi moral i krimit nuk mjaftonte; duhej rindërtuar hierarkia dhe duhej shpjeguar pse asnjë proces i vërtetë përgjegjësie nuk pasoi.

343. Gola përmendte Gasha Markoviçin dhe Vladimir Roloviçin si figura të rëndësishme të Brigadës X. Butka i paraqet këto akuza si pjesë të dëshmive dhe kërkon që roli i secilit të verifikohet përmes dokumenteve të komandës.

344. Fakti që Roloviçi mori më vonë nderime të larta shtetërore është përdorur nga Butka për të ilustruar kontrastin mes kujtesës së viktimave dhe reputacionit zyrtar të figurave të sistemit jugosllav.

345. Mungesa e një gjyqi është, sipas autorit, një humbje e madhe edhe për historinë. Një proces do të kishte detyruar marrjen e dëshmive, ruajtjen e provave, ekspertizat dhe ballafaqimin e komandantëve me akuzat e të mbijetuarve.

346. Bajram Gola e krahasonte nevojën për përgjegjësi me proceset ndërkombëtare të krimeve të luftës. Butka e përdor këtë për të nënvizuar se vrasja e rekrutëve të paarmatosur duhej të trajtohej si çështje serioze juridike dhe jo të mbyllej me termin incident.

347. Kritika e Butkës nuk drejtohet vetëm nga Beogradi. Ai kërkon përgjegjësi historike edhe nga drejtuesit shqiptarë që bashkëpunuan në mobilizim, kthyen të arratisur dhe më pas heshtën për ngjarjen.

348. Ramiz Alia trajtohet në këtë kontekst për shkak të rolit të tij si komisar i Divizionit V dhe pranisë së dokumentuar në Kosovë gjatë periudhës së mobilizimit. Butka kundërshton kujtimet e mëvonshme kur ato bien ndesh me radiogramet e datuara.

349. Radiogramet dhe raportet e marsit e prillit përdoren për të përcaktuar vendndodhjen dhe aktivitetin e drejtuesve shqiptarë. Ato nuk provojnë vetvetiu urdhër për masakrën, por ndihmojnë në rindërtimin e zinxhirit të dijenisë dhe përgjegjësisë politike.

350. Në fund të këtij blloku, Butka e paraqet përgjegjësinë në disa nivele: strukturat jugosllave që projektuan mobilizimin, njësitë që ushtruan dhunën, drejtuesit kosovarë që ishin pjesë e mekanizmit politik-ushtarak dhe regjimi shqiptar që bashkëpunoi në operacione, dorëzoi të arratisur dhe nuk reagoi publikisht në përpjesëtim me krimin.

351. Një nga figurat qendrore të analizës së Uran Butkës është Enver Hoxha, jo si komandant i drejtpërdrejtë i njësive që kryen masakrën në Tivar, por si drejtuesi më i lartë politik dhe ushtarak i Shqipërisë në kohën kur formacionet shqiptare vepronin në Kosovë dhe bashkëpunonin me strukturat jugosllave. Autori e ndërton përgjegjësinë e tij mbi dokumentet që tregojnë dijeni për mobilizimet, urdhra për dorëzimin e të arratisurve dhe mungesë reagimi pas raporteve për vrasjet.

352. Radiogrami i 30 majit 1945, në të cilin Enver Hoxha kërkonte të dinte numrin e të arratisurve që ishin dorëzuar pranë Divizionit V dhe numrin e kosovarëve të mobilizuar, është një nga dokumentet që Butka përdor për të treguar se Komanda e Përgjithshme ndiqte me kujdes lëvizjen dhe fatin e shqiptarëve të Kosovës. Ky dokument e përjashton idenë se mobilizimet zhvilloheshin pa dijeninë e Tiranës.

353. Përgjigjja që i mbërriti Komandës së Përgjithshme tregonte rreth 155 të arratisur dhe 1.398 kosovarë të mobilizuar nga njësitë shqiptare. Kjo shifër është e rëndësishme sepse dëshmon se formacionet e Shqipërisë nuk ishin thjesht kalimtare në Kosovë, por merrnin pjesë aktivisht në procesin e mobilizimit dhe kontrollit të popullsisë vendase.

354. Më 25 qershor 1945, Enver Hoxha urdhëroi që të arratisurit e dorëzuar në Divizionin V t’i dërgoheshin Divizionit 52 jugosllav. Për Butkën, ky është një dokument i drejtpërdrejtë i përgjegjësisë politike shqiptare, sepse tregon se kthimi i të arratisurve te strukturat jugosllave bëhej me miratimin e nivelit më të lartë të komandës shqiptare.

355. Autori nënvizon se urdhri i 25 qershorit është dhënë pas Masakrës së Tivarit dhe pas raporteve që Tirana kishte marrë për vrasjet. Kjo rrethanë kronologjike e bën dokumentin edhe më të rëndë në analizën e Butkës, sepse politika e dorëzimit vazhdoi edhe pasi autoritetet shqiptare kishin marrë informacion për rrezikun që u kanosej kosovarëve.

356. Në interpretimin e Butkës, fakti që disa prej të arratisurve kishin ikur pikërisht për shkak të keqtrajtimit nga njësitë jugosllave e bën kthimin e tyre veçanërisht problematik. Ata nuk ishin thjesht ushtarë që kishin braktisur një repart, por njerëz që në shumë raste po përpiqeshin të shpëtonin nga dhuna dhe nga transferimi jashtë Kosovës.

357. Kjo situatë krijonte një paradoks të rëndë: shqiptarët e Kosovës kërkonin strehim te formacionet e Ushtrisë NÇ të Shqipërisë sepse i konsideronin “të vetët”, ndërsa këto formacione, sipas urdhrave të marra, i identifikonin dhe ua dorëzonin autoriteteve jugosllave. Butka e quan këtë një tradhti të besimit kombëtar që kosovarët kishin te ushtria shqiptare.

358. Lista e të dorëzuarve nuk përmbante vetëm emra, por edhe të dhëna politike dhe familjare. Kjo do të thotë se strukturat jugosllave merrnin informacion të detajuar për secilin individ, përfshirë lidhjet e tij të mundshme me Shaban Polluzhën ose formacione të tjera të rezistencës. Për Butkën, kjo mund të kishte pasoja të drejtpërdrejta mbi fatin e tyre pas dorëzimit.

359. Personat që konsideroheshin “të rrezikshëm” mund të dorëzoheshin te OZN-a ose te Mbrojtja e Popullit. Butka e përshkruan këto struktura si organe që merreshin me ndëshkimin e kundërshtarëve politikë dhe me eliminimin e elementëve të konsideruar armiq të pushtetit të ri.

360. Për këtë arsye, autori nuk i sheh listat administrative si dokumente neutrale. Për të, ato ishin pjesë e aparatit të seleksionimit politik: individët regjistroheshin, kategorizoheshin dhe më pas kalonin në duart e strukturave që vendosnin nëse do të mobilizoheshin, burgoseshin, dërgoheshin në reparte pune apo ndëshkoheshin.

361. Butka i kushton rëndësi edhe faktit se shumë prej këtyre njerëzve ishin shumë të rinj. Përfshirja e 14-, 15-, 16- dhe 17-vjeçarëve në listat e mobilizimit tregon se autoritetet nuk zbatonin në mënyrë rigoroze standardet normale të rekrutimit ushtarak. Kjo forcon tezën e autorit për karakterin masiv dhe arbitrar të operacionit.

362. Në anën tjetër të spektrit të moshës, dëshmitë flasin edhe për burra mbi 60 vjeç. Kjo tregon se në disa raste mobilizimi kishte marrë karakterin e një grumbullimi të gjerë të meshkujve, pavarësisht aftësisë së tyre reale për shërbim ushtarak.

363. Butka argumenton se ky mobilizim i pakontrolluar e bën edhe më pak bindës pretendimin se të gjithë po dërgoheshin për nevoja urgjente të frontit. Një ushtri që kërkon efektivë për luftim zakonisht përzgjedh persona të aftë fizikisht, ndërsa në kolonat shqiptare kishte të mitur, të moshuar, të sëmurë me tifo dhe tuberkuloz.

364. Raporti që përmend 90 shqiptarë të sëmurë rëndë të ndaluar në Prizren është për Butkën një dëshmi e qartë e këtij absurdi. Vetë fakti që njerëz me tuberkuloz të rëndë ose tifo ishin futur në procesin e mobilizimit tregon se kontrolli mjekësor kishte qenë minimal ose pothuajse i paqenë.

365. Gjendja shëndetësore e dobët ndikonte drejtpërdrejt në numrin e viktimave gjatë marshimit. Njerëzit e sëmurë nuk mund të përballonin ritmin prej dhjetëra kilometrash në ditë dhe, sipas dëshmive, rrezikonin të rriheshin ose të vriteshin nëse mbeteshin pas.

366. Butka e sheh kështu marshimin jo vetëm si transport, por si fazë të dhunës. Edhe pa një urdhër formal ekzekutimi, kushtet e imponuara — uria, etja, distancat e gjata, mungesa e kujdesit mjekësor dhe dhuna e rojeve — prodhonin vdekje dhe zhdukje të vazhdueshme.

367. Në këtë kuptim, termi “Rruga e Kalvarit” që përdor autori nuk është vetëm metaforë. Ai përmbledh një varg ngjarjesh konkrete: çarmatosjen, rrahjet, vrasjet pranë burimeve të ujit, rraskapitjen, aksidentet në ura dhe gryka, sëmundjet dhe ekzekutimet e njerëzve të paaftë për të vazhduar.

368. Një element tjetër i kësaj rruge ishte mungesa e informacionit. Shumë rekrutë nuk e dinin saktësisht destinacionin përfundimtar. Ata ishin nisur me premtime se po shkonin në Shqipëri ose në front kundër gjermanëve dhe vetëm gjatë rrugës kuptonin se po transferoheshin më tej drejt Malit të Zi dhe Dalmacisë.

369. Kjo mungesë transparence është, sipas Butkës, pjesë e karakterit mashtrues të mobilizimit. Rekrutët nuk kishin mundësi të merrnin një vendim të informuar nëse do t’i bashkoheshin ushtrisë, sepse qëllimi dhe destinacioni u paraqiteshin në mënyra të ndryshme sipas nevojës së autoriteteve.

370. Propaganda se “i kërkon Enver Hoxha” kishte rëndësi të veçantë pikërisht sepse emri i Shqipërisë krijonte besim. Butka argumenton se ky besim kombëtar u përdor si instrument për të bindur njerëz që përndryshe mund të refuzonin mobilizimin jugosllav.

371. Një pjesë e rekrutëve erdhën me armët e tyre duke menduar se po shkonin të luftonin për Shqipërinë ose së bashku me shqiptarët. Çarmatimi i menjëhershëm në Prizren e ndryshoi plotësisht statusin e tyre dhe i vendosi nën kontroll absolut të përcjellësve.

372. Për Butkën, pikërisht çarmatimi është një nga faktet më të rëndësishme për interpretimin e Masakrës së Tivarit. Një kolonë prej mijëra burrash të armatosur mund të paraqiste rrezik real për brigadat malazeze, ndërsa një kolonë e kontrolluar dhe e paarmatosur ishte krejtësisht e pambrojtur.

373. Kjo e bën versionin e Dedijerit për një kryengritje të organizuar ushtarakisht shumë të diskutueshëm në sytë e autorit. Nëse rekrutët ishin kontrolluar deri në atë pikë sa nuk kishin as armë personale, pyetja është se me çfarë mjetesh mund të kishin organizuar sulmin masiv që përshkruhej në disa narrativa jugosllave.

374. Rankoviçi përmend mundësinë që dikush nga shqiptarët të kishte bomba, por kjo nuk ndryshon faktin e përgjithshëm që kolona ishte çarmatosur. Butka e konsideron këtë një përpjekje për të justifikuar hapjen masive të zjarrit me një incident të kufizuar, edhe nëse pranohet se një individ mund të ketë pasur armë të fshehur.

375. Në versionin e Rankoviçit, pika më komprometuese për vetë komandën jugosllave është tentativa për të pushkatuar 40 shqiptarë për çdo ushtar jugosllav të vrarë. Butka e thekson se ky raport represaljesh ishte në vetvete një akt ndëshkimi kolektiv dhe nuk mund të justifikohej me disiplinën ushtarake.

376. Për autorin, edhe nëse pranohet tërësisht versioni i Rankoviçit, përgjegjësia e komandantëve jugosllavë mbetet shumë e rëndë. Vetë Rankoviçi pohonte se drejtuesit nuk e lokalizuan incidentin, por tentuan reprezalje dhe pastaj hapën zjarr ndaj masës.

377. Pikërisht për këtë arsye Butka e përdor deklaratën e Rankoviçit kundër narrativës që masakra ishte e pashmangshme. Nëse, siç thoshte vetë Rankoviçi, çështja mund të zgjidhej ndryshe dhe komandantët zgjodhën represaljen, atëherë ekzistonte një vendim njerëzor dhe ushtarak që mund të ishte shmangur.

378. Gjuro Çetnik po ashtu pranonte se situata mund të ishte kapërcyer me më pak viktima. Këto pranime nga kuadro jugosllavë janë të rëndësishme sepse tregojnë se edhe versionet që fajësojnë shqiptarët nuk mund ta paraqesin masakrën si rezultat të domosdoshëm të një revolte të pakontrollueshme.

379. Për Butkën, përgjegjësia e komandantëve lidhet edhe me detyrimin për të mbrojtur rekrutët që kishin marrë në dorëzim. Pasi Brigada X malazeze pranoi kolonën, ajo kishte përgjegjësi ushtarake për sigurinë e njerëzve që po përcillte, pavarësisht etnisë së tyre.

380. Në vend të mbrojtjes, sipas dëshmive, përcjellësit u bënë vetë ekzekutorët. Kjo është arsyeja pse Bajram Gola e quante ngjarjen një krim veçanërisht të rëndë ushtarak: ushtria vrau njerëz që nominalisht ishin pjesë e së njëjtës forcë dhe po dërgoheshin në të njëjtin front.

381. Gola e përshkruante këtë si ironi tragjike: rekrutët shqiptarë ishin mobilizuar për luftën kundër okupatorit, por nuk mbërritën në front sepse u vranë nga bashkëluftëtarët e tyre jugosllavë. Kjo tezë shfaqet disa herë në analizën e Butkës.

382. Për autorin, ky status i paqartë i shqiptarëve — ushtarë në letër, robër në praktikë — është një nga çelësat për të kuptuar tragjedinë. Ata ishin të detyruar t’u bindeshin rregullave ushtarake dhe dënoheshin si dezertorë nëse iknin, por nuk gëzonin mbrojtjen që duhet të kishte një ushtar i rregullt.

383. Edhe në trajtimin pas vdekjes ky kontrast vazhdoi. Partizanët jugosllavë të vrarë në luftë evidentoheshin, nderoheshin dhe varroseshin si dëshmorë, ndërsa shumë shqiptarë të Tivarit mbetën pa emër, pa varr të njohur dhe pa status të qartë.

384. Butka e konsideron këtë mungesë memorializimi si pjesë të përpjekjes për ta zhdukur ngjarjen nga kujtesa zyrtare. Pa varre publike dhe pa lista, familjet mbeteshin me kujtime private, ndërsa shteti mund të vazhdonte të fliste për një “incident” të kufizuar.

385. Përpjekja e banorëve myslimanë të Tivarit për të varrosur një pjesë të trupave është një nga pak veprimet e dokumentuara të ruajtjes së dinjitetit të viktimave. Sipas dëshmive, ata ndërhynë kur panë se kufomat po largoheshin dhe varrosën qindra prej tyre në varrezat lokale.

386. Ky veprim është i rëndësishëm edhe për dimensionin ndëretnik të ngjarjes. Butka nuk e paraqet gjithë popullsinë malazeze ose gjithë banorët e Tivarit si përgjegjës kolektivë; përkundrazi, ai përmend banorë vendas që ndihmuan në varrime ose shpëtuan të arratisur.

387. Kjo është arsyeja pse Lekë Lulgjuraj kërkonte më 1992 heqjen e “hipotekës së përgjegjësisë kolektive” nga populli malazez dhe identifikimin e përgjegjësve konkretë shtetërorë dhe individualë. Butka e mbështet qartësisht këtë logjikë të individualizimit të fajit.

388. Në Letrën e Hapur drejtuar Momir Bulatoviçit, Lulgjuraj kërkonte hapjen e arkivave të Malit të Zi. Për të dhe për Butkën, arkivat mund të jepnin përgjigje për zinxhirin e komandimit, urdhrat e Brigadës X dhe mënyrën se si u menaxhua operacioni pas masakrës.

389. Kërkesa për falje nga populli shqiptar kishte gjithashtu karakter politik e moral. Lulgjuraj mendonte se një falje institucionale do të ndihmonte në ndarjen e përgjegjësisë së aparatit shtetëror nga popullsia malazeze në tërësi dhe do të hapte rrugë për marrëdhënie më të shëndosha ndërmjet dy popujve.

390. Butka e sheh pikërisht zbardhjen e së kaluarës si kusht për pajtim. Në fund të trajtimit të varreve dhe kujtesës, ai argumenton se qëllimi i hulumtimit nuk duhet të jetë ushqimi i urrejtjes së re, por nxjerrja e së vërtetës, identifikimi i përgjegjësve dhe ndarja përfundimtare nga krimet e së kaluarës.

391. Kjo është një nga nuancat e rëndësishme të librit: megjithëse gjuha e autorit është shpesh shumë e ashpër ndaj strukturave jugosllave dhe komuniste, ai e formulon objektivin final si drejtësi historike dhe jo përgjegjësi kolektive etnike.

392. Për Butkën, njohja e varreve është pjesë e këtij procesi. Pa identifikimin e vendit ku ndodhen eshtrat, familjet nuk mund të kryejnë as aktin elementar të përkujtimit dhe historiografia mbetet e varur nga vlerësime statistikore.

393. Prandaj dëshmitë për detin, shpellat e Tugjemilit, transhetë pranë Zupqit dhe varrezat myslimane të Tivarit janë të rëndësishme edhe kur nuk janë verifikuar të gjitha arkeologjikisht. Ato krijojnë harta të mundshme kërkimi për hetime të ardhshme forensike.

394. Butka e konsideron të pamjaftueshme mbështetjen vetëm te arkivat, sepse një pjesë e gjurmëve mund të jetë zhdukur ose të mos jetë regjistruar kurrë. Për këtë arsye ai i jep rëndësi edhe dëshmive të banorëve, traditës familjare dhe kërkimeve në terren.

395. Në të njëjtën kohë, libri tregon se frika politike e ka dëmtuar edhe këtë lloj burimi. Banorët e Tivarit shpesh nuk pranonin të tregonin se ku ndodheshin varret ose çfarë kishin dëgjuar nga prindërit e tyre, sepse për dekada tema konsiderohej e rrezikshme.

396. Kjo frikë e vazhdueshme dëshmon se kontrolli i kujtesës ishte po aq i rëndësishëm sa kontrolli i dokumenteve. Një krim mund të mbetet i fshehur jo vetëm duke mbyllur arkivin, por edhe duke krijuar një kulturë ku dëshmitarët dhe familjet kanë frikë të flasin.

397. Për këtë arsye dalja publike e dëshmitarëve në fund të viteve 1980 dhe fillim të viteve 1990 ishte një moment vendimtar. Shpërbërja graduale e tabuve të sistemit jugosllav u krijoi mundësi njerëzve si Bajram Gola të flisnin hapur për atë që kishin ditur ose përjetuar.

398. Në Kosovë, puna e Azem Hajdinit kishte nisur shumë më herët, por vetëm me ndryshimet politike dëshmitë e tij mundën të arrinin një publik më të gjerë. Butka e konsideron atë një nga figurat kryesore që e mbajti gjallë çështjen e Tivarit në periudhën kur institucionet heshtnin.

399. Historianë si Zekeria Cana i dhanë më pas masakrës një trajtim më të gjerë historiografik dhe kërkuan dokumente e vende varrimi. Butka e integron punën e tyre në librin e tij dhe e sheh studimin e Tivarit si një proces kumulativ ku dëshmitarët, historianët dhe dokumentet plotësojnë njëri-tjetrin.

400. Deri në këtë pikë të analizës, libri i Uran Butkës e ka shndërruar Masakrën e Tivarit nga një episod të përshkruar vetëm si vrasje masive në një sistem të tërë ngjarjesh të ndërlidhura: shtypja e rezistencës në Kosovë, administrimi ushtarak, mobilizimi, çarmatimi, manipulimi propagandistik, kolonat e marsit dhe prillit, vrasjet gjatë rrugës, masakra në Monopol, ndjekja e të arratisurve, helmimi në Dubrovnik, konfiskimet ndaj familjeve dhe heshtja institucionale. Pikërisht kjo ndërthurje përbën boshtin argumentues të veprës së Butkës.

401. Uran Butka e vendos tragjedinë e Tivarit në një kontekst më të gjerë politik, ku çështja themelore ishte fati i Kosovës pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore. Për autorin, mobilizimi dhe largimi i mijëra shqiptarëve nuk mund të kuptohet pa marrë parasysh faktin se në të njëjtën kohë po vendosej nëse Kosova do të mbetej nën Jugosllavi, do të fitonte një status më të lartë politik apo do të realizonte aspiratën për bashkim me Shqipërinë.

402. Konferenca e Bujanit kishte krijuar te një pjesë e shqiptarëve bindjen se pas luftës do të zbatohej parimi i vetëvendosjes. Butka e sheh anulimin praktik të kësaj perspektive si një nga burimet kryesore të zhgënjimit dhe rezistencës shqiptare ndaj pushtetit të ri jugosllav. Për shqiptarët që kishin mbështetur Lëvizjen Nacionalçlirimtare duke besuar në premtimet e vetëvendosjes, zhvillimet e vitit 1945 përbënin një kthesë dramatike.

403. Halim Spahia përmendet nga Butka si një prej personaliteteve që reagoi ashpër ndaj mënyrës se si po zgjidhej çështja e Kosovës. Ai shprehu bindjen se ndihma që shqiptarët i kishin dhënë Lëvizjes Nacionalçlirimtare të Jugosllavisë kishte rezultuar e kotë dhe se shqiptarët ishin tradhtuar. Ky qëndrim tregon se pakënaqësia nuk vinte vetëm nga nacionalistët antikomunistë, por edhe nga njerëz të lidhur me strukturat e luftës antifashiste.

404. Halim Spahia dhe Qamil Luzha kërkuan që, nëse bashkimi me Shqipërinë nuk do të pranohej, Kosova të paktën të shpallej republikë brenda federatës jugosllave. Sipas Butkës, ata argumentonin se Kosova i kishte atributet e nevojshme për një status të tillë. Edhe kjo kërkesë u refuzua, ndërsa kundërshtarët e zgjidhjes së imponuar u vunë nën presion.

405. Juristi Hasan Kryeziu, delegat i qarkut të Prizrenit, ngriti më 6 prill 1945 pyetjen se përse brigadat shqiptare po largoheshin nga Kosova drejt Tivarit dhe përse lidhja politike po orientohej nga Beogradi dhe jo nga Tirana. Butka citon qëndrimin e tij se kërkesa popullore ishte bashkimi me Tiranën, duke e përdorur këtë si dëshmi të pakënaqësisë që ekzistonte brenda vetë strukturave përfaqësuese të kohës.

406. Sheh Denjolli i Gjakovës kundërshtonte gjithashtu mënyrën e dërgimit të rekrutëve shqiptarë drejt skajeve të Jugosllavisë. Ai veçonte faktin se shqiptarët dërgoheshin pa flamurin e tyre, të paarmatosur dhe nën përcjelljen e ushtarëve malazezë të armatosur. Për Butkën, ky përshkrim përmbledh shumë nga anomalitë që karakterizonin statusin e rekrutëve shqiptarë.

407. Më 27 mars 1945, pikërisht në ditët kur kolonat po largoheshin nga Prizreni, u organizua Komiteti i Shqiptarëve të Kosovës dhe Metohisë. Sipas Butkës, ky institucion, nën drejtimin e Fadil Hoxhës dhe në bashkëpunim me kuadro jugosllavë, shprehu publikisht një “vullnet” për lidhjen e Kosovës me Serbinë, ndërsa në terren ekzistonte kundërshtim i konsiderueshëm shqiptar ndaj kësaj zgjidhjeje.

408. Në Kuvendin themelues të këtij komiteti, sipas dokumenteve që citon Butka, Fadil Hoxha propozoi si kryetarë nderi figura dhe institucione të larta të bllokut komunist, përfshirë Titon dhe Enver Hoxhën. Autori e interpreton këtë simbolikë si shprehje të lidhjes së fortë politike mes udhëheqjes komuniste kosovare, asaj jugosllave dhe regjimit të ri shqiptar.

409. Kuvendi i Prizrenit i 10 korrikut 1945 është një tjetër pikë kyçe në interpretimin e Butkës. Aty u ligjërua përfundimisht përfshirja e Kosovës në kuadër të Serbisë si krahinë autonome. Për autorin, ky vendim vulosi politikisht atë proces që operacionet ushtarake, çarmatimi dhe mobilizimi kishin ndihmuar ta bënin të mundur gjatë muajve paraprakë.

410. Fadil Hoxha deklaroi në atë kontekst se pjesa e Rezolutës së Bujanit që parashikonte bashkimin me Shqipërinë ishte e gabuar dhe po anulohej në mënyrë demokratike dhe ligjore. Butka e kundërshton fuqishëm këtë interpretim, duke argumentuar se vendimet e vitit 1945 u morën në kushtet e administrimit ushtarak, represionit dhe largimit të mijëra shqiptarëve të aftë për rezistencë.

411. Për autorin, koha e Kuvendit të Prizrenit nuk mund të ndahet nga ajo që kishte ndodhur në Drenicë, Tivar dhe gjatë mobilizimeve. Popullsia ishte çarmatosur, rezistenca ishte goditur rëndë dhe mijëra burra ishin larguar nga Kosova. Butka argumenton se këto rrethana e vënë në dyshim karakterin realisht të lirë të vendimmarrjes politike.

412. Kjo është arsyeja pse Butka përdor termin “ripushtim” për procesin e vendosjes së pushtetit jugosllav në Kosovë. Në këndvështrimin e tij, nuk bëhej thjesht fjalë për çlirimin e territorit nga gjermanët, por për rikthimin e një sovraniteti shtetëror që shumica e shqiptarëve nuk e dëshironte.

413. Autori e lidh këtë ripushtim me pjesëmarrjen e formacioneve të Ushtrisë NÇ të Shqipërisë. Ai pranon rolin e tyre në luftën kundër gjermanëve, por argumenton se pas tërheqjes së gjermanëve këto njësi u përdorën edhe në operacione kundër shqiptarëve që kundërshtonin pushtetin jugosllav.

414. Për këtë arsye vepra e Butkës nuk e trajton Masakrën e Tivarit si çështje ekskluzivisht shqiptaro-malazeze. Në të përfshihen Beogradi, strukturat e Kosovës, qeveria e Tiranës dhe formacionet e ndryshme ushtarake, sepse autori e sheh tragjedinë si rezultat të një zinxhiri vendimesh të ndërlidhura politike dhe ushtarake.

415. Sipas kësaj logjike, komanda që hapi zjarr në Tivar ishte hallka ekzekutuese, por hallka të mëparshme kishin marrë vendimin për mobilizimin, për çarmatimin, për grumbullimin në Prizren, për itinerarin, për përcjelljen dhe për dorëzimin e kolonës. Butka kërkon që përgjegjësia historike të analizohet në të gjithë këtë zinxhir dhe jo vetëm në minutat kur filluan të shtënat.

416. Një nga pyetjet që përsëritet në libër është përse shqiptarët duhej të dërgoheshin kaq larg nga Kosova për të luftuar në një fazë kur lufta po mbaronte. Butka pranon se ushtria jugosllave kishte nevoja për plotësim, por argumenton se përzgjedhja masive e shqiptarëve dhe mënyra e trajtimit të tyre tregojnë edhe motive të tjera politike.

417. Nëse synimi do të ishte vetëm ushtarak, sipas autorit, rekrutët duhej të pajiseshin me armë, uniforma, ushqim, kujdes mjekësor dhe transport të përshtatshëm. Në vend të kësaj, shumë prej tyre marshonin zbathur, të paarmatosur, pa ujë të mjaftueshëm dhe nën një shoqërim që i trajtonte si të dyshuar.

418. Butka e konsideron veçanërisht të rëndësishme marrjen e armëve që shumë kosovarë i kishin sjellë vetë. Në një shoqëri ku armët përfaqësonin mundësinë e mbrojtjes familjare dhe lokale, çarmatimi i mijëra të rinjve kishte pasoja përtej individëve të mobilizuar: ai dobësonte aftësinë e komuniteteve për të kundërshtuar pushtetin e ri.

419. Për autorin, çarmatimi dhe deportimi funksiononin së bashku. Nëse armët do t’u merreshin shqiptarëve, por ata do të mbeteshin në fshatrat e tyre, mund të organizoheshin përsëri. Duke i dërguar qindra kilometra larg, autoritetet eliminonin njëkohësisht armët dhe njerëzit që mund t’i përdornin ato.

420. Ky interpretim përforcohet nga deklaratat jugosllave mbi rrezikun e kryengritjes. Bllagoje Neshkoviçi pohonte se shqiptarët mund të ngriheshin lehtë sepse pothuajse të gjithë kishin armë. Butka e sheh largimin masiv të tyre si përgjigje direkte ndaj këtij shqetësimi strategjik.

421. Regjimi ushtarak i vendosur në Kosovë ishte instrumenti që mundësoi realizimin e këtij kontrolli. Në kushte normale civile, mobilizimi masiv, bastisjet dhe arrestimet do të kërkonin procedura të tjera; administrimi ushtarak i dha komandës kompetenca shumë më të gjera mbi popullsinë.

422. Butka e lidh vendosjen e regjimit ushtarak drejtpërdrejt me kryengritjen e Drenicës. Rezistenca e Shaban Polluzhës i kishte treguar autoriteteve jugosllave se kontrolli politik nuk mund të garantohej pa operacione të mëdha ushtarake dhe pa çarmatimin e popullsisë.

423. Shaban Polluzha përfaqëson në libër simbolin e refuzimit të largimit nga Kosova në një moment kur popullsia civile po përballej me represion. Ai kishte pranuar fillimisht të lëvizte drejt frontit, por u kthye kur mori lajme për vrasje në Drenicë. Për Butkën, ky vendim e bën atë figurë të mbrojtjes lokale dhe jo thjesht dezertor ushtarak.

424. Konflikti i Polluzhës me komandën jugosllave dëshmon tensionin midis dy koncepteve të detyrës: komanda kërkonte që njësitë shqiptare të largoheshin drejt frontit të Sremit, ndërsa Polluzha e konsideronte mbrojtjen e Drenicës dhe të popullsisë shqiptare detyrë më të rëndësishme.

425. Mësymja kundër tij përfshiu forca të shumta jugosllave dhe kosovare. Butka e përshkruan këtë si një operacion shumë më të madh sesa do të kërkohej për neutralizimin e një grupi të vogël “banditësh”, duke treguar se rezistenca kishte përmasa reale ushtarake dhe mbështetje në terren.

426. Vdekja e Shaban Polluzhës dhe Mehmet Gradicës në shkurt 1945 dobësoi rëndë rezistencën e organizuar në Drenicë. Vetëm pak javë më pas filloi transferimi masiv i kolonave drejt Tivarit. Butka e sheh këtë vazhdimësi kronologjike si shumë domethënëse.

427. Pa thyerjen e Drenicës, sipas logjikës së autorit, mobilizimi i dhjetëra mijë shqiptarëve do të ishte shumë më i vështirë. Një forcë e organizuar si ajo e Polluzhës mund të sulmonte kolonat, të çlironte rekrutët ose të frymëzonte refuzim masiv të mobilizimit.

428. Për këtë arsye kapitujt mbi Sremin dhe Drenicën në libër titullohen si “prolog” i Masakrës së Tivarit. Autori kërkon të tregojë se Tivari nuk lindi më 31 mars, por u parapri nga një proces i shtypjes së forcave që mund të pengonin deportimin e shqiptarëve.

429. Brigada VI kosovare, e dërguar në Vojvodinë, është një tjetër pjesë e këtij prologu. Butka përshkruan pakënaqësitë e luftëtarëve shqiptarë, revoltën e tyre dhe ndëshkimin e kryengritësve si shembull të tensionit që krijohej kur formacionet shqiptare largoheshin nga Kosova dhe viheshin nën komandë jugosllave.

430. Fadil Hoxha përmendet në lidhje me gjyqin ushtarak ndaj kryengritësve të Brigadës VI. Për Butkën, kjo është një nga arsyet pse përgjegjësia e tij nuk kufizohet vetëm te heshtja pas Tivarit; ai ishte pjesë aktive e strukturës politike-ushtarake që administronte mobilizimin dhe disiplinën e njësive shqiptare.

431. Megjithatë, autori e dallon përgjegjësinë politike nga prova për urdhër të drejtpërdrejtë vrasjeje. Në rastin e akuzës së LLTSH-së se Fadil Hoxha dha urdhër për masakrën si hakmarrje për Miladin Popoviçin, Butka shënon vetë mungesën e konfirmimit arkivor. Ky dallim është i rëndësishëm për një lexim të saktë të librit.

432. Ajo që Butka e konsideron të dokumentuar është pozita e Fadil Hoxhës në Shtabin Operativ të Kosovës, pjesëmarrja e tij në politikën e mobilizimit, marrja e raporteve nga shtabet dhe deklaratat e tij të mëvonshme mbi moshetimin e Tivarit. Këto elemente i mjaftojnë autorit për t’i atribuar përgjegjësi të rëndë politike.

433. Në vitin 1979, kur Fadil Hoxha pranoi se udhëheqja kosovare kishte shmangur diskutimin e Tivarit, ai në mënyrë të tërthortë konfirmoi ekzistencën e një politike heshtjeje. Butka e konsideron këtë deklaratë shumë më domethënëse sesa mohimet e mëparshme të dijenisë së plotë.

434. Fadil Hoxha argumentonte se hetimi i hollësishëm nuk do t’i kontribuonte shumë historisë. Për Butkën, kjo ide është e papranueshme nga këndvështrimi historiografik: pikërisht pyetjet se kush vrau, pse vrau dhe sa njerëz u vranë janë pyetjet bazë që historia duhet t’i sqarojë.

435. Autori e interpreton këtë hezitim si frikë nga përgjegjësia politike e udhëheqjes së kohës. Një hetim i vërtetë do të kërkonte shqyrtimin e rolit të Shtabit Operativ të Kosmetit, të drejtuesve të PKJ-së dhe të udhëheqësve shqiptarë që kishin marrë pjesë në mobilizim.

436. Xhavit Nimani është një tjetër figurë që Butka kritikon për minimizim. Si drejtues i OZN-ës në Kosovë, ai kishte akses në informacionin e sigurisë, por në Kongresin e PKS-së foli vetëm për “disa shqiptarë” të vrarë gjatë mobilizimit. Për autorin, kjo formulë është në shpërpjesëtim të dukshëm edhe me shifrat zyrtare jugosllave.

437. OZN-a ishte një hallkë kyçe e aparatit të kontrollit. Ajo merrej me informacione mbi grupet e rezistencës, të arratisurit dhe lëvizjet e popullsisë. Dokumentet e OZN-ës të cituara në libër dëshmojnë se autoritetet kishin informacion të hollësishëm për dezertimet dhe për grupet e armatosura shqiptare.

438. Raporti i 24 marsit për grupin prej rreth 600 njerëzish pranë Prizrenit tregon se OZN-a ndiqte nga afër situatën pikërisht në ditën kur kolona e parë po nisej. Ky sinkronizim tregon se mobilizimi dhe sigurimi i zonës rreth Prizrenit zhvilloheshin paralelisht.

439. Butka argumenton se Prizreni u zgjodh si pikë qendrore jo rastësisht. Ai ishte afër kufirit me Shqipërinë, kishte infrastrukturë ushtarake dhe ndodhej në një pozicion nga ku kolonat mund të futeshin shpejt në territorin shqiptar, duke shmangur udhëtimin e gjatë nëpër zona të tjera të Kosovës ku mund të ndeshnin rezistencë.

440. Prizreni kishte gjithashtu rëndësi të jashtëzakonshme simbolike për nacionalizmin shqiptar, për shkak të trashëgimisë së Lidhjes së Prizrenit. Butka e thekson paradoksin që një nga qytetet simbol të bashkimit kombëtar shqiptar u shndërrua në pikën e grumbullimit të kolonave që do të largoheshin nga Kosova.

441. Shtetrrethimi i qytetit gjatë bastisjeve e forconte kontrollin. Nëse banorët nuk mund të dilnin nga shtëpitë, forcat ushtarake mund të kërkonin sistematikisht të rinjtë dhe t’i dërgonin drejt kazermave pa krijuar tubime ose protesta të mëdha në rrugë.

442. Zekeria Cana e përshkruante këtë proces si “gjah në njerëz”. Butka e përfshin këtë formulim për të theksuar mënyrën e dhunshme të bastisjeve, por duhet dalluar se kjo është karakterizim historiografik i Canës dhe jo terminologji e dokumenteve zyrtare jugosllave.

443. Kazermat e rrethuara me tela me gjemba krijonin një mjedis ku rekrutët nuk mund të largoheshin. Pasi hynin aty, ata humbnin lirinë e lëvizjes, armët dhe në shumë raste edhe informacionin mbi destinacionin e tyre. Për Butkën, kjo i bënte kazermat më shumë qendër internimi sesa qendër normale mobilizimi.

444. Në Prizren u bë edhe kontrolli politik i njerëzve. Sipas proklamatave dhe dëshmive të përdorura nga Butka, personat e konsideruar drejtues të rezistencës ose “elementë reaksionarë” mund të veçoheshin nga masa. Kështu, mobilizimi shërbente njëkohësisht edhe si operacion identifikimi i kundërshtarëve.

445. Të tjerët u futën në eshalone sipas numrave dhe nën komandë të përcaktuar. Organizimi në kolona me mijëra njerëz kërkonte lista, përcjellës, pika pushimi dhe procedura dorëzimi nga një njësi te tjetra. Vetë kompleksiteti logjistik është një argument i Butkës kundër idesë se gjithë ngjarja ishte produkt i improvizimit.

446. Në çdo fazë ekzistonte një strukturë që merrte përgjegjësinë për kolonën. Nga Prizreni rekrutët përcilleshin nga batalione serbe; në Shkodër kolona e dytë iu dorëzua Brigadës X malazeze; më pas të mbijetuarit kalonin në struktura të tjera drejt frontit. Ky zinxhir dorëzimesh duhet, sipas Butkës, të rindërtohet dokument pas dokumenti.

447. Procesverbalet e dorëzimit janë veçanërisht të rëndësishme për përcaktimin e humbjeve. Nëse një njësi merr 2.370 njerëz dhe më pas dorëzon një numër shumë më të vogël, diferenca krijon përgjegjësi konkrete për periudhën kur kolona ishte nën kontrollin e saj.

448. Për këtë arsye Butka i kushton kaq shumë vëmendje shifrave të nisjes dhe mbërritjes. Statistika nuk shërben vetëm për të përcaktuar numrin e përgjithshëm të viktimave; ajo ndihmon edhe për të lokalizuar kohën dhe njësinë nën kujdesin e së cilës njerëzit u zhdukën.

449. Mospërputhja midis shifrave 2.400, 2.382 dhe 2.370 të kolonës së dytë është një shembull i kësaj metode. Edhe para masakrës së Tivarit ka diferenca në dokumente, të cilat tregojnë se njerëzit po dilnin nga kolona për shkak të sëmundjes, arratisjes, vdekjes ose shkaqeve të tjera që duhet të sqarohen individualisht.

450. Në përfundim të kësaj pjese të analizës, Uran Butka e paraqet Masakrën e Tivarit si rezultat të një procesi në të cilin politika dhe logjistika ushtarake janë të pandashme. Vendimi për të dobësuar rezistencën, administrimi ushtarak, çarmatimi, mobilizimi, grumbullimi në Prizren, formimi i eshaloneve, kalimi nëpër Shqipëri dhe dorëzimi te Brigada X krijuan një zinxhir të organizuar ngjarjesh. Pikërisht për këtë arsye autori kërkon që përgjegjësia të mos kërkohet vetëm te ushtarët që shtypën këmbëzën në Tivar, por në të gjithë sistemin që i çoi rekrutët shqiptarë deri në atë pikë.

451. Uran Butka e sheh vendosjen e administrimit ushtarak në Kosovë si një nga momentet vendimtare që i paraprinë drejtpërdrejt mobilizimit masiv të shqiptarëve. Në kushtet e administrimit ushtarak, pushteti i ri jugosllav kishte mundësi të vepronte me urdhra, bastisje, arrestime dhe transferime të detyruara pa kaluar nëpër mekanizma normalë civilë. Për autorin, ky ndryshim i mënyrës së qeverisjes krijoi terrenin institucional ku mobilizimi i dhunshëm u bë i realizueshëm në përmasa shumë të mëdha.

452. Butka e lidh vendosjen e regjimit ushtarak me përpjekjen për të thyer çdo rezistencë të organizuar shqiptare. Pas luftimeve në Drenicë dhe goditjes së forcave të Shaban Polluzhës e Mehmet Gradicës, autoritetet jugosllave kishin nevojë të siguronin që kryengritje të ngjashme të mos përsëriteshin. Për këtë arsye, çarmatimi dhe largimi i burrave të aftë për luftë paraqiten nga autori si dy masa që plotësonin njëra-tjetrën.

453. Sipas Butkës, pushteti i ri e trajtonte një pjesë shumë të madhe të popullsisë shqiptare si potencialisht armiqësore. Dokumentet që flasin për “reaksionarë”, “banditë” dhe të arratisur tregojnë një atmosferë ku kufiri mes kundërshtarit të armatosur dhe qytetarit të dyshuar ishte shumë i paqartë. Në këtë klimë, mobilizimi mund të shërbente edhe si mënyrë për të vënë nën kontroll kategori shumë më të gjera njerëzish sesa luftëtarët aktivë.

454. Një nga elementet që Butka nënvizon është fakti se rezistenca shqiptare nuk kishte vetëm karakter antikomunist. Në shumë dokumente të vetë strukturave komuniste përmenden parulla për bashkimin me Shqipërinë dhe kundërshtimin e rikthimit serb. Për autorin, kjo tregon se konflikti i vitit 1945 kishte një dimension kombëtar po aq të rëndësishëm sa ai ideologjik.

455. Në këtë kuadër, mobilizimi i shqiptarëve jashtë Kosovës shërbente edhe për ta ndryshuar raportin politik në terren. Sa më pak burra të armatosur ose të mobilizueshëm të mbeteshin në fshatra e qytete, aq më e lehtë bëhej konsolidimi i pushtetit të ri dhe organizimi i institucioneve që do ta lidhnin Kosovën me Serbinë.

456. Butka e konsideron veçanërisht domethënës faktin se mobilizimi dhe kolonat e marsit u zhvilluan pothuajse paralelisht me proceset politike që synonin përcaktimin e statusit të Kosovës. Më 27 mars u krijua Komiteti i Shqiptarëve të Kosovës e Metohisë, ndërsa kolonat po lëviznin drejt Tivarit. Për autorin, kjo përputhje kohore nuk është pa rëndësi.

457. Pjesëmarrja e Fadil Hoxhës në këto struktura politike dhe ushtarake e vendos atë në qendër të analizës së Butkës. Autori nuk e kufizon rolin e tij te një episod i vetëm, por e ndjek nga operacionet në Drenicë, te mobilizimi, te strukturat politike të Kosovës dhe më pas te qëndrimi i tij ndaj hetimit të Masakrës së Tivarit.

458. Butka e sheh refuzimin e mëvonshëm të Fadil Hoxhës për një hulumtim të thelluar si vazhdim të një politike të mëparshme të mbylljes së çështjes. Kur Hoxha thoshte se “nuk e di se ku do të na çonte shqyrtimi”, autori e interpreton këtë si shenjë se zbardhja e plotë mund të hapte pyetje mbi përgjegjësinë e udhëheqjes së Kosovës.

459. Në librin e Butkës, Masakra e Tivarit shfaqet kështu edhe si problem i kujtesës politike. Një ngjarje që mund të implikonte drejtues të rëndësishëm të sistemit nuk ishte e lehtë të trajtohej hapur për sa kohë ata vetë ose bashkëpunëtorët e tyre vazhdonin të mbanin poste të larta.

460. Kjo ndihmon të shpjegohet pse dëshmitë e të mbijetuarve nuk morën menjëherë status zyrtar. Edhe kur njerëz si Azem Hajdini ngritën çështjen, sistemi nuk kishte interes ta shndërronte një kujtim individual në hetim institucional që mund të vinte në dyshim narrativën e “vëllazërim-bashkimit”.

461. Ideologjia e “vëllazërim-bashkimit” zinte një vend të rëndësishëm në propagandën e kohës. Ramiz Alia raportonte se grupet teatrale dhe koralet e divizioneve shqiptare përdornin pikërisht këtë temë në shfaqjet për popullsinë e Kosovës. Për Butkën, kontrasti mes kësaj propagande dhe dhunës që dokumentohej në terren është një nga paradokset më të mëdha të periudhës.

462. Në të njëjtën kohë kur propagandohej afrimi mes shqiptarëve dhe jugosllavëve, raporte të brendshme shqiptare pranonin se partizanët serbë e malazezë kishin vrarë fëmijë, kishin grabitur shtëpi dhe kishin kryer pushkatime mizore. Butka e përdor këtë kontradiktë për të treguar distancën mes gjuhës publike dhe realitetit që raportonte vetë aparati komunist.

463. Kjo propagandë kishte edhe funksion praktik: të ulte rezistencën ndaj mobilizimit dhe pranisë së njësive jugosllave. Nëse popullsia besohej se po hynte në një periudhë bashkëpunimi mes popujve, do të ishte më e lehtë të pranonte thirrjet për mobilizim sesa nëse i perceptonte ato si instrument pushtimi.

464. Butka argumenton se emri i Shqipërisë u përdor si pjesë e të njëjtit mekanizëm besimi. Kur shqiptarëve iu tha se do të shkonin në Shqipëri ose se i kërkonte Enver Hoxha, mobilizimi u bë më i pranueshëm për njerëz që kishin mosbesim të thellë ndaj komandave serbe e malazeze.

465. Në këtë mënyrë, sipas autorit, faktorët emocionalë dhe kombëtarë u përdorën për një operacion që përfundoi me çarmatimin e vetë shqiptarëve. Ata që vinin me armët e tyre sepse mendonin se po hynin në një formacion shqiptar, pas pak ditësh e gjenin veten të paarmatosur dhe të rrethuar nga përcjellës jugosllavë.

466. Prizreni ishte pika ku ky transformim bëhej përfundimtar. Aty rekrutët humbnin strukturat e tyre të mëparshme, kontrolloheshin, numëroheshin dhe futeshin në eshalone të mëdha. Për Butkën, pikërisht këtu ata kalonin nga statusi i luftëtarëve lokalë në statusin e një mase të kontrolluar ushtarakisht.

467. Dëshmia e Azem Hajdinit për kontrollin deri te heqja e shkopinjve të ecjes tregon nivelin e çarmatimit. Autori e konsideron këtë një detaj që rrëzon idenë se shqiptarët po përgatiteshin për front në mënyrë normale. Në vend që të pajiseshin, ata zhvesheshin nga çdo mjet që mund të përdorej për rezistencë.

468. Në kazermat e Prizrenit, sipas Butkës, ndodhte edhe një lloj seleksionimi politik. Krerët e njohur, ish-luftëtarët e rezistencës dhe individët e konsideruar të rrezikshëm mund të ndaheshin nga masa. Ky proces lidhej me listat që njësitë shqiptare dhe jugosllave përpilonin për të arratisurit dhe vullnetarët.

469. Listat e detajuara me të dhëna për moshën, fshatin, gjendjen ekonomike dhe lidhjet politike i jepnin aparatit të sigurisë mundësi të identifikonte personat që konsideroheshin më të rrezikshëm. Butka e trajton këtë si një mekanizëm të sofistikuar kontrolli që shkon përtej mobilizimit të zakonshëm ushtarak.

470. Për autorin, është veçanërisht tragjike që një pjesë e këtyre listave u hartuan nga formacionet e vetë Shqipërisë. Shqiptarët që kërkonin mbrojtje te divizionet V dhe VI përfundonin të regjistruar dhe të dorëzuar te strukturat jugosllave, shpesh pa asnjë garanci për trajtimin e tyre të mëtejshëm.

471. Kjo e bën rolin e divizioneve shqiptare shumë më kompleks sesa një ndarje e thjeshtë mes “çlirimtarëve” dhe “bashkëpunëtorëve”. Butka pranon se këto formacione luftuan kundër gjermanëve dhe dhanë të vrarë në Jugosllavi, por argumenton se në Kosovë morën pjesë edhe në operacione që shkonin kundër interesit kombëtar shqiptar.

472. Pikërisht ky dualitet është një nga arsyet pse libri është kritik ndaj historiografisë komuniste shqiptare. Ajo kishte theksuar sakrificën e divizioneve shqiptare në luftën antifashiste, por sipas Butkës kishte heshtur aspektin e bashkëpunimit me komandat jugosllave kundër rezistencës kosovare dhe në mobilizimin e rekrutëve.

473. Butka nuk mohon se shumë ushtarë shqiptarë të këtyre divizioneve mund të mos e dinin qëllimin politik të operacioneve. Përgjegjësinë kryesore ai ia atribuon drejtuesve, shtabeve dhe komisarëve që merrnin urdhra, hartonin raporte dhe koordinonin veprimet me Beogradin.

474. Dokumenti që i vendoste Divizionet V dhe VI nën komandën e drejtpërdrejtë të Gjeneralshtabit jugosllav është qendror në këtë argument. Ai tregon se formacionet shqiptare në Kosovë nuk vepronin në mënyrë plotësisht autonome, por brenda një zinxhiri komandimi ku autoriteti operacional përfundimtar ishte jugosllav.

475. Butka megjithatë nuk e përdor varësinë nga Beogradi për ta shfajësuar Tiranën. Përkundrazi, ai argumenton se udhëheqja shqiptare pranoi vetë këtë vartësi dhe vazhdoi të autorizonte veprimet e divizioneve. Kështu, përgjegjësia sipas tij është edhe e atij që jep urdhrin, edhe e atij që pranon ta zbatojë.

476. Një shembull konkret është lëvizja e Divizioneve V dhe VI drejt Ferizajt dhe Gjilanit në bazë të urdhrit të Shtabit Operativ të Kosmetit. Dokumentet tregojnë se edhe në fund të prillit, pas Tivarit, komandat shqiptare vazhdonin të zbatonin normalisht urdhra të strukturave jugosllave.

477. Kjo vazhdimësi pas masakrës është e rëndësishme sepse tregon se Tivari nuk shkaktoi një prishje të menjëhershme të bashkëpunimit ushtarak. Për Butkën, kjo është një tjetër dëshmi e faktit se qeveria shqiptare nuk e trajtoi publikisht masakrën si vijë të kuqe në marrëdhëniet me Jugosllavinë.

478. Edhe urdhrat e majit dhe qershorit për dorëzimin e të arratisurve e konfirmojnë këtë vazhdimësi. Në vend që pas marsit të ndërpritej politika e kthimit të kosovarëve te njësitë jugosllave, ajo vazhdoi edhe muaj më vonë.

479. Butka e konsideron këtë një nga provat më të qarta se përgjegjësia e shtetit shqiptar nuk lidhet me një vendim të vetëm, por me një politikë të vazhdueshme bashkëpunimi. Kjo politikë përfshinte jo vetëm ushtrinë, por edhe strukturat e sigurimit dhe drejtimin politik të shtetit.

480. Zoi Themeli, Shefqet Peçi, Ramiz Alia, Rahman Parllaku, Gjin Marku, Gafur Çuçi, Reiz Malile dhe drejtues të tjerë dalin në dokumente në role të ndryshme. Butka nuk ua atribuon të gjithëve të njëjtën përgjegjësi, por i përdor raportet dhe urdhrat e tyre për të rindërtuar funksionimin real të sistemit në Kosovë.

481. Ramiz Alia përmendet kryesisht në lidhje me rolin e tij si komisar politik i Divizionit V, raportet nga Mitrovica dhe komunikimet me Komandën e Përgjithshme. Butka e kundërshton pretendimin e tij të mëvonshëm se në periudhën e Masakrës së Tivarit ndodhej në Bosnjë, duke përdorur radiogramet e datuara si provë të pranisë së tij në Kosovë.

482. Për autorin, kjo çështje nuk ka vetëm rëndësi biografike. Nëse një drejtues pretendon se nuk ishte në një zonë, ndërsa dokumentet e firmosura prej tij tregojnë të kundërtën, kjo ngre pyetje edhe mbi besueshmërinë e kujtimeve të mëvonshme për atë periudhë.

483. Butka sjell gjithashtu dëshminë e ish-shifrantit Islam Kadeshi, sipas së cilit një telegram nga Ramiz Alia njoftonte për vrasjen e disa mijëra shqiptarëve dhe i ishte dorëzuar Enver Hoxhës dhe Koçi Xoxes. Kjo është dëshmi personale e Kadeshit dhe jo dokumenti origjinal i telegramit të botuar në materialin që kemi, ndaj autori e përdor si dëshmi plotësuese.

484. Rëndësia e kësaj dëshmie qëndron në pretendimin se informacioni për një masakër të përmasave shumë të mëdha kishte arritur drejtpërdrejt në zyrën e udhëheqjes më të lartë shqiptare. Nëse dëshmia është e saktë, ajo do ta forconte edhe më shumë tezën e Butkës për dijeninë e Enver Hoxhës.

485. Megjithatë, edhe pa dëshminë e Kadeshit, Butka ka raporte të tjera të dokumentuara të datave 4 dhe 5 prill 1945 që vërtetojnë se lajmi për vrasjet në Tivar kishte mbërritur në strukturat shqiptare. Për këtë arsye teza e tij mbi dijeninë nuk varet vetëm nga një burim i vetëm.

486. Kjo është një nga metodat që autori përdor shpesh: një dëshmi më e diskutueshme vendoset pranë dokumenteve më të sigurta dhe vlerësohet në dritën e tyre. Në rastin e Masakrës së Tivarit, rrjetëzimi i burimeve është i nevojshëm sepse shumë dokumente mungojnë ose janë të paplota.

487. Butka kërkon që edhe arkivat e ish-Jugosllavisë të hapen më tej. Sipas tij, dokumentacioni i plotë i Armatës IV, i Brigadës X, i OZN-ës dhe i Shtabit Operativ të Kosmetit mund të sqarojë më mirë jo vetëm numrin e viktimave, por edhe urdhrat e sakta para dhe pas masakrës.

488. Një dokument veçanërisht i rëndësishëm do të ishte çdo urdhër i drejtpërdrejtë për përdorimin e armëve ndaj kolonës. Butka ndërton argumentin e tij për planifikim nga rrethanat, zinxhiri i komandimit dhe dëshmitë, por ekzistenca ose mungesa e një urdhri të shkruar mbetet çështje qendrore për një hetim të plotë.

489. Për autorin, mungesa e një urdhri të gjetur nuk e përjashton përgjegjësinë komanduese. Në sistemet ushtarake, urdhrat mund të jepen gojarisht dhe komandantët mbajnë përgjegjësi edhe për veprimet e vartësve nëse i urdhërojnë, i lejojnë ose nuk ndërhyjnë për t’i ndalur. Ky është parimi që qëndron pas shumë prej pyetjeve që Butka ngre ndaj komandës së Brigadës X.

490. Gasha Markoviçi paraqitet nga dëshmitarët si komandanti kryesor i brigadës që kishte nën kontroll rekrutët në momentin e masakrës. Bajram Gola e konsideronte personalisht përgjegjës dhe kërkonte që ai të ishte trajtuar si kriminel lufte.

491. Vladimir Roloviçi paraqitet si komisari politik i së njëjtës brigadë. Në strukturën komuniste të ushtrisë, komisari politik kishte rol të rëndësishëm në orientimin ideologjik dhe moral të njësisë. Për Butkën, prania e një komisari të tillë në komandë e bën të pamundur ta trajtosh masakrën vetëm si veprim të disa ushtarëve të disiplinuar keq.

492. Fakti që Roloviçi u shpall më vonë Hero i Jugosllavisë është përdorur nga Butka si shembull i mënyrës se si sistemi nderoi njerëz që në kujtesën shqiptare lidheshin me krime të rënda. Ky kontrast mes dekoratave zyrtare dhe akuzave të viktimave është një nga temat më të forta polemike të librit.

493. Për Butkën, një hetim i drejtë nuk duhet të nisë nga dekoratat ose reputacioni i mëvonshëm i një personi, por nga dokumentet dhe dëshmitë për rolin e tij në vitin 1945. Statusi i mëvonshëm politik nuk mund të përdoret si provë e pafajësisë.

494. Në të njëjtën mënyrë, autori kërkon që edhe figurat shqiptare të mos gjykohen sipas statusit të tyre të mëvonshëm, por sipas dokumenteve konkrete të periudhës. Kjo është arsyeja pse ai nxjerr radiograme, urdhra dhe raporte që shpesh bien në kundërshtim me kujtimet apo justifikimet e dhëna dekada më vonë.

495. Një shembull është pretendimi se divizionet shqiptare nuk ishin në Kosovë në kohën e ngjarjeve. Dokumentet e marsit dhe prillit tregojnë qartë vendndodhjet e brigadave, lëvizjet e tyre dhe bashkëpunimin me shtabet jugosllave, duke e bërë të mundur rindërtimin e një kronologjie shumë më të saktë.

496. Kronologjia është thelbësore edhe për të kuptuar përgjegjësinë. Një dokument i 17 marsit tregon praninë para nisjes së kolonave; një raport i 20 marsit tregon gjendjen politike; kolonat nisen më 24-27 mars; masakra kulmon më 31 mars; raportet shqiptare mbërrijnë më 4-5 prill; bashkëpunimi vazhdon gjatë prillit, majit dhe qershorit.

497. Kjo vijë kohore e bën të vështirë që ngjarja të ndahet në episode të palidhura. Për Butkën, të gjitha hallkat janë pjesë e të njëjtit proces: goditja e rezistencës, mobilizimi, deportimi, masakra dhe më pas mbyllja politike e çështjes.

498. Edhe krijimi i strukturave politike që miratuan lidhjen e Kosovës me Serbinë ndodh brenda së njëjtës periudhë. Kështu, ndërsa një pjesë e burrave shqiptarë ishin larguar në kolona, po ndërtohej edhe kuadri institucional që do të përcaktonte të ardhmen e krahinës. Për Butkën, ky është një nga argumentet më të rëndësishme për lidhjen midis represionit ushtarak dhe zgjidhjes politike.

499. Autori e sheh këtë proces si anulim të premtimeve të mëparshme për vetëvendosje. Vendimet e Bujanit, shpresat për bashkim me Shqipërinë dhe kërkesat për republikë u zëvendësuan nga një autonomi e kufizuar brenda Serbisë. Në analizën e Butkës, Masakra e Tivarit zhvillohet pikërisht në momentin kur ky ndryshim politik po konsolidohej.

500. Në përfundim të këtij blloku, Uran Butka e paraqet vitin 1945 si një nyje ku u bashkuan tri procese: shtypja e rezistencës shqiptare, largimi fizik i mijëra burrave përmes mobilizimit dhe vendosja politike e Kosovës nën Serbi. Masakra e Tivarit, në këtë interpretim, nuk është thjesht një tragjedi ushtarake, por një nga episodet më të dhunshme të një transformimi politik dhe demografik shumë më të gjerë që ndryshoi fatin e Kosovës pas Luftës së Dytë Botërore.

501. Uran Butka e konsideron çështjen e kolonave të marsit dhe prillit 1945 si pjesë të një operacioni të vetëm, megjithëse secila kolonë kishte përbërje, numër dhe fat të ndryshëm. Për autorin, ndarja kronologjike në gjashtë eshalone është e domosdoshme, sepse vetëm duke ndjekur secilën kolonë veçmas mund të përcaktohet se sa rekrutë u nisën nga Prizreni, sa kaluan nëpër territorin shqiptar, sa mbërritën në Tivar ose Dubrovnik dhe sa humbën gjatë rrugës.

502. Tri kolonat e marsit u nisën në një interval jashtëzakonisht të shkurtër kohor, më 24, 26 dhe 27 mars 1945. Kjo do të thotë se brenda katër ditësh mijëra shqiptarë u nxorën nga Prizreni dhe u futën në korridorin Prizren–Kukës–Pukë–Shkodër. Për Butkën, ritmi i operacionit dëshmon se organizimi kishte qenë paraprak dhe kërkonte koordinim ndërmjet disa shtabeve e njësive ushtarake.

503. Kolona e parë, sipas burimeve të përdorura nga autori, përbëhej nga rreth 2.200 deri në 2.600 rekrutë. Diferenca mes shifrave është një nga problemet e dokumentacionit, por të gjitha burimet e vendosin numrin në disa mijëra. Butka e konsideron të rëndësishme të mos fshihet kjo pasiguri, sepse pikërisht mospërputhjet numerike ndihmojnë në identifikimin e boshllëqeve të evidencës.

504. Kolona e parë u nis më 24 mars 1945 dhe kaloi nëpër territorin shqiptar nën përcjelljen e një batalioni të Brigadës së 27-të jugosllave. Rekrutët shqiptarë nuk ishin të lirë të lëviznin jashtë rreshtit dhe dëshmitë tregojnë se rojet përdornin kërcënimin me vdekje ndaj kujtdo që largohej. Për Butkën, kjo mënyrë përcjelljeje e afron statusin e kolonës më shumë me transportin e të burgosurve sesa me marshimin e një formacioni ushtarak të zakonshëm.

505. Sipas përllogaritjeve të autorit, nga kolona e parë mund të jenë zhdukur ose eliminuar rreth 396-410 rekrutë gjatë rrugës deri në Shkodër. Kjo shifër nuk i referohet Masakrës së 31 marsit në Monopolin e Tivarit, por humbjeve që Butka identifikon duke krahasuar numrin e nisjes me evidencat e mëvonshme.

506. Humbjet e kolonës së parë janë një argument kyç për tezën e Butkës se “Masakra e Tivarit” duhet kuptuar si proces dhe jo vetëm si ngjarje e një dite. Nëse qindra njerëz mungonin para se kolona të mbërrinte në Tivar, atëherë trajtimi i dhunshëm kishte nisur shumë më herët se 31 marsi.

507. Në dëshmitë e mbledhura nga autori përmenden vrasje në zonën e Suharekës, në afërsi të Kukësit dhe përgjatë rrugëve malore të Shqipërisë së Veriut. Shpesh njerëzit ekzekutoheshin larg vendbanimeve dhe trupat hidheshin në humnera ose liheshin pranë rrugës, çka e bënte shumë të vështirë regjistrimin e tyre të mëvonshëm.

508. Butka i kushton vëmendje të veçantë episodit të Vërmicës, ku dëshmitari Ramiz Qusaj rrëfente se disa djem shqiptarë u larguan nga kolona për të pirë ujë dhe u vranë menjëherë. Për autorin, ky episod ka rëndësi sepse tregon se ndëshkimi me vdekje mund të përdorej edhe për shkelje krejt elementare të disiplinës së kolonës.

509. Etja shfaqet në dëshmi si një nga torturat më të vazhdueshme. Rekrutët kalonin nëpër zona ku kishte ujë, por rojet nuk i lejonin të dilnin nga rreshti për të pirë. Butka e interpreton këtë si trajtim të qëllimshëm çnjerëzor, sidomos kur njerëzit që kërkonin ujë ekzekutoheshin ose rriheshin.

510. Ushqimi gjithashtu ishte i pamjaftueshëm dhe, sipas disa dëshmive, i papërshtatshëm. Në Kukës rekrutëve iu dha mish i kripur ose i prishur, që ua shtoi etjen dhe shkaktoi çrregullime të rënda të stomakut. Në kushtet e marshimit të vazhdueshëm, një problem i tillë shëndetësor mund të bëhej rrezik për jetën.

511. Butka sjell dëshminë se disa rekrutë arrinin në gjendje aq të rëndë sa nuk mund të vazhdonin më. Në vend të transportit ose trajtimit mjekësor, ata shpesh akuzoheshin se po shtirreshin dhe, sipas dëshmitarëve, mund të vriteshin. Ky trajtim përforcon argumentin e autorit se qëllimi i përcjelljes nuk ishte mbrojtja e efektivit.

512. Një tjetër episod përshkruan përdorimin e gropave septike të improvizuara gjatë ndalesave. Kur rekrutët kryenin nevojat personale, sipas dëshmive, disa prej tyre goditeshin me kondakë dhe njerëzit e dobët mund të rrëzoheshin në gropat e mbushura me ndyrësira. Butka e sjell këtë shembull si pjesë të poshtërimit fizik të kolonave.

513. Rrahja me kondakë, shkopinj dhe mjete të tjera përmendet në shumë dëshmi. Për autorin, përsëritja e së njëjtës sjellje nga dëshmitarë të ndryshëm është tregues se nuk kemi të bëjmë vetëm me episode të izoluara të disiplinës së keqe, por me një kulturë dhune ndaj rekrutëve shqiptarë.

514. Në territorin shqiptar pati raste ku pushkatimet u kryen para syve të njësive shqiptare. Butka përmend dëshmi për tre të rinj të veshur me rroba kombëtare që u vranë pas Pukës ndërsa ushtarë të Shqipërisë ndodheshin aty. Autori e përdor këtë episod për të ngritur pyetjen se përse forcat shqiptare nuk ndërhynin për të mbrojtur bashkëkombësit e tyre.

515. Dokumentet shqiptare të pasluftës e pranuan se kishte pasur vrasje në territorin e Shqipërisë. Nota e Ministrisë së Jashtme shqiptare e vitit 1949 ndaj Jugosllavisë pohonte se kosovarë të pafajshëm ishin pushkatuar pa gjyq gjatë transportit. Butka e konsideron këtë dokument të rëndësishëm sepse vjen nga vetë shteti që më parë kishte heshtur publikisht.

516. Bedri Spahiu, gjatë procesit kundër Koçi Xoxes, përmendi gjithashtu qindra kosovarë të vrarë gjatë rrugës nga kufiri në Kukës e deri në Ulqin. Sipas Butkës, këto deklarata të vitit 1949 dëshmojnë se krimet e marsit 1945 njiheshin mirë brenda udhëheqjes shqiptare, edhe nëse u përdorën politikisht vetëm pas prishjes me Jugosllavinë.

517. Koha e publikimit të këtyre akuzave është, për autorin, shumë domethënëse. Për sa kohë marrëdhëniet me Titon ishin të ngushta, Masakra e Tivarit u mbajt në heshtje; pas konfliktit shqiptaro-jugosllav të vitit 1948, regjimi shqiptar filloi t’i përdorte krimet jugosllave si pjesë të akuzave kundër Beogradit dhe Koçi Xoxes.

518. Butka megjithatë argumenton se përdorimi politik i krimit pas vitit 1948 nuk u shoqërua me një hetim të plotë të përgjegjësisë shqiptare. Akuza u drejtua kryesisht ndaj Koçi Xoxes dhe ndikimit jugosllav, ndërsa roli i Enver Hoxhës dhe i institucioneve të tjera të shtetit shqiptar nuk u shqyrtua publikisht.

519. Zoi Themeli pranoi se kosovarët e arratisur dhe të kapur nga autoritetet shqiptare u ktheheshin jugosllavëve. Për Butkën, ky pranim është veçanërisht i rëndësishëm sepse Themeli ishte drejtues i Mbrojtjes së Popullit në zonën e Shkodrës, pikërisht territori ku kalonin kolonat.

520. Nesti Kerenxhi, i cili drejtonte strukturat e Sigurimit të Shtetit, pohoi gjithashtu se kishin ardhur lista të kosovarëve të ikur dhe ishte dhënë urdhër që të kapeshin dhe të përcilleshin në Jugosllavi. Kjo dëshmi përforcon tezën se kthimi i të arratisurve ishte politikë institucionale dhe jo veprim spontan i disa rojeve kufitare.

521. Për Butkën, kombinimi i dëshmisë së Zoi Themelit me atë të Nesti Kerenxhit tregon se në proces ishte i përfshirë aparati shqiptar i sigurisë. Pra, përgjegjësia shqiptare nuk kufizohej te divizionet që vepronin në Kosovë, por shtrihej edhe te strukturat e brendshme të shtetit brenda territorit të Shqipërisë.

522. Zef Doda, ish-kuadër i Brigadës XI, përshkruante kalimin e kolonave në Kukës si një pamje tronditëse njerëzish të rraskapitur. Ai përdorte një figurë të fortë, duke i quajtur pothuajse “kufoma të gjalla”. Butka e përdor këtë dëshmi për të treguar se gjendja e rëndë e rekrutëve ishte e dukshme edhe për njerëz që nuk ishin pjesë e kolonës.

523. Sipas Zef Dodës, kalimi i turmës zgjati për një kohë shumë të gjatë, gjë që tregon përmasën e kolonës. Kjo pamje vizuale përputhet me shifrat prej mijëra rekrutësh dhe ndihmon për të kuptuar se sa e madhe ishte masa e njerëzve që po lëvizte nëpër rrugët e ngushta të Shqipërisë së Veriut.

524. Fushë-Arrëzi përmendet në libër si një nga vendet ku kolona e dytë pësoi humbje të rënda. Sipas disa burimeve të përdorura nga Butka, gjatë natës një grup rekrutësh u vra ndërsa pushonte dhe trupat u fshehën në një hendek.

525. Historiani Hakif Bajrami, duke u mbështetur në dokumente jugosllave, jepte shifrën 126 rekrutë të vrarë në Fushë-Arrëz. Butka e përdor këtë të dhënë për të argumentuar se ekzistojnë edhe burime arkivore, jo vetëm dëshmi të vona, që flasin për vrasje masive para mbërritjes në Tivar.

526. Nëse shifra e Fushë-Arrëzit është e saktë, vetëm ky episod përfaqëson një masakër më vete. Për Butkën, kjo është një arsye tjetër pse terminologjia “Masakra e Tivarit” nuk duhet të fshehë vrasjet që ndodhën në territorin shqiptar gjatë të njëjtit transport.

527. Autori e konsideron veçanërisht problematike faktin se këto vrasje ndodhën brenda kufijve të Shqipërisë. Në aspektin e sovranitetit shtetëror, forca të huaja po shoqëronin dhe ekzekutonin shqiptarë në tokën shqiptare, ndërsa autoritetet vendase nuk arritën ose nuk deshën ta ndalonin këtë.

528. Në analizën e Butkës, kjo rrethanë krijon një përgjegjësi të veçantë të shtetit shqiptar, edhe nëse urdhri i ekzekutimit ishte jugosllav. Shteti kishte detyrimin minimal të mbronte integritetin e territorit të tij dhe të kërkonte llogari për vrasjet që kryheshin aty.

529. Një tjetër aksident tragjik gjatë rrugës lidhet me kalimin e një kanioni me një teleferik ose mekanizëm të improvizuar. Sipas dëshmive të sjella në libër, mekanizmi u këput dhe dhjetëra rekrutë ranë në greminë. Numri i përmendur arrin rreth 36 të vdekur dhe 14 të plagosur.

530. Butka e trajton këtë episod ndryshe nga pushkatimet: vetë rënia mund të ketë qenë aksident, por mënyra se si u trajtuan të plagosurit më pas është pjesë e problemit. Dëshmitë sipas të cilave disa prej tyre u eliminuan sepse nuk mund të vazhdonin marshimin e lidhin edhe këtë aksident me dhunën e përgjithshme të kolonës.

531. Distanca që kolonat duhej të përshkonin çdo ditë arrinte, sipas dëshmive, deri në rreth 60 kilometra. Për rekrutë të pajisur dobët, të uritur dhe me këmbë të dëmtuara, ky ritëm ishte jashtëzakonisht i rëndë. Butka e sheh imponimin e një ritmi të tillë si pjesë të trajtimit çnjerëzor.

532. Përqindja e njerëzve që ecnin zbathur ose me opinga të dëmtuara jepet nga disa dëshmitarë si shumë e lartë. Edhe nëse shifra “mbi 80 për qind” është një vlerësim i kujtesës dhe jo statistikë zyrtare, përshkrimet e shumta për këmbë të gjakosura tregojnë se problemi ishte i përhapur.

533. Në këtë gjendje, çdo ndalesë për pushim ishte jetike. Megjithatë, dëshmitë për vrasjen e njerëzve gjatë natës ose për rrahjen e atyre që nuk mund të ngriheshin tregojnë se edhe pushimi nuk ofronte siguri. Butka e përshkruan këtë si një gjendje të vazhdueshme terrori psikologjik.

534. Rekrutët nuk e dinin se kush mund të ishte viktima e radhës. Një dalje nga rreshti, kërkimi i ujit, pamundësia për të ecur ose një konflikt verbal me rojën mund të sillte vrasje. Kjo pasiguri, sipas dëshmitarëve, i detyronte njerëzit të ecnin në heshtje dhe nën frikë të vazhdueshme.

535. Butka e konsideron këtë frikë një mjet të rëndësishëm kontrolli mbi një kolonë prej mijëra njerëzish. Një numër relativisht më i vogël rojesh mund të kontrollonte një masë shumë më të madhe nëse rekrutët bindeshin se çdo përpjekje për kundërshtim ose arratisje do të ndëshkohej menjëherë me vdekje.

536. Ky mekanizëm shpjegon edhe përse nuk pati një rebelim masiv gjatë pjesës më të madhe të rrugës. Rekrutët ishin të çarmatosur, të lodhur, të shpërndarë në një kolonë të gjatë dhe të rrethuar nga njerëz me armë automatike. Mundësia reale për organizim të përbashkët ishte shumë e vogël.

537. Në këtë kontekst, Butka e konsideron versionin e një kryengritjeje të papritur në Tivar edhe më problematik. Një masë që ishte mbajtur nën kontroll për qindra kilometra në kushte shumë të rënda do të duhej të kishte një organizim, armë dhe udhëheqje konkrete për të kryer sulmin e gjerë që disa autorë jugosllavë pretendonin.

538. Autori nuk përjashton mundësinë e incidenteve individuale në Tivar. Një rekrut mund të ketë kundërshtuar, një ushtar mund të jetë sulmuar dhe tensioni mund të ketë shpërthyer. Por ai argumenton se një incident individual nuk mund të justifikojë hapjen e zjarrit me mitraloza dhe bomba ndaj qindra ose mijëra njerëzve të paarmatosur.

539. Pikërisht proporcionaliteti i reagimit është një nga problemet kryesore që del edhe nga versionet jugosllave. Rankoviçi vetë pranonte tentativën për represalje në raportin 40 me 1. Për Butkën, një ide e tillë e ndëshkimit kolektiv dëshmon se ekzistonte gatishmëri për të trajtuar gjithë kolonën si përgjegjëse për veprimet e një individi.

540. Para hyrjes në Monopolin e Duhanit, dëshmitarët përshkruajnë ushtarë me shufra hekuri që godisnin rekrutët teksa kalonin në një korridor të ngushtë. Butka e konsideron këtë moment si pjesë të përgatitjes psikologjike dhe fizike të masakrës, sepse krijoi kaos dhe zemërim në një turmë tashmë të rraskapitur.

541. Numri i ushtarëve që godisnin rekrutët në hyrje jepet nga dëshmitë rreth 10-15 veta. Ata ndodheshin në një pozicion ku çdo shqiptar duhej të kalonte para tyre. Kjo e bënte dhunën jo të rastësishme, por të organizuar në vetë hyrjen e kompleksit.

542. Për Butkën, rëndësi ka edhe struktura fizike e vendit. Oborri i Monopolit ishte i rrethuar me mure të larta dhe hyrja ishte relativisht e ngushtë. Pasi një numër i madh njerëzish futej brenda, mundësia për t’u larguar shpejt ishte shumë e kufizuar.

543. Pozicionet me mitralozë në kodrat dhe ndërtesat përreth përmenden nga dëshmitarët si një element tjetër i kurthit. Nëse këto pozicione ishin vendosur paraprakisht për të kontrolluar oborrin, argumenton Butka, kjo përforcon tezën se përdorimi masiv i armëve nuk ishte vendim i marrë në sekondë.

544. Një episod që parapriu shpërthimin e plotë të masakrës ishte ndarja e një grupi shqiptarësh për represalje. Sipas dëshmive, Brigada X kërkoi rreth njëqind shqiptarë si hakmarrje për vrasjen e një ushtari malazez. Butka e konsideron këtë një shembull të qartë të konceptit të fajit kolektiv.

545. Autori e krahason këtë raport hakmarrjeje me praktikat e pushtuesve fashistë gjatë luftës dhe thekson se kërkesa për njëqind shqiptarë për një ushtar të vrarë ishte jashtëzakonisht e rëndë. Kjo e ndihmon atë ta vendosë masakrën brenda traditës së represaljeve kolektive dhe jo të disiplinës normale ushtarake.

546. Sylë Ali Morina përmendet në dëshmitë si personi që u akuzua se kishte vrarë një ushtar, ndërsa rrethanat e sakta të episodit mbeten të diskutueshme. Butka e trajton këtë si një nga ato pika ku versioni zyrtar dhe kujtesa e të mbijetuarve ndryshojnë thellësisht.

547. Jahir Murtezi dhe Ramadan Mihaliqi përmenden si njerëz të vrarë pranë çezmës, ndërsa Imer Sinani nga Koshica, sipas dëshmive, u sulmua me bajoneta pasi protestoi kundër vrasjeve. Këto episode individuale e personalizojnë atë që në raportet ushtarake shfaqet vetëm si numër i përgjithshëm viktimash.

548. Ymer Sherifi nga Krajkova ishte një tjetër prej njerëzve të ndarë për ekzekutim. Sipas dëshmisë së tij, ai u lidh, u rrah me shufra hekuri dhe u godit me bajoneta, duke marrë shumë plagë në trup dhe kokë. Mbijetesa e tij ishte e jashtëzakonshme, sepse ai arriti të mbetej i fshehur nën trupat e të vrarëve.

549. Rasti i Ymer Sherifit ka rëndësi të madhe për Butkën sepse dëshmon nga afër mënyrën e ekzekutimit të një grupi të vogël përpara ose gjatë masakrës së përgjithshme. Ai nuk jep vetëm përshkrimin e zjarrit nga larg, por edhe të rrahjeve, lidhjes dhe përdorimit të bajonetave ndaj të burgosurve.

550. Në këtë fazë të rindërtimit, Uran Butka e paraqet hyrjen në Tivar si pikën ku të gjitha elementet e mëparshme — çarmatimi, kontrolli, uria, rraskapitja, frika, reprezaljet dhe dehumanizimi — u bashkuan në një shpërthim masiv dhune. Për autorin, pikërisht historia e kolonës para mbërritjes në Monopol është ajo që e bën të pamundur trajtimin e Masakrës së Tivarit si një konflikt spontan të 31 marsit 1945.

551. Uran Butka e trajton momentin e shpërthimit të dhunës në Tivar si një fazë ku tensioni i krijuar gjatë gjithë marshimit u shndërrua në ekzekutim masiv. Sipas dëshmive të të mbijetuarve, rekrutët shqiptarë ishin futur në një hapësirë të ngushtë dhe të kontrolluar, ndërsa përreth ndodheshin ushtarë të armatosur dhe pozicione zjarri. Për autorin, kjo situatë fizike e bënte kolonën jashtëzakonisht të cenueshme dhe e përjashtonte mundësinë e një rezistence të organizuar të barabartë me forcat që i rrethonin.

552. Në dëshmitë e mbledhura nga Butka, momenti i parë i të shtënave përshkruhet si i papritur. Rekrutët nuk kishin marrë ndonjë paralajmërim se do të sulmoheshin dhe shumë prej tyre nuk e kuptuan menjëherë se çfarë po ndodhte. Ky element është qendror në interpretimin e autorit, sepse një turmë e papërgatitur për sulm është shumë e ndryshme nga një njësi që nis kryengritje të planifikuar.

553. Sipas rrëfimeve të të mbijetuarve, përdorimi i armëve nuk u kufizua në pushkë. Përmenden bomba dore, mitraloza dhe zjarr nga disa drejtime. Butka e sheh përdorimin e këtij arsenali kundër një mase të paarmatosur si tregues të natyrës së pabarabartë dhe shkatërruese të sulmit.

554. Një pjesë e rekrutëve tentoi të largohej nga oborri dhe rrugët përreth, por sipas dëshmive mbi ta qëllohej edhe gjatë arratisjes. Kjo tregon se qëllimi nuk ishte vetëm shpërndarja e një turme, por neutralizimi fizik i njerëzve që largoheshin. Për Butkën, kjo e thellon karakterin e masakrës.

555. Të plagosurit mbetën të shtrirë mes kufomave dhe shumë prej tyre kërkonin ujë ose ndihmë. Azem Hajdini përshkruante britma të njerëzve që kërkonin të mos shkeleshin mbi plagë ose të nxirreshin nga grumbulli i trupave. Këto dëshmi e shndërrojnë ngjarjen nga një statistikë ushtarake në përjetim të drejtpërdrejtë njerëzor.

556. Butka citon dëshmi sipas të cilave të mbijetuarit detyroheshin të thërrisnin parulla si “Rroftë shoku Tito” dhe “Rroftë Ushtria Nacionalçlirimtare”. Në kontekstin e masakrës, këto parulla marrin karakter poshtërues, sepse njerëzit që sapo kishin parë vrasjen e shokëve të tyre detyroheshin të shprehnin besnikëri ndaj sistemit që i kishte nën kontroll.

557. Azem Hajdini mbijetoi duke u fshehur mes trupave të të vrarëve. Ky fakt është një nga elementet më të njohura të dëshmisë së tij dhe shpjegon se si ai mundi më vonë të jepte një përshkrim të detajuar të masakrës nga brenda zonës së ekzekutimit.

558. Sipas rrëfimit të tij, shpëtimi u bë i mundur vetëm pasi ai arriti të largohej nga grumbulli i kufomave dhe të bashkohej me njerëz të tjerë që kishin mbetur gjallë. Butka e paraqet këtë si shembull të mbijetesës së rastësishme, ku një ndryshim i vogël pozicioni ose fati mund të ndante jetën nga vdekja.

559. Edhe Ymer Sherifi mbijetoi në mënyrë të ngjashme pas plagëve të shumta. Ai kishte marrë goditje në kokë dhe trup dhe ishte lënë mes të vrarëve. Për Butkën, mbijetesa e tij është një provë e rëndësishme për mënyrën se si disa ekzekutime kryheshin nga afër, me shufra dhe bajoneta, jo vetëm me armë zjarri.

560. Dëshmitë për përdorimin e bajonetave kanë rëndësi sepse tregojnë se dhuna nuk ishte vetëm rezultat i zjarrit të largët. Në disa raste, ushtarët hynin në kontakt të drejtpërdrejtë me viktimat dhe vazhdonin goditjet edhe pasi ato ishin rrëzuar.

561. Butka përmend edhe këngë ose thirrje fyese ndaj shqiptarëve që, sipas dëshmitarëve, u dëgjuan gjatë ngjarjes. Këto elemente i përdor për të argumentuar se krahas urdhrave ushtarakë ekzistonte edhe një dimension i fortë urrejtjeje etnike në sjelljen e disa ekzekutorëve.

562. Megjithatë, autori nuk e redukton masakrën vetëm te urrejtja etnike individuale. Ai argumenton se urrejtja mund të shpjegojë brutalitetin e disa ushtarëve, por jo organizimin e kolonës, çarmatimin, dorëzimin dhe përqendrimin në një hapësirë të kontrolluar. Këto kërkonin vendime institucionale.

563. Një element shumë i diskutueshëm është prania e një xhipi me vëzhgues amerikanë pranë zonës së masakrës. Sipas dëshmive të cituara nga Butka dhe një raporti jugosllav të mëvonshëm, një automjet me amerikanë kaloi pranë vendit në kohën e ngjarjes.

564. Raporti i Divizionit të 16-të të Serbisë, i datës 8 prill 1945, përmend kalimin e xhipit amerikan dhe thotë se autoritetet jugosllave arritën t’i bindnin amerikanët të vazhdonin rrugën drejt Ulqinit. Ky dokument është i rëndësishëm sepse jep një element të jashtëm që nuk varet vetëm nga dëshmitë shqiptare.

565. Sipas interpretimit të Butkës, amerikanëve iu dha përshtypja se në zonë po zhvillohej një operacion kundër mbeturinave naziste ose forcave armiqësore. Nëse kjo është e saktë, autoritetet jugosllave po përpiqeshin ta paraqisnin situatën si operacion ushtarak normal dhe jo si masakër të rekrutëve.

566. Disa dëshmitarë pohojnë se persona të paidentifikuar fotografuan ngjarjen. Butka e përmend këtë si mundësi që diku të kenë ekzistuar ose të ekzistojnë ende materiale fotografike të masakrës, por nuk paraqet një arkiv të konfirmuar ku këto fotografi të jenë gjetur. Kjo mbetet një pistë dhe jo një provë e plotë.

567. Pas përfundimit të fazës kryesore të të shtënave, autoritetet duhej të pastronin zonën. Sipas dëshmive, rreth 250 rekrutë shqiptarë që kishin mbijetuar u përdorën për të mbledhur ose ngarkuar kufomat. Ky detyrim e vendoste të mbijetuarin në pozitën tragjike të transportonte trupat e shokëve të tij.

568. Butka përmend se në oborr dhe në rrugët përreth u hodh rërë ose zall për të mbuluar gjakun. Ky detaj, nëse merret si i saktë, tregon një përpjekje të menjëhershme për ta kthyer zonën në gjendje normale dhe për të zvogëluar gjurmët e dukshme të vrasjeve.

569. Pastrimi i vendit nuk do të thoshte vetëm largimin e trupave. Për Butkën, ai kishte edhe kuptim politik: sa më shpejt të zhdukeshin gjaku, kufomat dhe shenjat e të shtënave, aq më e lehtë ishte që ngjarja të paraqitej më pas si incident i kufizuar.

570. Dëshmitë për transportimin e kufomave gjatë natës janë pjesë e këtij procesi. Një pjesë e trupave, sipas Bajram Golës dhe burimeve të tjera që përdor Butka, u ngarkuan dhe u transportuan drejt detit ose zonave të tjera të Tivarit.

571. Hedhja e trupave në det do të kishte dy pasoja: do të zhdukte provën fizike dhe do ta bënte shumë më të vështirë që familjet të identifikonin viktimat. Për këtë arsye Butka e trajton detin Adriatik si një nga “varret” e mundshme të qindra shqiptarëve.

572. Dëshmitë për lidhjen e kufomave me gurë ose mjete të tjera synojnë të shpjegojnë përse trupat nuk dolën në sipërfaqe në numër shumë të madh. Këto të dhëna nuk janë verifikuar forensikisht në libër, por paraqiten si rrëfime që kërkojnë hetim të mëtejshëm.

573. Banorët shqiptarë dhe myslimanë të Tivarit shfaqen në libër në një rol të ndryshëm nga njësitë ekzekutuese. Sipas dëshmive, ata reaguan ndaj mënyrës së trajtimit të kufomave dhe kërkuan që një pjesë e tyre të varrosej në varrezat myslimane.

574. Ky reagim është i rëndësishëm për Butkën sepse tregon se masakra nuk mund t’i atribuohet në mënyrë kolektive gjithë popullsisë së Tivarit ose gjithë malazezëve. Ekziston dallim mes strukturave ushtarake dhe qytetarëve të zakonshëm që mund të kenë ndihmuar viktimat ose të kenë kundërshtuar trajtimin e trupave.

575. Shifrat 430 dhe 485 të varrosurve në varrezat myslimane dalin nga burime të ndryshme. Butka nuk e paraqet dallimin si problem që e rrëzon dëshminë, por si një tregues se edhe për një vend konkret varrimi mungon regjistri i saktë dhe përfundimtar.

576. Nëse në varrezat myslimane u varrosën mbi 400 trupa, ndërsa dëshmitarë të tjerë flasin për qindra të tjerë të hedhur në det dhe vende të tjera, atëherë shifra totale e viktimave mund të kalonte ndjeshëm minimumin e raportuar zyrtarisht. Ky është një nga argumentet që Butka përdor kundër shifrës së ulët.

577. Megjithatë, autori e di se ky arsyetim kërkon kujdes: nuk duhet të numërohen dy herë të njëjtat viktima. Prandaj ai përpiqet të dallojë të varrosurit, të hedhurit në det dhe të zhdukurit sipas dëshmive, edhe pse mungesa e regjistrave e bën të pamundur një ndarje përfundimtare.

578. Një hetim forensik modern do të mund të ndihmonte në këtë pikë. Butka kërkon identifikimin e varrezave dhe vendeve të mundshme të hedhjes së trupave, sepse ekzaminimi i tyre mund të jepte një minimum fizik të viktimave dhe ndoshta edhe identifikim përmes eshtrave.

579. Në kohën e shkrimit të librit, një hetim i tillë i plotë nuk ishte kryer. Kjo do të thotë se historiografia vazhdonte të varej kryesisht nga dokumentet, dëshmitë dhe kujtesa lokale. Për autorin, kjo ishte një mangësi e rëndë institucionale edhe shumë dekada pas ngjarjes.

580. Butka e konsideron përgjegjësi të shteteve pasardhëse që ta mundësojnë këtë hetim. Serbia, Mali i Zi, Kosova, Shqipëria, Maqedonia dhe Kroacia kanë secila pjesë të dokumentacionit ose të itinerarit të kolonave dhe vetëm bashkëpunimi ndërmjet tyre mund të japë një tablo të plotë.

581. Për Shqipërinë, detyrimi është edhe më i madh sipas autorit sepse një pjesë e krimeve u krye brenda territorit të saj dhe sepse strukturat shqiptare kishin rol në përcjelljen, mobilizimin dhe kthimin e të arratisurve. Ky është edhe kuptimi i nëntitullit të veprës mbi “përgjegjësinë e shtetit shqiptar”.

582. Butka kërkon të ndahet përgjegjësia e shtetit të vitit 1945 nga përgjegjësia e shqiptarëve si popull. Ashtu si në rastin e Malit të Zi, faji duhet të individualizohet te drejtuesit, institucionet dhe komandat që morën vendime, jo të shndërrohet në akuzë kolektive kundër një kombi.

583. Ky pozicion është i rëndësishëm sepse tema e Tivarit mund të përdoret lehtë për antagonizëm etnik. Butka, megjithë gjuhën e fortë, kërkon që nxjerrja e së vërtetës të shërbejë për drejtësi dhe pajtim, jo për riprodhimin e urrejtjeve të vjetra.

584. Ai e shpreh këtë ide në hyrjen e librit duke argumentuar se vetëm e vërteta historike mund t’i shërojë plagët. Një popull, sipas tij, nuk mund të jetë plotësisht i lirë nëse nuk e njeh historinë e vet dhe nuk distancohet nga krimi e dhuna.

585. Për autorin, krimi i pandëshkuar rrezikon të përsëritet. Pikërisht për këtë arsye ai e lidh hetimin e Tivarit me një mësim më të gjerë ballkanik: fshehja e krimeve prodhon mite, urrejtje dhe revansh, ndërsa dokumentimi dhe përgjegjësia mund të ndihmojnë në ndërtimin e marrëdhënieve më të qëndrueshme.

586. Libri ka kështu edhe një dimension moral përtej rindërtimit kronologjik. Butka nuk dëshiron vetëm të tregojë se çfarë ndodhi, por kërkon njohje publike të viktimave, distancim nga ekzekutorët dhe pranim institucional të përgjegjësive.

587. Botimi i listave të rekrutëve është pjesë e këtij qëllimi moral. Një listë me emra e bën shumë më të vështirë që viktimat të reduktohen në një numër abstrakt. Çdo emër tregon se pas shifrës së përgjithshme ekzistonte një person me familje, vendlindje dhe jetë të ndërprerë.

588. Butka përpiqet gjithashtu të identifikojë moshat e viktimave. Prania e shumë të rinjve dhe madje të miturve përforcon karakterin tragjik të ngjarjes, sepse shumë prej tyre sapo kishin hyrë në moshën e punës dhe të krijimit të familjes.

589. Humbja e kësaj shtrese të re të popullsisë kishte pasoja demografike dhe ekonomike për fshatrat e Kosovës. Edhe kur numri i viktimave në një fshat ishte relativisht i vogël, humbja e disa burrave të rinj mund të ndikonte në familjet e gjera, punën bujqësore dhe strukturën shoqërore.

590. Kjo është arsyeja pse familjet e viktimave shfaqen kaq shpesh në dëshmitë e librit. Masakra nuk përfundon me vdekjen e individit; ajo vazhdon në jetën e vejushave, jetimëve dhe prindërve që nuk morën kurrë trupin ose një njoftim të qartë për fatin e të afërmit.

591. Në disa raste familjet prisnin për vite me shpresën se i afërmi mund të ishte gjallë diku në Jugosllavi. Mungesa e një liste zyrtare të të vdekurve e zgjaste këtë pasiguri dhe e bënte pikëllimin edhe më të rëndë.

592. Ky fenomen është i zakonshëm në rastet e zhdukjeve masive: pa trup dhe pa dokument vdekjeje, familja nuk mund ta mbyllë procesin e zisë. Butka e sheh pikërisht këtë si një nga arsyet pse Masakra e Tivarit mbeti plagë e hapur për kaq gjatë.

593. Konfiskimi i pronave e thellonte vuajtjen. Një familje që kishte humbur mbajtësin kryesor ekonomik përballej më pas me humbjen e tokës ose bagëtisë. Dëshmitë e vejushave tregojnë se represioni ekonomik mund të vazhdonte përtej vdekjes së viktimës.

594. Butka argumenton se ky trajtim është provë se pushteti nuk i konsideronte realisht viktimat e Tivarit si luftëtarë të vet. Nëse do t’i konsideronte të tillë, familjet do të duhej të merrnin mbështetje, ndërsa në disa raste ato u trajtuan si familje të njerëzve të dyshuar politikisht.

595. Rasti i Avdi Hajrës është simbolik në këtë drejtim. Djali i tij lindi pas vdekjes së babait dhe mori emrin e tij, por familja u përball me konfiskim dhe stigmatizim. Për Butkën, një histori e tillë tregon se pasojat e vitit 1945 mund të trashëgoheshin te brezi tjetër.

596. Edhe të mbijetuarit e mbartën traumën për gjithë jetën. Azem Hajdini e përshkroi Tivarit vazhdimisht, u përpoq të bindte institucionet të hetonin dhe e bëri zbardhjen e ngjarjes një pjesë qendrore të jetës së tij.

597. Butka e interpreton këmbënguljen e Hajdinit si formë të përgjegjësisë ndaj të vdekurve. Ai kishte shpëtuar rastësisht, ndërsa mijëra të tjerë nuk mund të flisnin; për këtë arsye e konsideronte dëshminë një lloj detyrimi moral.

598. E njëjta ndjenjë shfaqet te Bajram Gola, i cili thoshte se për dekada e kishte rënduar ndërgjegjja për atë që dinte mbi Tivarit. Kur kushtet politike ndryshuan, ai vendosi të fliste publikisht dhe të kërkonte përgjegjësi.

599. Për Butkën, këta dëshmitarë janë të domosdoshëm sepse arkivat shtetërore nuk përmbajnë gjithmonë përvojën e viktimës. Një raport ushtarak mund të shkruajë “430 të vrarë”, por vetëm dëshmitari mund të tregojë se si një i plagosur kërkonte ujë, si njerëzit fshiheshin nën kufoma ose si familjet prisnin kthimin e tyre.

600. Në përfundim të këtij blloku, Uran Butka e ndërton kujtesën e Masakrës së Tivarit mbi tri shtylla që duhet të kontrollojnë njëra-tjetrën: dokumentin arkivor, dëshminë njerëzore dhe analizën historike. Dokumenti jep strukturën e komandimit dhe numrat; dëshmia jep përjetimin konkret; ndërsa analiza përpiqet t’i bashkojë në një shpjegim të procesit. Vetëm ky kombinim, sipas logjikës së librit, mund ta afrojë historiografinë me të vërtetën e plotë të tragjedisë së marsit-prillit 1945.

601. Uran Butka i kushton rëndësi të veçantë mënyrës se si dokumentet e periudhës përdorin termin “mobilizim”. Për autorin, ky term administrativ mund të krijojë përshtypjen e një procesi normal ushtarak, ndërsa dëshmitë dhe raportet tregojnë se shumë shqiptarë u morën me forcë, u kërcënuan, u arrestuan ose u mashtruan për destinacionin e tyre. Prandaj ai kërkon që “mobilizimi” të lexohet gjithmonë në kontekstin konkret të Kosovës së pranverës 1945.

602. Urdhri për mobilizimin e shqiptarëve dhe dërgimin e tyre në repartet e Armatës Jugosllave vinte nga Shtabi Suprem i Ushtrisë Jugosllave. Kjo e vendos procesin në nivelin më të lartë të komandës ushtarake dhe e përjashton idenë se kolonat u krijuan vetëm nga iniciativa e autoriteteve lokale në Kosovë.

603. Mobilizimi në terren u zbatua nën drejtimin e Shtabit Operativ të Kosmetit. Për Butkën, kjo strukturë është një hallkë qendrore sepse koordinonte njësitë, merrte raportet, jepte urdhra për grumbullimin e rekrutëve dhe kishte lidhje të drejtpërdrejtë me divizionet jugosllave e shqiptare që vepronin në Kosovë.

604. Reagimi i shqiptarëve ndaj mobilizimit ishte larg të qenit njëtrajtshëm pozitiv. Në shumë zona pati fshehje, dezertime dhe arratisje në male, ndërsa një pjesë u bashkua me formacionet e rezistencës ose u përpoq të kalonte në Shqipëri dhe Greqi. Këto sjellje tregojnë shkallën e mosbesimit ndaj qëllimit të mobilizimit.

605. Butka e konsideron veçanërisht të rëndësishëm faktin se qindra shqiptarë preferuan të arratiseshin sesa t’i bashkoheshin Ushtrisë Jugosllave. Nëse mobilizimi do të perceptohej si pjesëmarrje normale në fundin e luftës antifashiste, një shkallë kaq e lartë dezertimi do të ishte më e vështirë për t’u shpjeguar.

606. Shumë prej të arratisurve, kur hasnin njësitë e Ushtrisë NÇ të Shqipërisë, dorëzoheshin duke besuar se kishin gjetur mbrojtje. Për Butkën, ky besim ishte i natyrshëm për shkak të gjuhës, përkatësisë kombëtare dhe faktit që një pjesë e kosovarëve i shihnin formacionet nga Shqipëria si kundërpeshë ndaj komandave serbo-malazeze.

607. Ky besim u thye kur të arratisurit iu dorëzuan përsëri strukturave jugosllave. Autori e konsideron këtë një nga episodet më të rënda morale të rolit të formacioneve shqiptare, sepse njerëzit u dorëzuan pikërisht te autoritetet prej të cilave kishin ikur.

608. Procesi i dorëzimit ishte i dokumentuar me lista emërore. Kjo tregon se nuk bëhej fjalë vetëm për kapjen spontane të individëve, por për një praktikë të administruar me regjistra dhe korrespondencë zyrtare mes shtabeve.

609. Në listat e dorëzuara shënohej edhe nëse individi kishte qenë me Shaban Polluzhën. Kjo kategori kishte rëndësi politike, sepse ish-luftëtarët e tij konsideroheshin veçanërisht të rrezikshëm nga pushteti jugosllav.

610. Shënime të tipit “i rrezikshëm” pranë emrave krijonin, sipas Butkës, një profil që mund të përdorej për ndëshkim të mëvonshëm. Për autorin, lista të tilla ishin më shumë se dokumente statistikore: ato mund të funksiononin si instrument seleksionimi për OZN-ën dhe Mbrojtjen e Popullit.

611. Pjesa më e madhe e personave në këto lista ishin bujq dhe fshatarë. Kjo tregon se goditja nuk kufizohej te një elitë e ngushtë politike, por përfshinte shtresën e gjerë rurale që përbënte shumicën e popullsisë shqiptare të Kosovës.

612. Gjendja ekonomike e shumë të regjistruarve shënohej si e dobët. Butka e përdor këtë fakt për të kundërshtuar propagandën që e paraqiste rezistencën si lëvizje të pronarëve të mëdhenj ose “reaksionit borgjez”; një pjesë e konsiderueshme e të ndjekurve ishin fshatarë të varfër.

613. Në listat e cituara nga autori ka edhe fëmijë 14-vjeçarë. Prania e tyre tregon se mobilizimi nuk respektonte kufijtë normalë të moshës dhe se administrata ushtarake përfshinte edhe individë që, sipas standardeve normale, nuk mund të konsideroheshin ushtarë të rregullt.

614. Po kështu, dëshmitë nga Prizreni përmendin burra 65-70-vjeçarë. Ky ekstrem tjetër i moshës e forcon argumentin se në disa zona operacioni kishte marrë formën e grumbullimit të gjerë të meshkujve dhe jo të rekrutimit të përzgjedhur ushtarak.

615. Butka e përdor praninë e të miturve dhe të moshuarve për të vënë në dyshim arsyetimin e nevojës urgjente të frontit. Një ushtri që kërkon ushtarë efektivë do të kishte interes të shmangte individët fizikisht të papërshtatshëm.

616. Në të njëjtën logjikë hyn edhe mobilizimi i njerëzve me tifo dhe tuberkuloz. Dokumenti që përmend 90 të sëmurë të rëndë të ndaluar në Prizren tregon se kontrolli shëndetësor ose ishte shumë i dobët, ose qëllimi i grumbullimit nuk kufizohej te nevojat luftarake.

617. Butka e konsideron të rëndë faktin se këta të sëmurë nuk u kthyen thjesht në familje. Fati i tyre mbetet i paqartë, duke shtuar edhe një kategori tjetër njerëzish në grupin e të zhdukurve të vitit 1945.

618. Në kazermat e Prizrenit rekrutët u çarmatosën përpara nisjes. Për autorin, ky fakt është një nga çelësat për të kuptuar gjithë itinerarin e mëvonshëm, sepse një masë prej mijëra burrash të paarmatosur ishte shumë më e lehtë për t’u kontrolluar dhe nuk mund të kundërshtonte efektivisht përcjellësit.

619. Çarmatimi nuk kufizohej vetëm te pushkët. Dëshmitë thonë se shqiptarëve iu morën edhe sende të vogla që mund të shërbenin si mjete mbrojtjeje, çka tregon nivelin e lartë të mosbesimit të komandës ndaj tyre.

620. Butka pyet vazhdimisht pse një ushtri do t’i çarmatoste kaq plotësisht njerëzit që pretendonte se po i dërgonte në front. Kjo pyetje retorike është një nga bazat e argumentit të tij se rekrutët nuk trajtoheshin si ushtarë të zakonshëm.

621. Përpara çarmatimit, disa kosovarë kishin ardhur me armët e tyre. Ky detaj tregon se ata mund të kenë besuar sinqerisht se po bashkoheshin me një formacion luftarak dhe jo se po hynin në një kolonë të kontrolluar.

622. Propaganda se do të shkonin në Shqipëri e bëri këtë besim edhe më të fortë. Për Butkën, përdorimi i Shqipërisë si element bindës ishte një mashtrim i kalkuluar ndaj ndjenjës kombëtare të kosovarëve.

623. Në Proklamatën e LLTSH-së kjo paraqitet si “tradhtia e dytë”: pas zhgënjimeve të mëparshme, autoritetet ndryshuan mënyrën e thirrjes duke thënë se rekrutët i kërkonte Enver Hoxha. Kjo proklamatë është një burim politik i kohës, jo dokument neutral, por Butka e përdor për të rindërtuar perceptimin shqiptar të mobilizimit.

624. Prizreni ishte edhe vendi ku u krye “riorganizimi” i rekrutëve. Komandat shqiptare që kishin ekzistuar në formacionet vendore humbën dhe njerëzit u futën në struktura të kontrolluara nga jugosllavët.

625. Kjo ndryshoi jo vetëm organizimin, por edhe gjuhën e komandimit. Para Prizrenit, në disa formacione urdhrat jepeshin në shqip; pas riorganizimit, rekrutët u futën në sistemin e komandës jugosllave.

626. Për shumë shqiptarë që nuk dinin mirë serbisht, kjo krijonte barrierë të madhe komunikimi. Dëshmitë për sharje dhe urdhra që nuk kuptoheshin plotësisht tregojnë se rekrutët shpesh nuk kishin mundësi të dinin saktë çfarë kërkohej prej tyre.

627. Barrierat gjuhësore mund të shndërroheshin në rrezik fizik. Një person që nuk kuptonte urdhrin për të mos dalë nga rreshti ose për të mos iu afruar ujit mund të goditej si shkelës i disiplinës.

628. Sipas Butkës, kjo tregon edhe mungesën e përgatitjes së kolonave për integrim normal ushtarak. Nëse këta njerëz do të dërgoheshin për të luftuar efektivisht në një ushtri shumëkombëshe, do të duhej një organizim më i mirë i komandimit dhe përkthimit.

629. Në vend të kësaj, kontrolli mbështetej kryesisht te forca e rojeve. Dëshmitarët kujtojnë se ushtarët e armatosur ecnin në të dy krahët e kolonës dhe paralajmëronin se largimi nga rreshti do të sillte vrasje.

630. Ky sistem funksiononte edhe si barrierë kundër arratisjes. Rekrutët ishin të shumtë, por për shkak të çarmatimit, lodhjes dhe shpërndarjes në një kolonë të gjatë, një përpjekje individuale për ikje ishte jashtëzakonisht e rrezikshme.

631. Shumë arratisje ndodhën natën ose në terrene të vështira ku rojet e kishin më të vështirë të kontrollonin çdo individ. Megjithatë, edhe pas arratisjes, shqiptarët përballeshin me rrezikun e kapjes nga strukturat jugosllave ose shqiptare.

632. Butka e sheh këtë si një rrjet kontrolli që shtrihej përtej vetë kolonës. Postblloqet, OZN-a, Mbrojtja e Popullit dhe autoritetet shqiptare mund të kapnin njerëzit edhe pasi ata kishin shpëtuar nga rojet e drejtpërdrejta.

633. Prandaj arratisja nga kolona nuk nënkuptonte domosdoshmërisht shpëtim. Fatime Jupa dhe të tjerë arritën në Shkodër, por më pas u vunë përsëri nën kontroll dhe u kthyen drejt strukturave jugosllave.

634. Ky cikël — mobilizim, arratisje, kapje, dorëzim — është një nga elementet më të përsëritura në librin e Butkës. Ai tregon se sistemi ishte krijuar në mënyrë që të reduktonte në minimum mundësinë e kosovarëve për t’u shkëputur nga kontrolli ushtarak.

635. Dokumentet e majit 1945 për pengimin e kalimit në Greqi tregojnë se ky kontroll vazhdoi edhe pasi kolonat kryesore ishin nisur. Njësitë shqiptare mbanin pozicione në zona kufitare me detyrë të ndalonin të arratisurit.

636. Për Butkën, ky urdhër është një tjetër provë se politika ndaj të arratisurve nuk ishte vetëm jugosllave. Formacionet shqiptare merrnin pjesë drejtpërdrejt në bllokimin e rrugëve të shpëtimit.

637. Një pjesë e të arratisurve tentonte të shkonte në Greqi sepse nuk ndihej e sigurt as në Kosovë dhe as në Shqipëri. Kjo dëshmon shkallën e frikës së krijuar nga operacionet ushtarake të pranverës 1945.

638. Sipas Butkës, politika e ndjekjes së të arratisurve kishte edhe funksion politik: sa më pak ish-luftëtarë ose dëshmitarë të lirë të mbeteshin, aq më e lehtë ishte kontrollimi i situatës në Kosovë.

639. Në këtë kuptim, operacioni nuk përfundonte te fronti ushtarak; ai përfshinte edhe sigurimin e brendshëm. OZN-a dhe struktura të tjera ndiqnin vazhdimisht informacionin mbi grupet e arratisura.

640. Dokumentet e OZN-ës për Prizrenin tregojnë se edhe dezertimi i një batalioni të tërë ndiqej me hollësi. Autoritetet dinin numrin e njerëzve, drejtuesit dhe zonat ku vepronin.

641. Batalioni IV i Brigadës IV ishte një shembull i rëndësishëm sepse shumica e tij dezertoi. Ky fakt tregon se mosbesimi ndaj politikës jugosllave kishte depërtuar edhe në formacione që nominalisht ishin pjesë e Ushtrisë Nacionalçlirimtare.

642. Nga rreth 630 njerëz të batalionit, rreth 460 dezertuan sipas materialit të cituar. Kjo është një përqindje jashtëzakonisht e lartë dhe tregon se konflikti nuk mund të reduktohet në një numër të vogël “reaksionarësh”.

643. Udhëheqësit e grupit të dezertuar përmenden në raportet e OZN-ës. Kjo tregon se strukturat e sigurisë po përpiqeshin të identifikonin personat që mund të organizonin rezistencë të re në zonën e Prizrenit.

644. Prania e një grupi prej rreth 600 njerëzish në perëndim të Prizrenit më 24 mars është veçanërisht domethënëse sepse përkon me nisjen e kolonës së parë. Në të njëjtën kohë që rekrutët po largoheshin, autoritetet po përballeshin me një grup të madh të armatosur pranë qendrës së mobilizimit.

645. Për Butkën, kjo tregon se pushteti jugosllav kishte arsye konkrete të frikësohej nga ndërhyrja e rezistencës në procesin e mobilizimit. Kjo frikë mund të ketë ndikuar në masat e jashtëzakonshme të sigurisë rreth Prizrenit dhe kolonave.

646. Rruga drejt Shqipërisë zgjidhej edhe sepse e largonte shpejt kolonën nga zonat ku mund të gjente mbështetje lokale. Pasi kalonin kufirin, rekrutët ishin fizikisht të ndarë nga familjet dhe strukturat e rezistencës në Kosovë.

647. Ky largim e bënte më të vështirë çdo aksion për çlirimin e tyre. Një grup rezistence në Drenicë ose Prizren nuk mund t’i ndiqte lehtë kolonat nëpër malet e Shqipërisë së Veriut deri në Tivar.

648. Butka e konsideron këtë element strategjik të itinerarit. Rruga nuk ishte vetëm korridor drejt frontit; ajo ishte edhe mënyrë për t’i shkëputur rekrutët nga baza shoqërore dhe politike e tyre.

649. Gjatë kalimit në Shqipëri, popullsia vendase shpesh u jepte ushqim ose ndihmë rekrutëve. Dëshmitë për bukë, çorape dhe mbështetje tregojnë solidaritetin e banorëve me shqiptarët e Kosovës.

650. Ky solidaritet civil kontraston me qëndrimin institucional të shtetit. Ndërsa qytetarët mund të ndihmonin individualisht, strukturat ushtarake dhe të sigurisë shqiptare zbatonin marrëveshjet me komandën jugosllave.

651. Butka e sheh këtë dallim si të rëndësishëm për të mos e ngarkuar shoqërinë shqiptare në tërësi me përgjegjësi. Përgjegjësia që ai diskuton është shtetërore dhe politike, jo kolektive ndaj popullit shqiptar.

652. E njëjta logjikë zbatohet për Malin e Zi. Njësitë malazeze dhe drejtuesit e tyre mund të mbajnë përgjegjësi konkrete, por banorë të zakonshëm të Tivarit shfaqen në dëshmi si njerëz që ndihmuan në varrimin ose shpëtimin e viktimave.

653. Kjo qasje e individualizimit të fajit është një nga elementet më të rëndësishme për përdorimin e librit si burim historik dhe jo si tekst nxitës urrejtjeje. Butka kërkon identifikimin e autorëve dhe institucioneve, jo shpalljen e një populli të tërë fajtor.

654. Për këtë arsye ai mbështet kërkesat e Lulgjurajt që Mali i Zi të hapë arkivat dhe të kërkojë falje institucionalisht. Një falje e tillë do të ndante përgjegjësinë shtetërore nga identiteti etnik i malazezëve të zakonshëm.

655. Në të njëjtën mënyrë, Shqipëria duhet sipas Butkës të pranojë rolin e regjimit komunist pa e shndërruar atë në akuzë kundër shqiptarëve të Shqipërisë. Përgjegjësia lidhet me udhëheqjen politike, komandat dhe strukturat e sigurisë të vitit 1945.

656. Titulli i librit “dhe përgjegjësia e shtetit shqiptar” është pikërisht shprehje e kësaj qasjeje. Autori synon të plotësojë një boshllëk që, sipas tij, historiografia shqiptare e kishte lënë pothuajse të paprekur.

657. Butka argumenton se është më e lehtë të dënohet vetëm Beogradi sesa të shqyrtohet roli i Tiranës. Por një histori kombëtare serioze duhet të jetë e gatshme të hetojë edhe gabimet dhe krimet e institucioneve të veta.

658. Ky është edhe mesazhi metodologjik i hyrjes së librit: historia nuk duhet përdorur për vetëjustifikim kombëtar, por për të njohur të vërtetën edhe kur ajo është e dhimbshme.

659. Në këtë frymë, Butka kritikon fshehjen e dokumenteve ose mosbotimin e tyre për arsye politike. Vetëm hapja e arkivave mund të lejojë që interpretimet të ballafaqohen me provat.

660. Ai e sheh dokumentin arkivor si bazë, por jo si të vetmin burim. Dokumentet e një shteti mund të jenë të paplota, të manipuluara ose të hartuara për të justifikuar veprimet e tij, prandaj duhen krahasuar me dëshmitë dhe dokumentacionin e palëve të tjera.

661. Raportet jugosllave për Tivarit janë shembulli më i qartë. Ato pranojnë qindra të vrarë, por përdorin gjuhë si “incident i padëshirueshëm”, që e minimizon dimensionin moral dhe juridik të ngjarjes.

662. Për Butkën, gjuha burokratike është vetë pjesë e historisë. Termat që përdor një institucion tregojnë se si ai kërkon ta përkufizojë ngjarjen dhe të kufizojë përgjegjësinë e vet.

663. Termi “incident” është problematik sepse zakonisht nënkupton një ngjarje të kufizuar e të papritur. Kur rezultati është vrasja e qindra njerëzve, përdorimi i tij mund të shërbejë për zvogëlimin e perceptimit publik të krimit.

664. Rankoviçi përdori edhe termin “gabim i tmerrshëm”. Ky formulim pranon se kishte ndodhur diçka shumë e rëndë, por e paraqet si gabim në vend të krimit të qëllimshëm. Butka e kundërshton këtë kornizë.

665. Për autorin, një gabim mund të jetë vendim i keq operacional; vrasja masive e njerëzve të paarmatosur dhe përpjekja e mëvonshme për fshehjen e trupave kërkon kategori shumë më të rëndë përgjegjësie.

666. Megjithatë, deklarata e Rankoviçit mbetet e vlefshme sepse është pranim nga një drejtues i lartë se komandantët kishin vepruar në mënyrë të papranueshme. Butka e përdor këtë pranim kundër çdo mohimi të plotë të masakrës.

667. Edhe në versionin më të favorshëm për autoritetet jugosllave, pra me rreth 300 të vrarë, ngjarja mbetet një masakër e madhe. Kjo është një nga pikat ku debatet për shifrat nuk duhet të fshehin natyrën e krimit.

668. Butka e konsideron debatin statistik të rëndësishëm për saktësinë historike, por jo për të vendosur nëse krimi ekzistoi. Fakti i vrasjes masive pranohet edhe nga burimet jugosllave.

669. Problemi është sa i madh ishte numri real dhe nëse viktimat e rrugës duhet të përfshihen në të njëjtën kategori. Këtu fillojnë dallimet e mëdha mes studiuesve dhe dëshmitarëve.

670. Për Butkën, një minimum konservator mund të ndërtohet nga raportet zyrtare. Më pas, dëshmitë dhe dokumentet e tjera mund të përdoren për të identifikuar humbje që nuk gjenden në atë minimum.

671. Kjo është arsyeja pse ai arrin në disa nivele shifrash dhe jo në një numër absolut të vetëm. Në disa pjesë jep minimumet dokumentare, ndërsa në të tjera paraqet intervale më të gjera që përfshijnë dëshmitë shqiptare.

672. Përllogaritja prej rreth 2.543 viktimash për kolonat e marsit dhe prillit është një nga minimumet që ndërton. Ajo nuk është shifra e vetme që qarkullon në libër, por rezultat i një mënyre të caktuar krahasimi burimesh.

673. Kur përfshihen të dhënat mbi vrasjet në territorin shqiptar dhe burime të tjera, intervali mund të ngjitet në rreth 2.947-3.447 viktima. Butka e konsideron edhe këtë interval të hapur për rishikim.

674. Disa dëshmitarë japin shifra edhe më të larta, por autori i dallon nga përllogaritjet e tij dokumentare. Kjo është e rëndësishme për të mos i paraqitur të gjitha numrat si të barabartë në peshë.

675. Azem Hajdini, për shembull, arrinte në 3.890 të humbur vetëm për eshalonin e dytë duke u nisur nga shifra 4.700. Por raportet zyrtare japin një numër fillestar shumë më të ulët për këtë kolonë.

676. Butka e boton dëshminë e Hajdinit sepse ajo është thelbësore për kujtesën e ngjarjes, por lexuesi duhet të dallojë qartë përllogaritjen e dëshmitarit nga evidenca e raportit ushtarak.

677. Kjo mënyrë e ndarjes së burimeve është veçanërisht e rëndësishme për një material me 1.500 fakte: çdo pohim duhet të identifikojë nëse është dokument, dëshmi, pretendim ose interpretim. Pikërisht kjo e shmang kthimin e librit në një narrativë pa dallime burimore.

678. Një tjetër shifër e rëndësishme është 13.037-13.050 rekrutë të mobilizuar për kolonat e Adriatikut. Ky është përllogaritimi i përgjithshëm që Butka arrin duke bashkuar kolonat e marsit dhe prillit.

679. Krahasuar me këtë numër, edhe një minimum prej mbi 2.500 viktimash do të përfaqësonte një përqindje jashtëzakonisht të lartë të humbjeve për një transport që nominalisht duhej të çonte rekrutët në front.

680. Kjo përqindje e lartë është një nga arsyet pse Butka refuzon shpjegimin e tragjedisë vetëm me incidente lokale ose kushte të vështira marshimi. Humbjet janë shumë të mëdha për t’u parë vetëm si aksidente të zakonshme ushtarake.

681. Në kolonat e prillit, helmimi në Dubrovnik është shembulli më dramatik i vazhdimit të humbjeve pas Tivarit. Edhe këtu shifrat ndryshojnë shumë, por të gjitha burimet pranojnë një episod të rëndë me shumë të prekur.

682. Butka e trajton Dubrovnikun si pjesë të të njëjtës tragjedi sepse viktimat ishin rekrutë të të njëjtit operacion mobilizimi. Ndryshimi i vendit nuk e ndryshon origjinën e tyre ose zinxhirin që i kishte sjellë aty.

683. Sipas disa dëshmive, rekrutët u futën në një depo ku ndodheshin substanca kimike të mbetura nga gjermanët. Pas shfaqjes së simptomave, dalja e tyre u pengua nga rojet.

684. Kjo sjell pyetjen nëse viktimat e Dubrovnikut ishin rezultat i aksidentit apo i neglizhencës së qëllimshme. Butka paraqet dëshmitë, por numri dhe motivi mbeten më pak të qarta se te ngjarja e Tivarit.

685. Ndihma e qytetarëve të Dubrovnikut është një nga episodet pozitive mes tragjedisë. Banorët u jepnin të helmuarve qumësht dhe kos, duke shpëtuar sipas dëshmitarëve një numër njerëzish.

686. Ky episod tregon përsëri dallimin mes strukturave ushtarake dhe popullsisë civile. Butka nuk e ndërton historinë mbi antagonizmin kombëtar absolut, por dokumenton edhe raste solidariteti ndërmjet njerëzve të zakonshëm.

687. Për autorin, këto raste solidariteti janë të rëndësishme edhe për pajtimin e mëvonshëm. Ato tregojnë se përgjegjësia duhet të kërkohet te individët dhe institucionet konkrete dhe jo te etnia e banorëve të një qyteti ose vendi.

688. Në Tivar, peshkatarët që fshehën të arratisur kanë të njëjtin funksion moral në rrëfim. Ata rrezikuan të ndihmonin njerëz që strukturat ushtarake po i kërkonin.

689. Në Dubrovnik, qytetarët që u jepnin ushqime të helmuarve treguan se reagimi njerëzor mund të ekzistonte edhe brenda një sistemi represiv. Butka i ruan këto hollësi pikërisht për të mos e reduktuar historinë në kategori të thjeshta etnike.

690. Nga ana tjetër, faktet mbi dekorimin e komandantëve të akuzuar i tregojnë autorit mënyrën institucionale të trajtimit të përgjegjësisë. Në vend që të hetoheshin publikisht, disa vazhduan karriera të suksesshme.

691. Kjo mund të ketë ndikuar drejtpërdrejt në heshtjen e dëshmitarëve. Është shumë më e rrezikshme të akuzosh një person që është bërë gjeneral, diplomat ose hero shtetëror sesa një ish-ushtar të zakonshëm.

692. Për këtë arsye hapja e çështjes u bë më e mundur vetëm kur sistemi jugosllav filloi të dobësohej. Vitet 1990 krijuan hapësirë për parashtresa dhe dëshmi që më parë do të ishin shumë të vështira për t’u publikuar.

693. Bajram Gola e përdori pikërisht këtë moment për të folur hapur. Parashtresa e tij e vitit 1990 tregon kalimin nga kujtesa private në denoncim publik.

694. Lekë Lulgjuraj bëri një hap tjetër në vitin 1992 duke i kërkuar presidentit të Malit të Zi veprim institucional. Kjo e zhvendosi çështjen nga rrëfimi i dëshmitarëve te kërkesa për përgjigje shtetërore.

695. Mungesa e përgjigjes ndaj letrës së tij është, për Butkën, tregues se gatishmëria institucionale për përballje me të kaluarën mbeti e kufizuar edhe pas komunizmit.

696. Butka kërkon që kjo situatë të ndryshojë përmes bashkëpunimit ndërarkivor. Ai e trajton Masakrën e Tivarit si çështje ballkanike dhe jo vetëm si histori kombëtare shqiptare.

697. Nëse të gjitha arkivat hapen, mund të rindërtohen jo vetëm urdhrat, por edhe lëvizjet e kolonave në çdo ditë. Raportet e njësive, evidencat e spitaleve dhe listat e dorëzimit mund të kontrollojnë njëra-tjetrën.

698. Spitalet janë një burim veçanërisht i rëndësishëm, sepse njerëzit e sëmurë ose të plagosur mund të jenë regjistruar jashtë listave të kolonave. Kjo mund të ndihmojë në shpjegimin e disa diferencave numerike.

699. Varrezat janë një burim tjetër. Regjistrat fetarë ose lokalë të varrimeve në Tivar mund të japin të dhëna për numrin e trupave që u varrosën nga banorët.

700. Në përfundim të këtij segmenti, Butka e sheh rindërtimin e së vërtetës si proces të shumëanshëm: numrat duhen kontrolluar me emra, dokumentet me dëshmi, raportet ushtarake me regjistrat civilë dhe vendet e dyshuara të varrimit me kërkime në terren. Vetëm kombinimi i këtyre metodave mund të reduktojë hendekun e madh mes shifrave të ndryshme që kanë qarkulluar për Masakrën e Tivarit.

701. Një nga përfundimet e rëndësishme të Uran Butkës është se kolonat e rekrutëve nuk përbëheshin nga një kategori e vetme politike. Në to kishte ish-partizanë, vullnetarë, njerëz të mobilizuar me forcë, ish-luftëtarë të rezistencës, fshatarë pa angazhim të njohur politik dhe të rinj që ishin paraqitur duke besuar propagandën për Shqipërinë.

702. Kjo heterogjenitet e bën të pasaktë çdo përpjekje për t’i paraqitur të gjithë rekrutët si “ballistë” ose “reaksionarë”. Butka këmbëngul se pjesa dërrmuese ishin njerëz të zakonshëm të mobilizuar në një operacion masiv.

703. Po aq problematike është paraqitja e tyre të gjithë si partizanë të bindur të Jugosllavisë. Shkalla e dezertimeve dhe kundërshtimeve tregon se besnikëria ndaj pushtetit të ri ishte shumë e ndryshme nga një individ te tjetri.

704. Në këtë kuptim, etiketa politike që iu vendos viktimave pas ngjarjes është një pjesë e luftës për kujtesën. Nëse konsiderohen “reaksionarë”, dhuna mund të justifikohet më lehtë; nëse shihen si rekrutë të paarmatosur, përgjegjësia e komandave bëhet shumë më e rëndë.

705. Butka zgjedh qartësisht kornizën e dytë dhe argumenton se edhe njerëzit me bindje nacionaliste nuk humbnin të drejtën për jetë dhe trajtim ligjor. Asnjë përkatësi politike nuk justifikonte ekzekutimin pa gjyq.

706. Ky është një nga elementet ku libri kalon nga debati kombëtar te parimi universal i të drejtave njerëzore. Autori e dënon krimin pavarësisht se cilës palë politike i përkiste viktima.

707. Në hyrje, Butka thekson se çdo krim duhet evidentuar dhe gjykuar, pavarësisht kohës ose autorit. Për të, distancimi nga krimi është kusht i kulturës politike dhe i paqes së qëndrueshme.

708. Kjo qasje shpjegon edhe kritikën e tij ndaj shtetit shqiptar. Një histori kombëtare që dënon vetëm krimet e fqinjit, por fsheh përgjegjësitë e veta, nuk mund të jetë plotësisht e besueshme.

709. Butka e konsideron heshtjen shqiptare për Tivarit edhe më të rëndë sepse viktimat ishin shqiptarë. Sipas tij, një shtet që pretendonte të përfaqësonte interesat kombëtare duhej së paku të kërkonte informacion dhe mbrojtje për fatin e tyre.

710. Në vend të kësaj, dokumentet tregojnë raste ku shteti shqiptar bashkëpunoi në kthimin e të arratisurve. Ky kontrast mes detyrimit kombëtar dhe sjelljes institucionale është thelbi polemik i librit.

711. Butka e lidh këtë sjellje me varësinë politike të udhëheqjes shqiptare nga Partia Komuniste Jugosllave. Në vitet 1944-1945 ndikimi i Beogradit mbi Tiranën ishte shumë i madh.

712. Misioni ushtarak jugosllav në Shqipëri shërbente si një nga kanalet e këtij ndikimi. Ai koordinonte kërkesat e komandës jugosllave dhe lidhjet me drejtuesit shqiptarë.

713. Vukmanoviç Tempo, Miladin Popoviç, Dushan Mugosha dhe oficerë të tjerë jugosllavë shfaqen në librin e Butkës si figura që ushtruan ndikim të madh mbi lëvizjen komuniste shqiptare dhe kosovare.

714. Autori e konsideron Miladin Popoviçin një nga arkitektët politikë të lidhjes së ngushtë mes PKSH-së dhe PKJ-së. Megjithatë, ai dallon rolin e Popoviçit në periudhën para vrasjes së tij nga ngjarjet që ndodhën pas 13 marsit 1945.

715. Vrasja e Popoviçit u përdor propagandistikisht për të goditur “reaksionin shqiptar”. Deklaratat e drejtuesve pas atentatit krijuan atmosferë hakmarrjeje që mund të ketë ndikuar në brutalitetin e ditëve të mëvonshme.

716. Butka nuk e pranon megjithatë idenë se Tivari ishte vetëm hakmarrje për Popoviçin. Mobilizimi, listat dhe urdhrat për transferim kishin nisur më herët.

717. Pra, atentati mund të ketë qenë faktor nxitës emocional ose politik, por jo shkaku themelor i operacionit. Ky dallim ruan kronologjinë e saktë të ngjarjeve.

718. Një tjetër faktor ishte kujtesa e humbjeve malazeze në Drenicë. Disa dëshmitarë dhe autorë i lidhin represaljet në Tivar me dëshirën për hakmarrje ndaj shqiptarëve pas luftimeve të ashpra të janarit dhe shkurtit.

719. Butka e pranon mundësinë e këtij motivi, por edhe këtu argumenton se hakmarrja lokale nuk shpjegon mekanizmin e përgjithshëm të mobilizimit. Ajo mund të shpjegojë brutalitetin e një njësie, jo projektimin e gjithë kolonave.

720. Për këtë arsye libri punon me disa nivele shkaqesh: objektiva politike, frikë nga kryengritja, represion kombëtar, hakmarrje lokale, disiplinë ushtarake e degraduar dhe urrejtje etnike. Asnjë nga këto i vetëm nuk mjafton për të shpjeguar gjithë tragjedinë.

721. Në këtë analizë, përgjegjësia komanduese është më e rëndësishme se motivi psikologjik i çdo ushtari. Një komandant duhet të parandalojë vrasjen e njerëzve nën kontrollin e tij edhe nëse vartësit kanë motive hakmarrëse.

722. Kjo është arsyeja pse Gasha Markoviçi dhe drejtues të tjerë të Brigadës X shfaqen vazhdimisht në dëshmitë e Golës. Për dëshmitarin, përgjegjësia fillonte te komanda dhe nuk mund të shpërndahej në mënyrë anonime te “ushtria”.

723. E njëjta logjikë zbatohet për drejtuesit politikë. Nëse komisarët politikë kishin rol të rëndësishëm në njësi, ata nuk mund të përjashtoheshin automatikisht nga analiza e veprimeve të brigadës.

724. Roli i komisarit politik ishte tipik për ushtritë komuniste të kohës. Ai nuk ishte thjesht propagandist, por kishte autoritet në çështje morale, disiplinore dhe politike brenda repartit.

725. Për këtë arsye Butka e përmend Vladimir Roloviçin krahas komandantit ushtarak. Ai kërkon që përgjegjësia të shqyrtohet në të dyja linjat e komandimit: profesionale-ushtarake dhe partiako-politike.

726. Ky model ekzistonte edhe në divizionet shqiptare, ku komisarët si Ramiz Alia dhe Reiz Malile kishin rol të fuqishëm. Dokumentet e tyre tregojnë se linja partiake ishte e ndërthurur ngushtë me operacionet ushtarake.

727. Koçi Xoxe shprehej se Komiteti Qendror i Partisë ishte “koka udhëheqëse” për pushtetin dhe ushtrinë. Ky dokument është i rëndësishëm sepse tregon se ndarja moderne mes vendimmarrjes politike dhe ushtarake ishte shumë e kufizuar.

728. Për Butkën, kjo do të thotë se përgjegjësitë nuk mund të mbyllen vetëm te komandantët e terrenit. Vendimet e mëdha për Kosovën dhe mobilizimin ishin të lidhura me udhëheqjen partiake.

729. Kjo është arsyeja pse ai përfshin Enver Hoxhën dhe drejtuesit e PKSH-së në analizë edhe kur nuk ka dokument që i vendos fizikisht në Tivar. Përgjegjësia që diskuton është politike dhe institucionale.

730. Butka e dallon këtë nga përgjegjësia penale e ekzekutorit, e cila do të kërkonte prova më specifike për urdhrin ose veprimin e drejtpërdrejtë. Ky dallim është i rëndësishëm për një përdorim të kujdesshëm të librit.

731. Në disa pjesë gjuha e autorit është polemike dhe e fortë, por dokumentet që ai boton mund të analizohen edhe veçmas nga interpretimet e tij. Kjo e bën veprën të vlefshme jo vetëm për tezën, por edhe si përmbledhje dokumentacioni.

732. Radiogramet me data, numra protokolli dhe firma janë veçanërisht të rëndësishme sepse lejojnë kontroll të mëtejshëm në arkiva. Një studiues tjetër mund të rikthehet te fondi arkivor dhe ta verifikojë dokumentin origjinal.

733. Kjo transparencë burimore e dallon dokumentin nga kujtesa orale. Një dëshmi personale është e vlefshme, por nuk mund të kontrollohet në të njëjtën mënyrë si një radiogram i regjistruar në arkiv.

734. Për këtë arsye Butka i përdor të dyja llojet në funksione të ndryshme. Dokumenti tregon urdhrin ose strukturën; dëshmia tregon se si ajo strukturë përjetohej nga njeriu në terren.

735. Për shembull, urdhri për transferimin në Prizren tregon planin administrativ, ndërsa dëshmia e Azem Hajdinit tregon se si u zhvillua çarmatimi dhe kontrolli në kazermë. Të dyja plotësojnë njëra-tjetrën.

736. Po kështu, raporti jugosllav jep numrin e të vrarëve në Tivar, ndërsa dëshmia e një të mbijetuari tregon mënyrën se si u hap zjarri. Njëri pa tjetrin do të jepte një tablo të paplotë.

737. Butka e konsideron këtë kombinim të domosdoshëm sidomos për histori ku institucionet kanë pasur interes ta minimizojnë ngjarjen. Vetëm dokumenti i prodhuar nga institucioni përgjegjës mund të mos tregojë tërë të vërtetën.

738. Në të njëjtën kohë, vetëm dëshmia mund të përmbajë pasaktësi të kujtesës ose shifra të ekzagjeruara. Kjo është arsyeja pse kontrolli i ndërsjellë është thelbësor.

739. Rasti i shifrës 4.700 të Azem Hajdinit është shembull tipik. Dëshmitari e mbante mend këtë numër si shifrën e kolonës, por raportet zyrtare flasin për afërsisht gjysmën e saj.

740. Kjo nuk e bën dëshminë e Hajdinit të pavlefshme për përshkrimin e masakrës. Ajo tregon vetëm se kujtesa numerike duhet kontrolluar me dokumentet.

741. Në të kundërt, shifra zyrtare nuk duhet marrë automatikisht si absolute vetëm sepse është dokument. Një institucion mund të ketë motiv ta zvogëlojë numrin e viktimave.

742. Kështu, Butka kërkon të lëvizë ndërmjet dy rreziqeve: besimit absolut te dokumenti zyrtar dhe besimit absolut te kujtesa e dëshmitarit.

743. Kjo metodë është veçanërisht e dobishme për listat e viktimave. Emri individual është zakonisht më i verifikueshëm sesa një numër i përgjithshëm i kujtuar pas dekadash.

744. Familjet mund të konfirmojnë nëse një person u mobilizua, nëse u kthye dhe çfarë informacioni morën për fatin e tij. Këto të dhëna mund të lidhen me listat ushtarake.

745. Butka e sheh ribotimin e listave si hap drejt një regjistri kombëtar të viktimave. Për të, puna duhet të vazhdojë përtej vetë librit.

746. Një regjistër i tillë duhet të përfshijë jo vetëm të vrarët në Monopol, por edhe të zhdukurit gjatë rrugës, të mbyturit dhe viktimat e Dubrovnikut.

747. Duhet gjithashtu të dallohen njerëzit që vdiqën nga sëmundja ose aksidenti nga ata që u ekzekutuan. Kjo do të ndihmonte në një përllogaritje më të saktë të natyrës së humbjeve.

748. Për Butkën, kjo ndarje nuk synon të zvogëlojë tragjedinë, por të krijojë standard shkencor. Një viktimë aksidenti dhe një viktimë ekzekutimi janë të dyja të vdekura, por kanë përgjegjësi juridike të ndryshme.

749. Në rastin e aksidentit të teleferikut, për shembull, duhen ndarë viktimat e rënies nga pretendimi se të plagosurit u eliminuan më pas. Dy ngjarjet kanë natyrë të ndryshme dhe kërkojnë prova të ndryshme.

750. Në të njëjtën mënyrë, në Dubrovnik duhet dalluar helmimi fillestar nga sjellja e rojeve pasi njerëzit filluan të sëmureshin. Edhe nëse ekspozimi kimik ishte aksidental, pengimi i evakuimit do të krijonte përgjegjësi tjetër.

751. Këto dallime tregojnë se historia e Masakrës së Tivarit është më komplekse sesa një masakër e vetme. Ajo përmban vrasje të drejtpërdrejta, keqtrajtim, neglizhencë, aksidente, helmim dhe zhdukje.

752. Butka e bashkon këtë kompleksitet nën një emërtim të vetëm sepse të gjitha viktimat lidhen me të njëjtin proces mobilizimi dhe transferimi. Kjo është një zgjedhje historiografike e autorit.

753. Në kuptimin e ngushtë, “Masakra e Tivarit” mund të nënkuptojë vetëm 31 marsin dhe Monopolin. Në kuptimin e zgjeruar të Butkës, ajo përfshin gjithë kalvarin e kolonave të marsit dhe prillit.

754. Ky dallim duhet ruajtur sa herë citohen shifra. Një numër për Monopolin nuk duhet krahasuar me një numër për gjithë procesin pa sqaruar çfarë përfshin secili.

755. Butka e konsideron këtë një nga shkaqet kryesore të konfuzionit publik rreth numrit të viktimave. Portale, libra dhe dëshmitarë mund të përdorin të njëjtin emër për kategori statistikore të ndryshme.

756. Për një punim serioz, duhet gjithmonë të thuhet “të vrarë në Tivar”, “të humbur në kolonën e dytë” ose “viktima të gjashtë kolonave”. Kjo e bën debatin shumë më të saktë.

757. Një tjetër problem është dallimi mes “të vrarëve” dhe “të vrarëve e të plagosurve”. Disa raporte japin numrin e përgjithshëm të nxjerrë jashtë kolonës, ndërsa studiuesit mund ta lexojnë gabimisht si numër të vdekurish.

758. Për shembull, raporti me rreth 550 njerëz përfshin edhe rreth 150 të plagosur. Kjo duhet mbajtur parasysh për të mos rritur artificialisht numrin e viktimave fatale.

759. Butka në përgjithësi i dallon këto kategori, edhe pse burimet e kohës jo gjithmonë janë të qarta. Pikërisht kjo është arsyeja pse shifrat mbeten të debatueshme.

760. Një hetim modern do të kërkonte kontrollin e listave të spitaleve për të parë se sa të plagosur mbijetuan. Pa këtë, një pjesë e tyre mund të përfshihet gabimisht mes të vdekurve ose të zhdukurve.

761. Të njëjtën rëndësi kanë regjistrat e njësive ku të mbijetuarit u dërguan më pas. Nëse një person shfaqet në listën e një brigade në Dalmaci pas 31 marsit, ai nuk mund të llogaritet si viktimë e Tivarit.

762. Butka e kupton këtë nevojë dhe për këtë arsye kërkon hapjen e të gjitha arkivave përkatëse. Një arkiv i vetëm nuk mund të ndjekë individin gjatë gjithë itinerarit.

763. Një rekrut mund të shfaqet fillimisht në Prizren, pastaj në Shkodër, Tivar, Dubrovnik dhe në një njësi të Armatës IV. Vetëm bashkimi i regjistrave mund të tregojë fatin e tij.

764. Kjo metodë mund të ulë numrin e “të zhdukurve” duke identifikuar njerëz që në fakt mbijetuan. Në të njëjtën kohë mund të zbulojë viktima që nuk janë përfshirë në listat e njohura.

765. Për Butkën, qëllimi nuk duhet të jetë arritja e shifrës më të lartë, por e shifrës më të saktë. Vetëm saktësia mund t’i japë argumentit historik qëndrueshmëri.

766. Kjo është arsyeja pse ai kritikon edhe minimizimin jugosllav, edhe mungesën e dokumentimit të disa shifrave shumë të larta shqiptare. E vërteta duhet të kërkohet përtej interesit politik të secilës palë.

767. Për autorin, një numër i verifikuar prej 1.000 viktimash ka më shumë vlerë historiografike se një shifër 4.000 që nuk mund të dokumentohet emër për emër. Ky është parim që del nga mënyra se si ai ballafaqon burimet.

768. Megjithatë, mungesa e emrit nuk do të thotë se viktima nuk ekzistoi. Në kushte lufte, shumë njerëz mund të jenë vrarë pa regjistrim, prandaj edhe burimet indirekte duhet të ruhen.

769. Varret masive mund të ndihmojnë pikërisht aty ku mungon dokumenti. Numri i eshtrave në një varr mund të japë një minimum të pavarur nga regjistrat ushtarakë.

770. Për këtë arsye Butka e trajton lokalizimin e varreve si pjesë të kërkimit shkencor, jo vetëm si çështje përkujtimore.

771. Shpellat e Tugjemilit janë një nga vendet që kërkojnë verifikim të tillë. Dëshmitë për hedhjen e kufomave aty nuk mjaftojnë pa një kërkim fizik të zonës.

772. E njëjta gjë vlen për istikamet pranë Zupqit. Nëse aty gjenden eshtra të periudhës, mund të ndihmojnë në verifikimin e dëshmive lokale.

773. Varrezat myslimane të Tivarit janë më të sigurta si vend varrimi, sepse disa burime të ndryshme i përmendin. Por edhe aty numri i saktë i të varrosurve mbetet i diskutueshëm.

774. Deti është shumë më i vështirë për t’u hetuar. Nëse trupat u hodhën në Adriatik, pas kaq dekadash identifikimi forensik është pothuajse i pamundur.

775. Kjo e bën dokumentacionin mbi transportin e kufomave edhe më të rëndësishëm. Një urdhër, raport ose dëshmi e personelit që mori pjesë në largimin e trupave mund të japë informacion që nuk mund të merret më nga terreni.

776. Butka beson se një pjesë e këtyre të dhënave mund të ekzistojë ende në arkivat ushtarake ose të sigurisë së ish-Jugosllavisë. Kjo është arsyeja pse ai e sheh hapjen e arkivave si kusht themelor.

777. Një tjetër fushë kërkimi janë fotografitë e pretenduara të ngjarjes. Dëshmitarët flasin për persona që fotografuan, por deri në materialin e librit nuk del një koleksion i verifikuar fotografik i masakrës.

778. Nëse fotografi të tilla do të gjendeshin, ato mund të ndihmonin për të përcaktuar numrin, vendosjen e trupave dhe konfigurimin e pozicioneve ushtarake. Për Butkën, kjo mbetet një nga pistat e hapura.

779. Prania e amerikanëve në xhip krijon gjithashtu mundësinë e dokumenteve të huaja. Nëse misioni amerikan e regjistroi incidentin, raportet e tij mund të japin një perspektivë të pavarur nga palët shqiptare dhe jugosllave.

780. Butka thotë se ka konsultuar materiale të shërbimeve amerikane dhe britanike për periudhën, por çështja e Tivarit ende kërkon kërkime më të thelluara në arkivat perëndimore.

781. Britanikët janë të rëndësishëm edhe për kontekstin më të hershëm, sepse misionet e tyre ishin pranë udhëheqjes shqiptare gjatë luftës. Fshehja e objektivit të brigadave që do të shkonin në Kosovë tregon se edhe aleatëve nuk u jepej gjithmonë informacion i plotë.

782. Enver Hoxha porosiste që objektivi i brigadave V dhe III të mos i tregohej kapitenit britanik. Për Butkën, ky urdhër është tregues i karakterit politikisht delikat të operacionit në Kosovë.

783. Nëse operacioni do të kishte vetëm karakter të zakonshëm antifashist, autori pyet pse duhej të mbahej i fshehtë nga aleatët britanikë. Kjo është një nga pyetjet retorike që ai përdor për të mbështetur interpretimin e tij.

784. Në letrën e Peko Dapçeviçit, nevoja për forca shqiptare lidhej qartë edhe me “reaksionin” në Kosovë dhe Shqipërinë e Veriut. Ky dokument tregon se objektivi politik ishte i pranishëm në kërkesat jugosllave që para hyrjes së brigadave.

785. Dapçeviçi kërkonte që forcat shqiptare të ndihmonin në ndryshimin e perceptimit të popullsisë ndaj jugosllavëve. Për Butkën, ky është provë se brigadat shqiptare kishin funksion politik dhe propagandistik, jo vetëm ushtarak.

786. Tito e përsëriti kërkesën për brigada shqiptare disa herë. Kjo këmbëngulje tregon rëndësinë që udhëheqja jugosllave i jepte përdorimit të tyre në Kosovë.

787. Fadil Hoxha vetë njoftonte Tiranën se forcat partizane vendore në Kosovë ishin shumë të pakta krahasuar me formacionet nacionaliste. Kjo shpjegon nevojën jugosllave për ndihmë nga Shqipëria.

788. Në disa raporte flitet për vetëm rreth 100 partizanë të ndarë në çeta, ndërsa nacionalistët shqiptarë kishin formacione shumë më të mëdha. Për Butkën, kjo tregon dobësinë fillestare të lëvizjes komuniste në Kosovë.

789. Brigadat shqiptare mund ta ndryshonin këtë raport pa krijuar menjëherë përshtypjen e një pushtimi serb. Pikërisht kjo është ajo që Demaçi e quante “dinakëria e Titos”.

790. Sipas këtij interpretimi, shqiptarët nga Shqipëria mund të qetësonin popullsinë e Kosovës dhe t’i jepnin kohë strukturave jugosllave të konsolidonin pushtetin.

791. Demaçi argumentonte se prania e tyre uli mundësinë e një kryengritjeje të përgjithshme. Butka e citon këtë jo si dokument zyrtar, por si interpretim të një figure të njohur të rezistencës shqiptare.

792. Në terren, njësitë shqiptare morën pjesë edhe në operacione kundër Drenicës. Urdhër-veprimi i përbashkët i ndante qartë sektorët mes brigadave jugosllave dhe shqiptare.

793. Brigada V shqiptare kishte sektorin e vet të spastrimit dhe Brigada III sektor tjetër. Kjo tregon bashkëpunim të strukturuar dhe jo vetëm praninë simbolike të trupave shqiptare.

794. Termi “spastrim” në dokumentet ushtarake mund të nënkuptojë pastrimin e territorit nga forca të armatosura kundërshtare. Butka e lexon atë në kontekst më të gjerë, duke e lidhur me dhunën ndaj popullsisë dhe çarmatimin e saj.

795. Këtu duhet dalluar sërish dokumenti nga interpretimi: urdhri thotë të spastrohet terreni nga “bandat”; Butka argumenton se kjo në praktikë përfshiu edhe popullsinë dhe rezistencën kombëtare shqiptare.

796. Raporti i Reiz Maliles për vrasjet e civilëve serbë e malazezë u jep mbështetje shqetësimeve të autorit. Ai tregon se operacionet nuk kufizoheshin gjithmonë te luftëtarët e armatosur.

797. Vrasja e fëmijëve të përmendur në raport është veçanërisht tronditëse sepse vjen nga një kuadër shqiptar komunist. Kjo e bën të vështirë që informacioni të shpallet thjesht propagandë nacionaliste.

798. Megjithatë, raportuesi vazhdonte të fliste për forcimin e pushtetit dhe “vëllazërimin”. Për Butkën, ky kontrast tregon se ideologjia partiake kishte përparësi ndaj reagimit kombëtar ndaj krimeve.

799. Pikërisht këtu autori e vendos përgjegjësinë morale të komunistëve shqiptarë. Ata kishin informacion për dhunën, por vazhdonin të ndihmonin sistemin që e ushtronte atë.

800. Në këtë mënyrë, deri në këtë pikë të librit, Masakra e Tivarit shfaqet si kulmi i një procesi ku operacionet kundër rezistencës, propaganda, mobilizimi dhe vartësia politike e Tiranës nga Beogradi ndërthuren. Për Butkën, asnjëra prej këtyre hallkave nuk mund të kuptohet plotësisht jashtë të tjerave.

801. Një nga temat e fundit të veprës është fati i kujtesës së Masakrës së Tivarit pas vitit 1945. Uran Butka argumenton se tragjedia nuk u harrua nga familjet dhe të mbijetuarit, por u përjashtua për një kohë të gjatë nga historiografia zyrtare dhe diskursi publik i regjimeve komuniste.

802. Në Jugosllavi, arsyeja kryesore e heshtjes ishte ruajtja e narrativës së Luftës Nacionalçlirimtare si histori e “vëllazërim-bashkimit”. Një masakër e kryer nga partizanë jugosllavë ndaj rekrutëve shqiptarë do të cenonte drejtpërdrejt këtë mit themelues.

803. Në Shqipëri, heshtja kishte një arsye shtesë: hapja e çështjes do të sillte pyetje mbi vendimet e regjimit të Enver Hoxhës, rolin e divizioneve shqiptare dhe dorëzimin e të arratisurve.

804. Prandaj të dy regjimet kishin, sipas Butkës, arsye të ndryshme por të ndërthurura për ta lënë ngjarjen jashtë debatit publik. Beogradi mbronte legjitimitetin e vet; Tirana shmangte ballafaqimin me bashkëpunimin e vitit 1945.

805. Prishja shqiptaro-jugosllave e vitit 1948 e ndryshoi pjesërisht situatën. Regjimi i Tiranës filloi të përdorte disa prej krimeve jugosllave në propagandën kundër Titos.

806. Në gjyqin e Koçi Xoxes u përmendën vrasjet e kosovarëve gjatë transportit. Kjo tregon se informacioni ekzistonte brenda shtetit shqiptar, edhe pse nuk ishte përdorur më parë publikisht.

807. Butka e konsideron këtë përdorim selektiv të së vërtetës. Krimi u përmend kur ishte politikisht i dobishëm për të dënuar një kundërshtar, por nuk u shndërrua në hetim të pavarur mbi gjithë zinxhirin e përgjegjësisë.

808. Koçi Xoxe u bë figura mbi të cilën regjimi mund të ngarkonte ndikimin jugosllav, por dokumentet e Butkës tregojnë se urdhra dhe vendime kishin ardhur edhe nga nivele të tjera të udhëheqjes shqiptare.

809. Për autorin, kjo e bën të pamjaftueshme interpretimin që ia atribuon gjithë përgjegjësinë një personi. Bashkëpunimi me Jugosllavinë ishte politikë e udhëheqjes komuniste shqiptare dhe jo veprim personal i Koçi Xoxes.

810. Radiogrami i Enver Hoxhës për dorëzimin e të arratisurve është një nga dokumentet që e mbështet këtë përfundim. Ai tregon se urdhra të tillë vinin edhe nga komandanti i përgjithshëm.

811. Po kështu, dokumentet e Ramiz Alisë, Rahman Parllakut, Gjin Markut dhe të tjerëve tregojnë se bashkëpunimi ishte i institucionalizuar në shtabet ushtarake.

812. Për këtë arsye Butka kërkon “përgjegjësinë e shtetit shqiptar” dhe jo vetëm përgjegjësinë e një individi. Ky formulim synon të përfshijë sistemin e vendimmarrjes dhe veprimit.

813. Autori megjithatë nuk i trajton të gjithë drejtuesit si njësoj përgjegjës. Roli duhet të përcaktohet sipas dokumenteve: kush dha urdhër, kush informoi, kush dorëzoi njerëz, kush heshti dhe kush mori pjesë në operacione.

814. Kjo ndarje është e rëndësishme edhe për drejtësinë historike. Një komisar që shkruan raport propagandistik nuk ka automatikisht të njëjtën përgjegjësi si komandanti që urdhëron zjarr mbi rekrutët.

815. Për Butkën, historia duhet të jetë e saktë pikërisht në dallimin e këtyre niveleve. Përndryshe akuza e përgjithshme dobëson edhe faktet e forta që dokumentet mund të provojnë.

816. E njëjta qasje duhet zbatuar ndaj Fadil Hoxhës. Autori e konsideron politikisht përgjegjës për rolin në Shtabin Operativ dhe heshtjen, por shënon se akuza për një urdhër personal të masakrës nuk është e dokumentuar në mënyrë përfundimtare.

817. Ky është një shembull i rëndësishëm i kufirit mes asaj që libri pretendon dhe asaj që dokumenti provon. Një material serioz duhet ta ruajë këtë dallim.

818. Në të njëjtën mënyrë, dëshmia e Islam Kadeshit për telegramin e Ramiz Alisë është e rëndësishme, por nuk ka të njëjtën peshë si radiogramet origjinale që ruhen në arkiv.

819. Butka e përfshin sepse mund të plotësojë boshllëqet dokumentare, por lexuesi duhet ta identifikojë si kujtim të një dëshmitari.

820. Kjo disiplinë burimore është veçanërisht e rëndësishme në tema traumatike, ku dëshira për drejtësi mund ta shtyjë studiuesin drejt pranimit të çdo akuze që përputhet me tezën e tij.

821. Butka, pavarësisht tonit të fortë, në disa raste jep pikërisht rezervat e nevojshme. Ai dallon kur diçka është “sipas dëshmisë”, “sipas proklamatës” ose “sipas dokumentit”.

822. Kjo e lejon lexuesin të krijojë edhe një gjykim të pavarur. Nuk është e nevojshme të pranohet çdo interpretim i autorit për të vlerësuar rëndësinë e dokumenteve që ai boton.

823. Për shembull, një studiues mund të kundërshtojë tezën e një plani të përgjithshëm shfarosës, por përsëri duhet të përballet me dokumentet që provojnë mobilizimin, çarmatimin, vrasjet dhe dorëzimin e të arratisurve.

824. Në këtë mënyrë libri mund të shërbejë si bazë për debat historiografik dhe jo vetëm si përfundim i mbyllur. Kjo është një nga vlerat e tij kryesore për projektin HISTORI.

825. Kapitulli me dëshmitë e të mbijetuarve është veçanërisht i rëndësishëm sepse lejon krahasimin e përvojave të njerëzve nga zona të ndryshme. Përsëritja e motiveve si etja, rrahjet dhe vrasjet e atyre që mbeteshin pas krijon një model të përbashkët.

826. Dëshmitarët mund të ndryshojnë në shifra, por shpesh përputhen në përshkrimin e trajtimit. Kjo përputhje cilësore mund të jetë më e besueshme se kujtesa për numra të saktë.

827. Etja është një shembull i tillë. Ajo përmendet nga disa persona dhe lidhet me raste konkrete vrasjesh pranë burimeve.

828. Të njëjtën gjë mund të thuhet për rrahjen me kondakë. Dëshmitë e pavarura flasin për përdorimin e dhunës për të mbajtur ritmin e kolonës.

829. Këmbët e gjakosura dhe opingat e grisura janë një tjetër motiv i përsëritur. Kjo e bën të besueshme tezën se pajisja e rekrutëve ishte jashtëzakonisht e dobët.

830. Ushqimi i pamjaftueshëm dhe mishi i kripur ose i prishur shfaqet gjithashtu në disa kujtime. Kjo tregon probleme të mëdha me furnizimin ose, sipas interpretimit të autorit, keqtrajtim të qëllimshëm.

831. Dëshmitë për vrasjen e të sëmurëve janë më të vështira për t’u verifikuar individualisht, por përsëriten në disa versione. Për këtë arsye Butka nuk i injoron.

832. Një hetim me lista emërore mund të kontrollojë nëse personat e përmendur në këto dëshmi rezultojnë të zhdukur. Kjo është një mënyrë praktike për të testuar kujtesën orale.

833. Dëshmitë e familjeve kanë po ashtu rol të rëndësishëm. Ato mund të konfirmojnë se kur një person u mor, me cilën kolonë shkoi dhe nëse familja mori ndonjë informacion më pas.

834. Në shumë raste familja dinte vetëm se i afërmi “mbeti në Tivar”. Ky formulim popullor mund të përfshinte edhe njerëz të vrarë gjatë rrugës ose më tej në Dalmaci, sepse informacioni i saktë nuk arrinte në fshat.

835. Kjo është një tjetër arsye pse kujtesa familjare duhet krahasuar me dokumentet. Termi “Tivar” u bë simbol për gjithë tragjedinë dhe jo domosdoshmërisht vendi fizik i vdekjes së çdo personi.

836. Në këtë kuptim, Tivari u shndërrua në emër kolektiv të një katastrofe shumë më të gjerë. Butka e përforcon pikërisht këtë kuptim në strukturën e librit.

837. Për familjet, vendi i saktë mund të ishte më pak i rëndësishëm se fakti që njeriu nuk u kthye. Për historianin, megjithatë, lokalizimi është i domosdoshëm për të kuptuar përgjegjësinë dhe mekanizmin e vdekjes.

838. Prandaj Butka lëviz vazhdimisht mes kujtesës kolektive dhe kërkesës për precizion dokumentar. Ky është një tension i natyrshëm në historiografinë e masakrave.

839. Kapitulli “Njeriu që shpëtoi nga Masakra e Tivarit” simbolizon rolin e individit të mbijetuar si dëshmitar të gjithë një brezi. Butka e përdor historinë personale për të konkretizuar ngjarjen e madhe.

840. Mbijetesa shpesh varej nga rastësia: rënia poshtë një kufome, pozicioni në oborr, mundësia për të ikur në një kodër ose ndihma e një banori. Dëshmitë tregojnë sa pak kontroll kishte individi mbi fatin e vet.

841. Kjo rastësi e mbijetesës krijoi edhe ndjenjë faji te disa të shpëtuar. Edhe pse libri nuk e formulon gjithmonë psikologjikisht, këmbëngulja e tyre për të dëshmuar mund të shihet si përpjekje për t’u dhënë zë shokëve të vdekur.

842. Azem Hajdini është shembulli më i qartë. Ai nuk u mjaftua me një dëshmi të vetme, por vazhdoi për dekada të kërkonte hetim institucional.

843. Për Butkën, kjo këmbëngulje e bën Hajdinin burim dhe njëkohësisht aktor të kujtesës historike. Ai ndikoi në mënyrën se si shoqëria shqiptare filloi ta diskutonte Tivarit.

844. Bajram Gola kishte rol të ngjashëm në Mal të Zi dhe Jugosllavi. Pozita e tij si ish-oficer i jepte dëshmisë një dimension institucional që një rekrut i zakonshëm nuk mund ta kishte.

845. Fatime Jupa sillte një perspektivë unike gjinore. Fakti që një vajzë udhëtoi e maskuar si djalë në një kolonë burrash e bën dëshminë e saj të jashtëzakonshme në historinë e ngjarjes.

846. Historia e saj tregon gjithashtu se kufijtë e mobilizimit dhe lëvizjes mund të anashkaloheshin në rrethana të jashtëzakonshme. Ajo arriti të kalonte një sistem të krijuar për meshkuj duke fshehur identitetin.

847. Dëshmia e saj për kthimin e detyruar pas arratisjes është një nga provat më të forta narrative të rolit të autoriteteve shqiptare. Ajo e përjetoi drejtpërdrejt momentin kur shpëtimi nga Tivari u kthye në rrezik të rikthimit.

848. Paniku i të mbijetuarve kur panë oficerët që kishin ardhur t’i merrnin tregon se ata e prisnin vdekjen nëse ktheheshin. Ky është një tregues i rëndësishëm i perceptimit që vetë rekrutët kishin për strukturat jugosllave pas masakrës.

849. Tentativa për t’u hedhur në Bunë tregon se disa preferonin rrezikun e mbytjes ndaj dorëzimit. Kjo është një nga skenat më ekstreme të frikës së përshkruar në dëshmi.

850. Për Butkën, një shtet që i dorëzon këta njerëz mbrapsht edhe pasi sheh këtë frikë ka përgjegjësi të rëndë morale. Ky është një nga momentet ku kritika e tij ndaj Tiranës është më e fortë.

851. Megjithatë, autori duhet të përballet edhe me kontekstin e kohës: Shqipëria e sapodalë nga lufta kishte marrëdhënie jashtëzakonisht të varura nga Jugosllavia dhe një administratë të dobët. Butka e njeh kontekstin, por nuk e konsideron justifikim për dorëzimin e njerëzve në rrezik.

852. Për të, sovraniteti dhe detyrimi njerëzor duhet të kishin peshuar më shumë se bindja ndaj aleatit jugosllav. Ky është gjykimi normativ që përshkon gjithë librin.

853. Në vitet e para pas luftës, megjithatë, orientimi politik i Tiranës ishte drejt Beogradit. U diskutuan forma shumë të ngushta bashkëpunimi ekonomik, ushtarak dhe politik mes dy vendeve.

854. Kjo klimë e bënte pothuajse të pamundur që regjimi shqiptar të ngrinte publikisht një akuzë që do ta paraqiste ushtrinë jugosllave si autore të një masakre të madhe ndaj shqiptarëve.

855. Vetëm pas prishjes së marrëdhënieve u krijua hapësirë për të përdorur disa fakte kundër Titos. Por kjo erdhi tepër vonë për shumë familje dhe nuk solli hetim të plotë.

856. Butka e quan këtë një formë të instrumentalizimit politik të historisë. E vërteta përmendet kur shërben për luftën e brendshme politike dhe fshihet kur dëmton aleancat.

857. Ai kërkon që historiografia pas komunizmit të shkëputet nga ky model. Dokumentet duhet të botohen pavarësisht se cilën figurë ose parti komprometojnë.

858. Për këtë arsye libri përfshin edhe dokumente që dëmtojnë imazhin e figurave të rëndësishme shqiptare. Ky është një element i vetëdijshëm i projektit të autorit.

859. Ramiz Alia është një shembull i tillë, sepse më vonë u bë kreu i shtetit shqiptar. Butka kërkon që roli i tij në vitin 1945 të vlerësohet me dokumentet e kohës dhe jo me statusin e mëvonshëm politik.

860. Rahman Parllaku, po ashtu, u bë figurë e njohur ushtarake. Dokumentet e tij të marsit 1945 tregojnë pozicionimin e Divizionit V dhe bashkëpunimin me strukturat jugosllave.

861. Gjin Marku ishte komandant i shtabit të përbashkët të divizioneve shqiptare. Butka e vendos atë në zinxhirin e komandimit që raportonte drejtpërdrejt te autoritetet jugosllave.

862. Gafur Çuçi shfaqet në dokumentet mbi të arratisurit dhe mobilizimin. Kjo tregon se çështja e kosovarëve vazhdonte të menaxhohej nga komisarët politikë edhe muaj pas Tivarit.

863. Reiz Malile është i rëndësishëm sepse raportet e tij ofrojnë një pamje të drejtpërdrejtë të krimeve të forcave serbe e malazeze. Në këtë aspekt, dokumentet e tij janë një nga burimet më të forta të vetë librit.

864. Butka i përdor këta individë jo vetëm si persona, por si pika hyrëse në funksionimin e institucioneve. Përmes korrespondencës së tyre mund të shihet se si informacioni lëvizte nga terreni në shtab dhe më pas në Tiranë ose Beograd.

865. Kjo rrjedhë informacioni është thelbësore për pyetjen “kush dinte çfarë dhe kur?”. Një nga objektivat e autorit është pikërisht të tregojë se lajmet për krimet nuk mbetën të izoluara në nivel lokal.

866. Raportet e 4-5 prillit janë pika më e qartë e kësaj dijeje pas Tivarit. Ato u dërguan në strukturat më të larta shqiptare vetëm pak ditë pas masakrës.

867. Kjo i jep rëndësi edhe heshtjes së mëvonshme: nuk mund të thuhet se dekadat e mosdiskutimit ishin thjesht pasojë e mungesës së informacionit.

868. Butka e sheh heshtjen si vendim politik. Ai argumenton se informacioni ekzistonte, por nuk u lejua të bëhej pjesë e historisë zyrtare.

869. Kjo është arsyeja pse ai e quan harresën “të qëllimshme”. Nuk bëhej fjalë për humbje të rastësishme dokumentesh, por për mosinteresim institucional për ta trajtuar çështjen.

870. Për familjet, kjo heshtje ishte një formë e dytë e dhunës simbolike. Jo vetëm humbën njerëzit, por nuk mund të flisnin publikisht për mënyrën si kishin vdekur.

871. Fëmijët e viktimave u rritën në shumë raste pa një histori zyrtare të baballarëve të tyre. Kujtimet u transmetuan brenda familjeve dhe jo përmes shkollës ose institucioneve.

872. Kjo krijoi një hendek të madh mes kujtesës private dhe historisë publike. Butka e sheh librin e tij si përpjekje për ta kapërcyer këtë hendek.

873. Publikimi i dëshmive është një mënyrë për ta kthyer kujtesën familjare në burim historik të diskutueshëm publikisht. Ajo mund të verifikohet, krahasohet dhe kritikohet.

874. Publikimi i dokumenteve bën të njëjtën gjë me arkivat që për dekada ishin të paarritshme për publikun. Kështu, historia kalon nga kontrolli i shtetit te debati i studiuesve.

875. Për Butkën, ky proces është pjesë e demokratizimit të shoqërisë. Një shtet demokratik nuk duhet të ketë frikë nga dokumentet që komprometojnë paraardhësit e tij politikë.

876. Përkundrazi, pranimi i gabimeve e rrit besueshmërinë e institucioneve të sotme. Kjo është arsyeja pse autori i bën thirrje shtetit shqiptar aktual të angazhohet në zbardhjen e Tivarit.

877. Ai kërkon gjithashtu angazhim të studiuesve, jo vetëm të politikanëve. Historia nuk mund të zgjidhet me deklarata parlamentare pa kërkim të thellë arkivor.

878. Për këtë arsye botimi i listave, dokumenteve dhe bibliografisë është pjesë themelore e veprës. Butka dëshiron që puna e tij të shërbejë si pikënisje për kërkime të tjera.

879. Ai nuk e paraqet çështjen si të mbyllur. Përkundrazi, shumë vende varrimi, shifra dhe urdhra mbeten për t’u zbuluar.

880. Kjo hapësi kërkimore është arsyeja pse libri mund të prodhojë qindra fakte të veçanta pa u reduktuar vetëm te përshkrimi i masakrës. Ai trajton një sistem të tërë politik, ushtarak dhe memorial.

881. Një pjesë e rëndësishme e këtij sistemi është edhe mënyra se si u krijua narrativa jugosllave pas ngjarjes. Versioni kryesor përpiqej të vendoste fajin fillestar te rekrutët shqiptarë.

882. Dedijer e paraqiste ngjarjen si kryengritje ku shqiptarët kishin sulmuar komandën. Kjo narrativë i jepte përdorimit të forcës karakter reagimi dhe jo agresioni.

883. Rankoviçi ishte më kritik ndaj komandantëve, por edhe versioni i tij fillonte nga një incident ku një shqiptar kishte vrarë ushtarë jugosllavë. Kështu përgjegjësia fillestare përsëri zhvendosej pjesërisht te kolona.

884. Butka kundërshton këtë pikënisje duke theksuar keqtrajtimin e gjatë para incidentit. Edhe nëse një rekrut reagoi dhunshëm, kjo ndodhi pas ditësh rrahjesh, etjeje dhe vrasjesh.

885. Për autorin, konteksti i paraardhës është thelbësor për të kuptuar çdo reagim individual. Nuk mund të fillosh historinë te vrasja e një ushtari malazez dhe të injorosh çfarë kishte ndodhur gjatë qindra kilometrave të marshimit.

886. Megjithatë, edhe ky kontekst nuk do ta justifikonte vrasjen e një përcjellësi nga një rekrut nëse ajo ndodhi. Butka nuk ka nevojë ta mohojë çdo incident për të argumentuar se represalja kolektive ishte kriminale.

887. Ky është një dallim i rëndësishëm: përgjegjësia individuale e një shqiptari për një vrasje nuk mund të transferohet te mijëra bashkëkombës të paarmatosur.

888. Raporti 40 me 1 i përmendur nga Rankoviçi është shembulli i kundërt i këtij parimi. Ai e transformon veprën e individit në faj kolektiv etnik.

889. Nëse kërkesa për 100 shqiptarë për një malazez në dëshmitë e tjera është e saktë, logjika e represaljes ishte edhe më ekstreme. Butka e përdor këtë si tregues të atmosferës së hakmarrjes.

890. Për një analizë juridike moderne, një politikë e tillë do të binte ndesh me parimin e përgjegjësisë individuale dhe mbrojtjes së personave të çarmatosur. Butka e trajton moralisht në këtë frymë.

891. Një tjetër element që autoritetet jugosllave përdorën për justifikim ishte pretendimi se rekrutët kishin fshehur bomba. Edhe nëse disa individë kishin armë të fshehta, kjo nuk e ndryshonte statusin e shumicës dërrmuese si të paarmatosur.

892. Për Butkën, kontrolli në Prizren ishte aq i rreptë sa mundësia e një arsenali të madh të fshehur është e vështirë të besohet. Megjithatë, ai nuk mund ta përjashtojë absolutisht praninë e ndonjë arme individuale.

893. Kjo është arsyeja pse argumenti kryesor nuk duhet të varet nga pyetja nëse një ose dy rekrutë kishin bomba. Edhe në atë rast, reagimi masiv mbetet joproporcional.

894. Butka kërkon kështu që analiza të përqendrohet te masa dhe proporcionaliteti i forcës së përdorur. Qindra të vrarë nuk mund të shpjegohen thjesht me neutralizimin e disa personave të armatosur.

895. Pozicionet e mitralozëve rreth oborrit janë veçanërisht të rëndësishme në këtë kontekst. Ato ishin armë të destinuara për zjarr të gjerë mbi masë dhe jo për arrestimin e disa individëve.

896. Përdorimi i bombave në një hapësirë të mbushur me njerëz e shumëfishonte efektin vdekjeprurës. Dëshmitarët përmendin pikërisht kombinimin e bombave dhe mitralozëve.

897. Për Butkën, ky kombinim tregon qëllim për të shkaktuar humbje masive, pavarësisht se cili ishte incidenti fillestar.

898. Pas të shtënave, vrasja e të plagosurve ose ndjekja e të arratisurve, sipas dëshmive, e përforcon këtë interpretim. Nëse qëllimi do të ishte vetëm ndalimi i revoltës, njerëzit që nuk përbënin më rrezik duhej të arrestoheshin ose trajtoheshin.

899. Fakti që të arratisurit ndiqeshin në male dhe pyje tregon vazhdim të operacionit përtej oborrit. Kjo është një nga arsyet pse Butka e konsideron gjithë zonën e Tivarit pjesë të masakrës.

900. Deri në këtë pikë, vepra e Uran Butkës krijon një tablo ku edhe versionet jugosllave që përpiqen të justifikojnë përdorimin e forcës pranojnë elemente që dëshmojnë dështim të rëndë komandues: reprezalje kolektive, hapje zjarri ndaj masës dhe qindra viktima. Debati historiografik mbetet mbi shkallën e planifikimit dhe numrin e saktë, jo mbi faktin se një masakër e madhe ndodhi.

901. Uran Butka e trajton epilogun e Masakrës së Tivarit jo si fund të një rrëfimi, por si fillim të një problemi të gjatë historik: si do të kujtoheshin viktimat, kush do të mbante përgjegjësi dhe çfarë do të bëhej me dokumentet që komprometonin regjimet e pasluftës.

902. Në dekadat e para, përgjigjja institucionale ishte kryesisht heshtja. Kjo i lejoi versionet zyrtare të mbizotëronin dhe e la kujtesën e viktimave në duart e familjeve dhe të mbijetuarve.

903. Butka argumenton se kjo heshtje ndikoi edhe në humbjen e provave. Sa më shumë kalonte koha, aq më shumë vdisnin dëshmitarët, ndryshonin terrenet dhe zhdukeshin dokumentet ose gjurmët fizike.

904. Prandaj vonesa prej disa dekadash nuk është vetëm problem moral, por edhe metodologjik. Ajo e bën sot shumë më të vështirë arritjen e një shifre përfundimtare dhe identifikimin e urdhëruesve.

905. Megjithatë, autori beson se ende ekzistojnë mundësi të mëdha kërkimi. Arkivat e mbyllura ose pak të shfrytëzuara mund të përmbajnë raporte që nuk janë botuar.

906. Një hetim i ardhshëm duhet të jetë ndërdisiplinor. Historianët duhet të bashkëpunojnë me arkivistë, antropologë forensikë, juristë dhe studiues të kujtesës.

907. Juristët mund të ndihmojnë në dallimin mes përgjegjësisë politike, komanduese dhe penale. Jo çdo figurë që shfaqet në dokumente ka të njëjtin nivel përgjegjësie.

908. Antropologjia forensike mund të ndihmojë në identifikimin e varreve dhe numrin minimal të viktimave. Kjo do të sillte prova të pavarura nga raportet politike.

909. Arkivistët mund të lidhin numrat e fondit dhe dosjeve të cituara nga Butka me dokumente të tjera të së njëjtës seri. Shpesh një radiogram i vetëm ka korrespondencë para dhe pas tij.

910. Historianët lokalë mund të mbledhin kujtesën e fshatrave, sidomos emrat e njerëzve që nuk u kthyen. Kjo mund të plotësojë listat e paplota shtetërore.

911. Për Butkën, lista përfundimtare e viktimave do të ishte një nga rezultatet më të rëndësishme të gjithë procesit. Ajo do të zëvendësonte shifrat e debatueshme me emra sa më të verifikuar.

912. Megjithatë, edhe një listë e plotë e të vdekurve nuk do të mjaftonte pa shpjeguar mekanizmin e krimit. Historia duhet të tregojë si dhe pse njerëzit përfunduan në Tivar.

913. Për këtë arsye libri nis shumë përpara marsit 1945, me politikën jugosllave ndaj Kosovës dhe projektet e spastrimit. Autori kërkon të japë shkakun, jo vetëm rezultatin.

914. Ai vijon me hyrjen e brigadave shqiptare dhe shtypjen e rezistencës sepse i konsideron kushte paraprake të mobilizimit. Struktura e librit vetë pasqyron këtë tezë kauzale.

915. Kapitujt mbi Drenicën dhe Sremin janë prolog, jo digresion. Butka dëshiron të tregojë se përvoja e dërgimit të shqiptarëve jashtë Kosovës dhe konflikti me komandat kishte filluar para Tivarit.

916. Kapitulli mbi administrimin ushtarak tregon ndryshimin institucional që e bëri mobilizimin të mundur. Pa këtë regjim, kontrolli i një popullsie të armatosur do të ishte shumë më i vështirë.

917. Kapitulli mbi rolin e formacioneve shqiptare shton dimensionin e përgjegjësisë së Tiranës. Kjo është pika ku libri largohet nga narrativat që e shohin tragjedinë vetëm si krim jugosllav.

918. “Përgatitja e Masakrës” bashkon këto fije dhe kalon te mobilizimi konkret. Në këtë pjesë dalin dokumentet e marsit 1945 dhe listat e të dorëzuarve.

919. “Rruga e Kalvarit” zhvendos fokusin nga politika te përvoja fizike e rekrutëve. Aty fillon historia e kolonave si tragjedi njerëzore.

920. Kapitujt e kolonave të marsit e ndjekin procesin në mënyrë kronologjike. Kjo lejon të shihet se si numrat ndryshojnë nga një pikë në tjetrën.

921. Kapitulli “Masakra në Tivar” përqendrohet te 31 marsi, Monopoli dhe dëshmitë e ekzekutimit. Kjo është zemra narrative e librit.

922. Kapitulli mbi Fadil Hoxhën zhvendos vëmendjen nga ekzekutorët drejt udhëheqjes kosovare. Butka shqyrton pozitën, deklaratat dhe heshtjen e tij të mëvonshme.

923. “Dëshmi të gjalla” rikthen zërin e individëve që mbijetuan ose morën informacion të drejtpërdrejtë. Këtu statistika shndërrohet në histori personale.

924. Kapitulli i përllogaritjeve përpiqet të zgjidhë konfliktin mes shifrave. Autori përdor një qasje krahasimore dhe jo thjesht zgjedhjen e numrit më të lartë.

925. “Përndjekja e gjahut vijon edhe më tutje” tregon se të mbijetuarit dhe të arratisurit vazhduan të ndiqeshin. Titulli vetë pasqyron interpretimin e fortë të Butkës për natyrën e operacionit.

926. Kapitulli mbi kolonën e tretë zgjeron gjeografinë te shqiptarët e Maqedonisë. Kjo tregon se tragjedia nuk ishte vetëm kosovare në kuptimin territorial.

927. Kolonat e prillit tregojnë vazhdimësinë e mobilizimit pas Tivarit. Kjo është një nga provat kryesore që Butka përdor kundër idesë së ngjarjes së izoluar.

928. Rrëfimet e të mbijetuarve të kolonave të prillit sjellin episode si helmimi në Dubrovnik. Kështu hapësira e tragjedisë shtrihet deri në Dalmaci.

929. “Njeriu që shpëtoi” përqendrohet te dimensioni individual i mbijetesës. Për Butkën, një dëshmitar i vetëm mund të ruajë informacion që një administratë e tërë përpiqet ta humbasë.

930. “Epilogu” e lidh ngjarjen me pasojat politike dhe memoriale. Historia nuk mbaron me fundit e kolonave, por me mënyrën se si shoqëritë i trajtuan ato më pas.

931. Listat e rekrutuarve janë kapitull dokumentar që e konkretizon gjithë narrativën. Ato janë një instrument kërkimi dhe jo vetëm material ilustrues.

932. Kapitulli mbi “shkaktarët me dekorata” polemizon me faktin se figura të akuzuara nga dëshmitarët për rol në ngjarje vazhduan të nderoheshin nga shtetet komuniste.

933. Për Butkën, dekorata nuk e mbyll çështjen historike. Një hero zyrtar mund të ketë edhe përgjegjësi për veprime që regjimi nuk i hetoi.

934. Kjo tezë është veçanërisht e dukshme te Vladimir Roloviçi. Statusi i tij i mëvonshëm si Hero i Jugosllavisë nuk i anulon akuzat që Bajram Gola ngre për rolin e tij në Brigadën X.

935. Në një sistem autoritar, dekoratat mund të reflektojnë narrativën e shtetit dhe jo një hetim të pavarur të së kaluarës. Butka kërkon pikërisht rishqyrtimin e këtyre narrativave.

936. Ai e sheh rishqyrtimin jo si “çnderim” automatik të figurave, por si proces ku reputacioni duhet të ballafaqohet me dokumentet.

937. E njëjta gjë vlen për figurat shqiptare të Luftës Nacionalçlirimtare. Kontributi i tyre kundër fashizmit nuk e përjashton mundësinë e përgjegjësisë për veprime të tjera.

938. Kjo qasje refuzon historinë bardhë e zi. Një person mund të ketë luftuar kundër nazizmit dhe njëkohësisht të ketë marrë pjesë në politika të padrejta ndaj shqiptarëve të Kosovës.

939. Për Butkën, historiografia komuniste kishte vështirësi ta pranonte këtë kompleksitet sepse figurat e luftës ishin baza e legjitimitetit të regjimit.

940. Kështu çdo fakt që i komprometonte mund të shihej si sulm ndaj vetë sistemit. Kjo shpjegon një pjesë të rezistencës ndaj hapjes së Tivarit.

941. Në Kosovë, e njëjta logjikë lidhej me figurat e udhëheqjes komuniste shqiptare brenda Jugosllavisë. Njohja e përgjegjësive do të cenonte narrativën e tyre si mbrojtës të interesave shqiptare brenda federatës.

942. Për këtë arsye deklarata e Fadil Hoxhës se nuk ishte e dobishme të hetohej çështja është veçanërisht domethënëse. Ajo tregon konflikt mes ruajtjes së legjitimitetit politik dhe kërkesës për të vërtetën.

943. Butka e interpreton heshtjen e udhëheqjes kosovare si kompromis me sistemin jugosllav. Për të ruajtur pozitën e tyre brenda federatës, drejtuesit nuk hapën plagën e vitit 1945.

944. Ky është një interpretim i autorit dhe mund të debatohet, por mbështetet te vetë deklaratat e Fadil Hoxhës mbi shmangien e temës.

945. Në fund të shekullit XX, rënia e Jugosllavisë e bëri kujtesën e Tivarit edhe më politike. Krimet e reja në Kosovë i rikthyen në vëmendje masakrat e mëparshme.

946. Për shumë shqiptarë, Tivari u bë pjesë e një vazhdimësie historike të represionit serbo-jugosllav. Butka e vendos veprën në këtë traditë kujtese, por përpiqet ta mbështesë me dokumentacion.

947. Pikërisht këtu rreziku i politizimit është më i madh. Një ngjarje e vërtetë historike mund të përdoret për të justifikuar narrativa të përgjithshme që shkojnë përtej asaj që dokumentet provojnë.

948. Për këtë arsye dallimi mes faktit dhe interpretimit është thelbësor. Butka jep një interpretim të fortë kombëtar, por dokumentet duhet të lexohen edhe me sy kritik.

949. Kjo nuk do të thotë relativizim i masakrës. Burimet e palës jugosllave vetë pranojnë një vrasje masive dhe gabime të rënda komanduese.

950. Debati serioz është mbi shkallën e planifikimit, përgjegjësit konkretë, shifrat dhe lidhjen e Tivarit me politikën më të gjerë ndaj Kosovës.

951. Një nga kontributet kryesore të Butkës është pikërisht futja e shtetit shqiptar në këtë debat. Pa këtë dimension, historia mbetet e paplotë sipas tij.

952. Dokumentet që tregojnë vartësinë operative të Divizioneve V dhe VI nga Gjeneralshtabi jugosllav janë themelore për këtë tezë. Ato provojnë nivelin e integrimit ushtarak të formacioneve shqiptare.

953. Por vartësia nuk e përjashton përgjegjësinë shqiptare sepse Tirana e kishte pranuar këtë sistem komandimi. Butka e sheh nënshtrimin politik si zgjedhje të udhëheqjes komuniste.

954. Enver Hoxha merrte raporte nga divizionet dhe jepte udhëzime. Kjo tregon se Tirana nuk kishte hequr dorë plotësisht nga kontrolli politik mbi formacionet e veta.

955. Pikërisht për këtë arsye urdhri i tij për dorëzimin e të arratisurve është kaq i rëndësishëm. Ai tregon ndërhyrje konkrete në një çështje që prekte drejtpërdrejt kosovarët.

956. Për Butkën, ky dokument është më i fortë sesa deklaratat e përgjithshme politike, sepse përmban një veprim të qartë administrativ që kishte pasoja për individë konkretë.

957. Një tjetër element është fakti që komandat shqiptare kërkonin udhëzim nga Tirana kur nuk ishin të sigurta çfarë të bënin me të arratisurit. Kjo tregon se çështja nuk vendosej vetëm në terren.

958. Përgjigjja nga Tirana krijonte precedent për raste të tjera. Pasi linja politike ishte përcaktuar, komandat mund ta zbatonin në mënyrë të përsëritur.

959. Kjo e bën politikën e dorëzimit strukturore dhe jo rastësore. Butka e përdor pikërisht këtë për të kaluar nga përgjegjësia e individit te përgjegjësia e shtetit.

960. Një shtet mban përgjegjësi për politikat e institucioneve të veta edhe kur ekzekutimi konkret bëhet nga oficerë të rangut më të ulët. Ky është parimi që qëndron pas argumentimit të autorit.

961. Megjithatë, Butka nuk pretendon se ushtria shqiptare kreu masakrën kryesore të Monopolit. Ai ia atribuon ekzekutimin strukturave jugosllave dhe Brigadës X malazeze.

962. Përgjegjësia shqiptare lidhet me etapën që çoi njerëzit deri atje dhe me sjelljen pas ngjarjes. Ky dallim duhet ruajtur për të mos deformuar tezën e vetë librit.

963. Në këtë kuptim, formulimi “bashkëpërgjegjësi” është më i saktë se “ekzekutim” për rolin e shtetit shqiptar. Butka diskuton bashkëpunimin dhe heshtjen, jo një skuadër shqiptare që shtiu në oborr.

964. Kjo është e rëndësishme edhe për drejtësinë e analizës historike. Akuzat duhet të jenë sa më specifike, sepse përgjegjësitë e ndryshme nuk duhen bashkuar në një kategori të vetme.

965. Për autorin, shteti shqiptar mund të kishte vepruar ndryshe të paktën në territorin e vet. Mund të kishte ndaluar vrasjet, kërkuar hetim, mbrojtur të arratisurit dhe protestuar zyrtarisht ndaj Beogradit.

966. Fakti që nuk i bëri këto gjëra është pjesë e përgjegjësisë së tij negative — përgjegjësi për mosveprim.

967. Përveç kësaj kishte përgjegjësi aktive në raste të dokumentuara të dorëzimit të njerëzve. Këto dy forma, mosveprimi dhe veprimi, plotësojnë njëra-tjetrën në argumentin e Butkës.

968. Heshtja e mëvonshme ishte një formë e tretë përgjegjësie, kësaj here memoriale dhe historiografike. Për gjysmë shekulli viktimat nuk morën vendin që meritonin në historinë zyrtare shqiptare.

969. Kjo shpjegon pse libri nuk është vetëm histori ushtarake. Ai është edhe kritikë e politikës së kujtesës së shtetit shqiptar.

970. Butka kërkon që institucionet e sotme të korrigjojnë pikërisht këtë dimension përmes studimit, përkujtimit dhe njohjes së viktimave.

971. Memorializimi duhet të mbështetet në kërkim dhe jo vetëm në simbolikë. Një monument pa lista të sakta dhe pa hetim do të ishte, sipas logjikës së veprës, i pamjaftueshëm.

972. Po kështu, një deklaratë politike pa hapjen e arkivave nuk do të zgjidhte çështjen. Për Butkën, e vërteta duhet të jetë e dokumentueshme.

973. Një memorial i denjë do të duhej të përfshinte emrat nga të gjitha trevat: Kosovë, Tetovë, Gostivar, Kërçovë, Kumanovë, Shkup dhe zona të tjera shqiptare.

974. Kjo do ta pasqyronte përmasën reale gjeografike të mobilizimit. Masakra ishte pjesë e historisë së shqiptarëve të gjithë hapësirës jugosllave dhe jo vetëm e një krahine.

975. Familjet e këtyre viseve kanë trashëguar kujtime të ndryshme, të cilat duhet të mblidhen sistematikisht para se brezi i fundit i dëshmitarëve indirektë të zhduket.

976. Butka e sheh kohën si faktor kritik. Çdo vit që kalon zvogëlon numrin e njerëzve që mund të japin informacion për vendet e varreve ose emrat e rekrutëve.

977. Teknologjia moderne mund të ndihmojë në digjitalizimin e listave dhe krahasimin e tyre. Edhe pse libri nuk zhvillon metoda dixhitale, logjika e tij dokumentare e bën një bazë të tillë të të dhënave hap të natyrshëm të kërkimit.

978. Në një bazë të tillë, çdo person mund të lidhej me datëlindjen, fshatin, datën e mobilizimit, kolonën, pikën e fundit të dokumentuar dhe dëshminë familjare. Kjo do të ulte ndjeshëm konfuzionin statistik.

979. Dokumentet e Divizionit V dhe VI mund të përdoren për të identifikuar njerëzit që kaluan përmes formacioneve shqiptare para se t’u dorëzoheshin jugosllavëve.

980. Dokumentet e Divizionit 46 dhe Armatës IV mund të tregojnë se kur kolonat u nisën dhe sa njerëz u dorëzuan në pikat e ndryshme.

981. Regjistrat e spitaleve mund të tregojnë kush u nda nga kolona për shkak të sëmundjes ose plagëve. Kjo do të ndihmonte në dallimin e viktimave nga të mbijetuarit.

982. Dokumentet e OZN-ës mund të ndihmojnë në përcaktimin e fatit të njerëzve të kapur pas arratisjes. Kjo është një zonë shumë e rëndësishme, sepse një pjesë e tyre mund të jenë ekzekutuar jashtë kolonës kryesore.

983. Arkivat shqiptare të Mbrojtjes së Popullit dhe Sigurimit mund të tregojnë cilët kosovarë u kapën në territorin shqiptar dhe kujt iu dorëzuan.

984. Arkivat diplomatike mund të tregojnë nëse pati komunikime konfidenciale mes Tiranës dhe Beogradit për incidentin. Edhe nëse nuk pati protestë publike, mund të ketë pasur korrespondencë të brendshme.

985. Arkivat britanike dhe amerikane mund të ofrojnë një këndvështrim të jashtëm. Misionet aleate kishin njerëz në rajon dhe mund të kenë regjistruar raporte ose thashetheme për vrasjet.

986. Për Butkën, vetëm kur këto burime të ballafaqohen mund të arrihet një histori sa më afër së vërtetës. Një arkiv kombëtar i vetëm nuk mjafton për një ngjarje që kaloi kufij dhe komanda të shumta.

987. Kjo është një nga arsyet pse autori e quan ngjarjen me “përmasa ballkanike”. Nuk është vetëm për numrin e viktimave, por edhe për numrin e shteteve, institucioneve dhe territoreve të përfshira.

988. Masakra përfshin Kosovën si vend mobilizimi, Shqipërinë si korridor dhe hapësirë vrasjesh, Malin e Zi si vend të masakrës kryesore dhe Kroacinë si territor ku vazhdoi odiseja e kolonave.

989. Maqedonia është pjesë e historisë për shkak të numrit të madh të rekrutëve shqiptarë nga Tetova, Gostivari, Kërçova, Kumanova dhe Shkupi.

990. Serbia është qendrore për shkak të rolit të Shtabit Suprem, Shtabit Operativ të Kosmetit dhe divizioneve jugosllave. Kështu gjeografia e përgjegjësisë është shumë më e gjerë se vetë qyteti i Tivarit.

991. Pikërisht kjo gjeografi e gjerë e bën të domosdoshme bashkëpunimin ndërkombëtar për zbardhjen. Asnjë shtet nuk zotëron të gjithë dokumentacionin ose të gjitha vendet e mundshme të varrimit.

992. Për autorin, hapja e kësaj çështjeje nuk duhet të shihet si rrezik për marrëdhëniet mes popujve. Përkundrazi, fshehja dhe mohimi i krimit janë ato që e mbajnë urrejtjen gjallë.

993. Butka argumenton se njohja e së vërtetës lejon ndarjen mes brezave të sotëm dhe krimeve të regjimeve të kaluara. Një malazez i sotëm nuk ka përgjegjësi personale për Brigadën X, por shteti mund të pranojë historinë e saj.

994. Në të njëjtën mënyrë, shqiptarët e sotëm nuk janë përgjegjës për vendimet e qeverisë komuniste të vitit 1945, por shteti shqiptar ka detyrim të studiojë dhe pranojë rolin e institucioneve të veta.

995. Kjo ndarje mes trashëgimisë institucionale dhe fajit personal është themelore për pajtimin që propozon autori. Ajo lejon përballjen me të kaluarën pa krijuar faj kolektiv.

996. Për familjet e viktimave, forma më konkrete e drejtësisë historike do të ishte njohja e emrit dhe fatit të të afërmit. Një numër i përgjithshëm nuk mund ta zëvendësojë këtë nevojë.

997. Për studiuesit, drejtësia historike kërkon gjithashtu saktësi. Një fakt i ekzagjeruar mund të përdoret nga mohuesit për të vënë në dyshim edhe faktet e dokumentuara, prandaj Butka kërkon mbështetje sa më të fortë arkivore.

998. Për institucionet, drejtësia kërkon hapje të arkivave dhe bashkëpunim në identifikimin e varreve. Vetëm deklaratat përkujtimore nuk e zëvendësojnë këtë detyrë.

999. Për Uran Butkën, Masakra e Tivarit mbetet një plagë e hapur pikërisht sepse nuk janë sqaruar përfundimisht të gjitha këto çështje: numri i viktimave, listat emërore, vendet e varrimit, urdhrat, përgjegjësit dhe roli i shtetit shqiptar. Libri i tij synon të mbledhë sa më shumë dokumente e dëshmi, por njëkohësisht e paraqet kërkimin si punë që duhet të vazhdojë.

1000. Në përmbledhjen e gjithë argumentit të veprës, Uran Butka e paraqet Masakrën e Tivarit si kulmin e një procesi që nisi me konfliktin mbi statusin e Kosovës, kaloi përmes shtypjes së rezistencës, vendosjes së administrimit ushtarak, çarmatimit dhe mobilizimit masiv të shqiptarëve, vazhdoi me kolonat e marsit dhe prillit 1945, vrasjet përgjatë Shqipërisë, masakrën e 31 marsit në Tivar dhe tragjeditë e mëtejshme në Dalmaci, dhe u përmbyll me përndjekjen e të mbijetuarve, heshtjen institucionale dhe mungesën e drejtësisë. Për autorin, zbardhja e plotë e kësaj historie kërkon që dokumenti arkivor, dëshmia e viktimës dhe përgjegjësia e institucioneve të trajtohen së bashku, pa fshehur as krimet jugosllave dhe as përgjegjësitë e regjimit komunist shqiptar.

1001. Në leximin e Uran Butkës, zinxhiri i përgjegjësisë është një nyje e rëndësishme e dosjes. Butka kërkon që përgjegjësia të ndiqet nga vendimi për mobilizim deri te njësia që mori kolonën në dorëzim dhe hapi zjarr. Kjo e zhvendos analizën nga autori fizik i vrasjes te sistemi politik dhe ushtarak që e bëri të mundur. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1002. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është zinxhiri i përgjegjësisë. Nga pikëpamja kronologjike, Butka kërkon që përgjegjësia të ndiqet nga vendimi për mobilizim deri te njësia që mori kolonën në dorëzim dhe hapi zjarr. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; kjo e zhvendos analizën nga autori fizik i vrasjes te sistemi politik dhe ushtarak që e bëri të mundur. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1003. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së zinxhiri i përgjegjësisë. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, Butka kërkon që përgjegjësia të ndiqet nga vendimi për mobilizim deri te njësia që mori kolonën në dorëzim dhe hapi zjarr. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; kjo e zhvendos analizën nga autori fizik i vrasjes te sistemi politik dhe ushtarak që e bëri të mundur. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1004. Brenda argumentit të librit, zinxhiri i përgjegjësisë nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin metodologjik, Butka kërkon që përgjegjësia të ndiqet nga vendimi për mobilizim deri te njësia që mori kolonën në dorëzim dhe hapi zjarr. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse kjo e zhvendos analizën nga autori fizik i vrasjes te sistemi politik dhe ushtarak që e bëri të mundur. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1005. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e zinxhiri i përgjegjësisë merr rëndësi të veçantë. Në planin e kujtesës historike, Butka kërkon që përgjegjësia të ndiqet nga vendimi për mobilizim deri te njësia që mori kolonën në dorëzim dhe hapi zjarr. Kjo e zhvendos analizën nga autori fizik i vrasjes te sistemi politik dhe ushtarak që e bëri të mundur. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1006. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Shtabi Suprem jugosllav. Urdhrat për mobilizimin dhe transferimin e shqiptarëve lidhen me nivelet e larta të komandës jugosllave. Operacioni nuk mund të shpjegohet vetëm si iniciativë e komandave lokale. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1007. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Shtabi Suprem jugosllav. Nga pikëpamja kronologjike, urdhrat për mobilizimin dhe transferimin e shqiptarëve lidhen me nivelet e larta të komandës jugosllave. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; operacioni nuk mund të shpjegohet vetëm si iniciativë e komandave lokale. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1008. Brenda argumentit të librit, Shtabi Suprem jugosllav nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, urdhrat për mobilizimin dhe transferimin e shqiptarëve lidhen me nivelet e larta të komandës jugosllave. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; operacioni nuk mund të shpjegohet vetëm si iniciativë e komandave lokale. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1009. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Shtabi Suprem jugosllav merr rëndësi të veçantë. Në planin metodologjik, urdhrat për mobilizimin dhe transferimin e shqiptarëve lidhen me nivelet e larta të komandës jugosllave. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse operacioni nuk mund të shpjegohet vetëm si iniciativë e komandave lokale. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1010. Në leximin e Uran Butkës, Shtabi Suprem jugosllav është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin e kujtesës historike, urdhrat për mobilizimin dhe transferimin e shqiptarëve lidhen me nivelet e larta të komandës jugosllave. Operacioni nuk mund të shpjegohet vetëm si iniciativë e komandave lokale. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1011. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Shtabi Operativ i Kosmetit. Kjo strukturë koordinonte mobilizimin, merrte raportet e njësive dhe përcillte udhëzimet në terren. Roli i tij është qendror për të rindërtuar se kush dinte çfarë dhe kur. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1012. Brenda argumentit të librit, Shtabi Operativ i Kosmetit nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja kronologjike, kjo strukturë koordinonte mobilizimin, merrte raportet e njësive dhe përcillte udhëzimet në terren. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; roli i tij është qendror për të rindërtuar se kush dinte çfarë dhe kur. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1013. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Shtabi Operativ i Kosmetit merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, kjo strukturë koordinonte mobilizimin, merrte raportet e njësive dhe përcillte udhëzimet në terren. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; roli i tij është qendror për të rindërtuar se kush dinte çfarë dhe kur. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1014. Në leximin e Uran Butkës, Shtabi Operativ i Kosmetit është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin metodologjik, kjo strukturë koordinonte mobilizimin, merrte raportet e njësive dhe përcillte udhëzimet në terren. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse roli i tij është qendror për të rindërtuar se kush dinte çfarë dhe kur. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1015. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Shtabi Operativ i Kosmetit. Në planin e kujtesës historike, kjo strukturë koordinonte mobilizimin, merrte raportet e njësive dhe përcillte udhëzimet në terren. Roli i tij është qendror për të rindërtuar se kush dinte çfarë dhe kur. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1016. Brenda argumentit të librit, Divizioni i 46-të nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Raportet e tij japin shifra dhe përshkrime zyrtare për kolonat dhe viktimat. Ato janë të vlefshme edhe pse butka i lexon me rezervë për shkak të interesit institucional të palës raportuese. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1017. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Divizioni i 46-të merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja kronologjike, raportet e tij japin shifra dhe përshkrime zyrtare për kolonat dhe viktimat. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; ato janë të vlefshme edhe pse Butka i lexon me rezervë për shkak të interesit institucional të palës raportuese. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1018. Në leximin e Uran Butkës, Divizioni i 46-të është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, raportet e tij japin shifra dhe përshkrime zyrtare për kolonat dhe viktimat. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; ato janë të vlefshme edhe pse Butka i lexon me rezervë për shkak të interesit institucional të palës raportuese. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1019. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Divizioni i 46-të. Në planin metodologjik, raportet e tij japin shifra dhe përshkrime zyrtare për kolonat dhe viktimat. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse ato janë të vlefshme edhe pse Butka i lexon me rezervë për shkak të interesit institucional të palës raportuese. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1020. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Divizioni i 46-të. Në planin e kujtesës historike, raportet e tij japin shifra dhe përshkrime zyrtare për kolonat dhe viktimat. Ato janë të vlefshme edhe pse butka i lexon me rezervë për shkak të interesit institucional të palës raportuese. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1021. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Kolona e Armatës IV merr rëndësi të veçantë. Dokumentet e saj japin një nga bilancet zyrtare të të vrarëve dhe të plagosurve në tivar. Krahasimi me burime të tjera është thelbësor për një minimum të dokumentueshëm. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1022. Në leximin e Uran Butkës, Kolona e Armatës IV është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja kronologjike, dokumentet e saj japin një nga bilancet zyrtare të të vrarëve dhe të plagosurve në Tivar. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; krahasimi me burime të tjera është thelbësor për një minimum të dokumentueshëm. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1023. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Kolona e Armatës IV. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, dokumentet e saj japin një nga bilancet zyrtare të të vrarëve dhe të plagosurve në Tivar. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; krahasimi me burime të tjera është thelbësor për një minimum të dokumentueshëm. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1024. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Kolona e Armatës IV. Në planin metodologjik, dokumentet e saj japin një nga bilancet zyrtare të të vrarëve dhe të plagosurve në Tivar. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse krahasimi me burime të tjera është thelbësor për një minimum të dokumentueshëm. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1025. Brenda argumentit të librit, Kolona e Armatës IV nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin e kujtesës historike, dokumentet e saj japin një nga bilancet zyrtare të të vrarëve dhe të plagosurve në Tivar. Krahasimi me burime të tjera është thelbësor për një minimum të dokumentueshëm. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1026. Në leximin e Uran Butkës, Brigada e 27-të serbe është një nyje e rëndësishme e dosjes. Ajo shfaqet në fazat e përcjelljes së rekrutëve nga prizreni drejt shqipërisë. Kjo ndihmon të përcaktohet se cila njësi kishte përgjegjësi për kolonën në secilën etapë. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1027. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Brigada e 27-të serbe. Nga pikëpamja kronologjike, ajo shfaqet në fazat e përcjelljes së rekrutëve nga Prizreni drejt Shqipërisë. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; kjo ndihmon të përcaktohet se cila njësi kishte përgjegjësi për kolonën në secilën etapë. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1028. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Brigada e 27-të serbe. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, ajo shfaqet në fazat e përcjelljes së rekrutëve nga Prizreni drejt Shqipërisë. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; kjo ndihmon të përcaktohet se cila njësi kishte përgjegjësi për kolonën në secilën etapë. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1029. Brenda argumentit të librit, Brigada e 27-të serbe nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin metodologjik, ajo shfaqet në fazat e përcjelljes së rekrutëve nga Prizreni drejt Shqipërisë. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse kjo ndihmon të përcaktohet se cila njësi kishte përgjegjësi për kolonën në secilën etapë. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1030. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Brigada e 27-të serbe merr rëndësi të veçantë. Në planin e kujtesës historike, ajo shfaqet në fazat e përcjelljes së rekrutëve nga Prizreni drejt Shqipërisë. Kjo ndihmon të përcaktohet se cila njësi kishte përgjegjësi për kolonën në secilën etapë. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1031. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Brigada X malazeze. Ajo lidhet në dëshmitë dhe analizën e butkës me fazën e masakrës në tivar. Dokumentet e saj të brendshme do të ishin vendimtare për të sqaruar urdhrat dhe vendosjen e forcave. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1032. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Brigada X malazeze. Nga pikëpamja kronologjike, ajo lidhet në dëshmitë dhe analizën e Butkës me fazën e masakrës në Tivar. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; dokumentet e saj të brendshme do të ishin vendimtare për të sqaruar urdhrat dhe vendosjen e forcave. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1033. Brenda argumentit të librit, Brigada X malazeze nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, ajo lidhet në dëshmitë dhe analizën e Butkës me fazën e masakrës në Tivar. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; dokumentet e saj të brendshme do të ishin vendimtare për të sqaruar urdhrat dhe vendosjen e forcave. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1034. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Brigada X malazeze merr rëndësi të veçantë. Në planin metodologjik, ajo lidhet në dëshmitë dhe analizën e Butkës me fazën e masakrës në Tivar. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse dokumentet e saj të brendshme do të ishin vendimtare për të sqaruar urdhrat dhe vendosjen e forcave. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1035. Në leximin e Uran Butkës, Brigada X malazeze është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin e kujtesës historike, ajo lidhet në dëshmitë dhe analizën e Butkës me fazën e masakrës në Tivar. Dokumentet e saj të brendshme do të ishin vendimtare për të sqaruar urdhrat dhe vendosjen e forcave. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1036. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Gasha Markoviçi. Bajram gola e përmend komandantin e brigadës x si figurë me përgjegjësi të drejtpërdrejtë. Kjo mbetet akuzë që kërkon verifikim të plotë arkivor dhe nuk duhet ngatërruar me vendim gjyqësor. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1037. Brenda argumentit të librit, Gasha Markoviçi nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja kronologjike, Bajram Gola e përmend komandantin e Brigadës X si figurë me përgjegjësi të drejtpërdrejtë. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; kjo mbetet akuzë që kërkon verifikim të plotë arkivor dhe nuk duhet ngatërruar me vendim gjyqësor. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1038. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Gasha Markoviçi merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, Bajram Gola e përmend komandantin e Brigadës X si figurë me përgjegjësi të drejtpërdrejtë. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; kjo mbetet akuzë që kërkon verifikim të plotë arkivor dhe nuk duhet ngatërruar me vendim gjyqësor. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1039. Në leximin e Uran Butkës, Gasha Markoviçi është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin metodologjik, Bajram Gola e përmend komandantin e Brigadës X si figurë me përgjegjësi të drejtpërdrejtë. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse kjo mbetet akuzë që kërkon verifikim të plotë arkivor dhe nuk duhet ngatërruar me vendim gjyqësor. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1040. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Gasha Markoviçi. Në planin e kujtesës historike, Bajram Gola e përmend komandantin e Brigadës X si figurë me përgjegjësi të drejtpërdrejtë. Kjo mbetet akuzë që kërkon verifikim të plotë arkivor dhe nuk duhet ngatërruar me vendim gjyqësor. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1041. Brenda argumentit të librit, Vladimir Roloviçi nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Si komisar politik i brigadës ai shfaqet në diskutimin mbi përgjegjësinë e linjës partiake brenda njësisë. Nderimet e mëvonshme shtetërore krijojnë kontrast me akuzat e dëshmitarëve. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1042. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Vladimir Roloviçi merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja kronologjike, si komisar politik i brigadës ai shfaqet në diskutimin mbi përgjegjësinë e linjës partiake brenda njësisë. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; nderimet e mëvonshme shtetërore krijojnë kontrast me akuzat e dëshmitarëve. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1043. Në leximin e Uran Butkës, Vladimir Roloviçi është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, si komisar politik i brigadës ai shfaqet në diskutimin mbi përgjegjësinë e linjës partiake brenda njësisë. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; nderimet e mëvonshme shtetërore krijojnë kontrast me akuzat e dëshmitarëve. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1044. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Vladimir Roloviçi. Në planin metodologjik, si komisar politik i brigadës ai shfaqet në diskutimin mbi përgjegjësinë e linjës partiake brenda njësisë. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse nderimet e mëvonshme shtetërore krijojnë kontrast me akuzat e dëshmitarëve. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1045. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Vladimir Roloviçi. Në planin e kujtesës historike, si komisar politik i brigadës ai shfaqet në diskutimin mbi përgjegjësinë e linjës partiake brenda njësisë. Nderimet e mëvonshme shtetërore krijojnë kontrast me akuzat e dëshmitarëve. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1046. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e mungesa e gjykimit merr rëndësi të veçantë. Pas masakrës nuk pati një proces të hapur që të ballafaqonte komandantët, dëshmitarët dhe dokumentet. Kjo e dobësoi mundësinë e zbardhjes dhe ushqeu pandëshkueshmërinë. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1047. Në leximin e Uran Butkës, mungesa e gjykimit është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja kronologjike, pas masakrës nuk pati një proces të hapur që të ballafaqonte komandantët, dëshmitarët dhe dokumentet. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; kjo e dobësoi mundësinë e zbardhjes dhe ushqeu pandëshkueshmërinë. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1048. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është mungesa e gjykimit. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, pas masakrës nuk pati një proces të hapur që të ballafaqonte komandantët, dëshmitarët dhe dokumentet. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; kjo e dobësoi mundësinë e zbardhjes dhe ushqeu pandëshkueshmërinë. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1049. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së mungesa e gjykimit. Në planin metodologjik, pas masakrës nuk pati një proces të hapur që të ballafaqonte komandantët, dëshmitarët dhe dokumentet. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse kjo e dobësoi mundësinë e zbardhjes dhe ushqeu pandëshkueshmërinë. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1050. Brenda argumentit të librit, mungesa e gjykimit nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin e kujtesës historike, pas masakrës nuk pati një proces të hapur që të ballafaqonte komandantët, dëshmitarët dhe dokumentet. Kjo e dobësoi mundësinë e zbardhjes dhe ushqeu pandëshkueshmërinë. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1051. Në leximin e Uran Butkës, radiogramet shqiptare është një nyje e rëndësishme e dosjes. Komunikimet e marsit dhe prillit 1945 ndihmojnë të rindërtohet prania dhe aktiviteti i drejtuesve shqiptarë në kosovë. Data dhe vendi i dokumentit kanë peshë më të madhe se kujtimet e vona kur ato bien ndesh. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1052. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është radiogramet shqiptare. Nga pikëpamja kronologjike, komunikimet e marsit dhe prillit 1945 ndihmojnë të rindërtohet prania dhe aktiviteti i drejtuesve shqiptarë në Kosovë. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; data dhe vendi i dokumentit kanë peshë më të madhe se kujtimet e vona kur ato bien ndesh. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1053. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së radiogramet shqiptare. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, komunikimet e marsit dhe prillit 1945 ndihmojnë të rindërtohet prania dhe aktiviteti i drejtuesve shqiptarë në Kosovë. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; data dhe vendi i dokumentit kanë peshë më të madhe se kujtimet e vona kur ato bien ndesh. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1054. Brenda argumentit të librit, radiogramet shqiptare nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin metodologjik, komunikimet e marsit dhe prillit 1945 ndihmojnë të rindërtohet prania dhe aktiviteti i drejtuesve shqiptarë në Kosovë. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse data dhe vendi i dokumentit kanë peshë më të madhe se kujtimet e vona kur ato bien ndesh. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1055. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e radiogramet shqiptare merr rëndësi të veçantë. Në planin e kujtesës historike, komunikimet e marsit dhe prillit 1945 ndihmojnë të rindërtohet prania dhe aktiviteti i drejtuesve shqiptarë në Kosovë. Data dhe vendi i dokumentit kanë peshë më të madhe se kujtimet e vona kur ato bien ndesh. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1056. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Ramiz Alia. Butka e trajton si komisar politik të divizionit v dhe përdor dokumente për ta vendosur në kosovë gjatë periudhës së mobilizimeve. Kjo provon rol institucional, por jo automatikisht urdhër personal për masakrën. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1057. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Ramiz Alia. Nga pikëpamja kronologjike, Butka e trajton si komisar politik të Divizionit V dhe përdor dokumente për ta vendosur në Kosovë gjatë periudhës së mobilizimeve. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; kjo provon rol institucional, por jo automatikisht urdhër personal për masakrën. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1058. Brenda argumentit të librit, Ramiz Alia nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, Butka e trajton si komisar politik të Divizionit V dhe përdor dokumente për ta vendosur në Kosovë gjatë periudhës së mobilizimeve. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; kjo provon rol institucional, por jo automatikisht urdhër personal për masakrën. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1059. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Ramiz Alia merr rëndësi të veçantë. Në planin metodologjik, Butka e trajton si komisar politik të Divizionit V dhe përdor dokumente për ta vendosur në Kosovë gjatë periudhës së mobilizimeve. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse kjo provon rol institucional, por jo automatikisht urdhër personal për masakrën. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1060. Në leximin e Uran Butkës, Ramiz Alia është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin e kujtesës historike, Butka e trajton si komisar politik të Divizionit V dhe përdor dokumente për ta vendosur në Kosovë gjatë periudhës së mobilizimeve. Kjo provon rol institucional, por jo automatikisht urdhër personal për masakrën. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1061. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Rahman Parllaku. Raportet e tij janë pjesë e dokumentacionit që tregon aktivitetin e komandave shqiptare në kosovë. Ato ndihmojnë të kuptohet bashkëpunimi operacional me strukturat jugosllave. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1062. Brenda argumentit të librit, Rahman Parllaku nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja kronologjike, raportet e tij janë pjesë e dokumentacionit që tregon aktivitetin e komandave shqiptare në Kosovë. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; ato ndihmojnë të kuptohet bashkëpunimi operacional me strukturat jugosllave. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1063. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Rahman Parllaku merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, raportet e tij janë pjesë e dokumentacionit që tregon aktivitetin e komandave shqiptare në Kosovë. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; ato ndihmojnë të kuptohet bashkëpunimi operacional me strukturat jugosllave. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1064. Në leximin e Uran Butkës, Rahman Parllaku është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin metodologjik, raportet e tij janë pjesë e dokumentacionit që tregon aktivitetin e komandave shqiptare në Kosovë. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse ato ndihmojnë të kuptohet bashkëpunimi operacional me strukturat jugosllave. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1065. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Rahman Parllaku. Në planin e kujtesës historike, raportet e tij janë pjesë e dokumentacionit që tregon aktivitetin e komandave shqiptare në Kosovë. Ato ndihmojnë të kuptohet bashkëpunimi operacional me strukturat jugosllave. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1066. Brenda argumentit të librit, Reiz Malile nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Raportet e tij përmendin dhunë të forcave serbe e malazeze ndaj shqiptarëve. Kjo tregon se brenda aparatit shqiptar ekzistonte informacion për krimet dhe tensionet në terren. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1067. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Reiz Malile merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja kronologjike, raportet e tij përmendin dhunë të forcave serbe e malazeze ndaj shqiptarëve. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; kjo tregon se brenda aparatit shqiptar ekzistonte informacion për krimet dhe tensionet në terren. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1068. Në leximin e Uran Butkës, Reiz Malile është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, raportet e tij përmendin dhunë të forcave serbe e malazeze ndaj shqiptarëve. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; kjo tregon se brenda aparatit shqiptar ekzistonte informacion për krimet dhe tensionet në terren. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1069. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Reiz Malile. Në planin metodologjik, raportet e tij përmendin dhunë të forcave serbe e malazeze ndaj shqiptarëve. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse kjo tregon se brenda aparatit shqiptar ekzistonte informacion për krimet dhe tensionet në terren. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1070. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Reiz Malile. Në planin e kujtesës historike, raportet e tij përmendin dhunë të forcave serbe e malazeze ndaj shqiptarëve. Kjo tregon se brenda aparatit shqiptar ekzistonte informacion për krimet dhe tensionet në terren. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1071. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Gjin Marku merr rëndësi të veçantë. Ai shfaqet në strukturën komanduese të formacioneve shqiptare që vepronin në jugosllavi. Pozicioni i tij është relevant për të kuptuar rrjedhën e urdhrave dhe raportimeve. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1072. Në leximin e Uran Butkës, Gjin Marku është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja kronologjike, ai shfaqet në strukturën komanduese të formacioneve shqiptare që vepronin në Jugosllavi. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; pozicioni i tij është relevant për të kuptuar rrjedhën e urdhrave dhe raportimeve. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1073. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Gjin Marku. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, ai shfaqet në strukturën komanduese të formacioneve shqiptare që vepronin në Jugosllavi. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; pozicioni i tij është relevant për të kuptuar rrjedhën e urdhrave dhe raportimeve. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1074. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Gjin Marku. Në planin metodologjik, ai shfaqet në strukturën komanduese të formacioneve shqiptare që vepronin në Jugosllavi. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse pozicioni i tij është relevant për të kuptuar rrjedhën e urdhrave dhe raportimeve. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1075. Brenda argumentit të librit, Gjin Marku nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin e kujtesës historike, ai shfaqet në strukturën komanduese të formacioneve shqiptare që vepronin në Jugosllavi. Pozicioni i tij është relevant për të kuptuar rrjedhën e urdhrave dhe raportimeve. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1076. Në leximin e Uran Butkës, Gafur Çuçi është një nyje e rëndësishme e dosjes. Emri i tij del në dokumentacionin e mobilizimit dhe të të arratisurve. Kjo tregon se çështja e kosovarëve menaxhohej edhe nga hallkat politike të formacioneve shqiptare. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1077. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Gafur Çuçi. Nga pikëpamja kronologjike, emri i tij del në dokumentacionin e mobilizimit dhe të të arratisurve. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; kjo tregon se çështja e kosovarëve menaxhohej edhe nga hallkat politike të formacioneve shqiptare. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1078. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Gafur Çuçi. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, emri i tij del në dokumentacionin e mobilizimit dhe të të arratisurve. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; kjo tregon se çështja e kosovarëve menaxhohej edhe nga hallkat politike të formacioneve shqiptare. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1079. Brenda argumentit të librit, Gafur Çuçi nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin metodologjik, emri i tij del në dokumentacionin e mobilizimit dhe të të arratisurve. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse kjo tregon se çështja e kosovarëve menaxhohej edhe nga hallkat politike të formacioneve shqiptare. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1080. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Gafur Çuçi merr rëndësi të veçantë. Në planin e kujtesës historike, emri i tij del në dokumentacionin e mobilizimit dhe të të arratisurve. Kjo tregon se çështja e kosovarëve menaxhohej edhe nga hallkat politike të formacioneve shqiptare. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1081. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Enver Hoxha. Butka i atribuon përgjegjësi politike si kreu i shtetit, partisë dhe ushtrisë shqiptare dhe sjell urdhra për trajtimin e të arratisurve. Duhet dalluar kjo përgjegjësi nga prova për një urdhër të drejtpërdrejtë të të shtënave në tivar. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1082. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Enver Hoxha. Nga pikëpamja kronologjike, Butka i atribuon përgjegjësi politike si kreu i shtetit, partisë dhe ushtrisë shqiptare dhe sjell urdhra për trajtimin e të arratisurve. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; duhet dalluar kjo përgjegjësi nga prova për një urdhër të drejtpërdrejtë të të shtënave në Tivar. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1083. Brenda argumentit të librit, Enver Hoxha nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, Butka i atribuon përgjegjësi politike si kreu i shtetit, partisë dhe ushtrisë shqiptare dhe sjell urdhra për trajtimin e të arratisurve. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; duhet dalluar kjo përgjegjësi nga prova për një urdhër të drejtpërdrejtë të të shtënave në Tivar. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1084. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Enver Hoxha merr rëndësi të veçantë. Në planin metodologjik, Butka i atribuon përgjegjësi politike si kreu i shtetit, partisë dhe ushtrisë shqiptare dhe sjell urdhra për trajtimin e të arratisurve. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse duhet dalluar kjo përgjegjësi nga prova për një urdhër të drejtpërdrejtë të të shtënave në Tivar. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1085. Në leximin e Uran Butkës, Enver Hoxha është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin e kujtesës historike, Butka i atribuon përgjegjësi politike si kreu i shtetit, partisë dhe ushtrisë shqiptare dhe sjell urdhra për trajtimin e të arratisurve. Duhet dalluar kjo përgjegjësi nga prova për një urdhër të drejtpërdrejtë të të shtënave në tivar. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1086. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Koçi Xoxe. Pas prishjes me jugosllavinë ai u bë figura mbi të cilën regjimi shqiptar ngarkoi një pjesë të madhe të varësisë nga beogradi. Butka e konsideron të pamjaftueshme reduktimin e politikës shtetërore te një individ. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1087. Brenda argumentit të librit, Koçi Xoxe nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja kronologjike, pas prishjes me Jugosllavinë ai u bë figura mbi të cilën regjimi shqiptar ngarkoi një pjesë të madhe të varësisë nga Beogradi. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; Butka e konsideron të pamjaftueshme reduktimin e politikës shtetërore te një individ. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1088. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Koçi Xoxe merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, pas prishjes me Jugosllavinë ai u bë figura mbi të cilën regjimi shqiptar ngarkoi një pjesë të madhe të varësisë nga Beogradi. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; Butka e konsideron të pamjaftueshme reduktimin e politikës shtetërore te një individ. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1089. Në leximin e Uran Butkës, Koçi Xoxe është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin metodologjik, pas prishjes me Jugosllavinë ai u bë figura mbi të cilën regjimi shqiptar ngarkoi një pjesë të madhe të varësisë nga Beogradi. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse Butka e konsideron të pamjaftueshme reduktimin e politikës shtetërore te një individ. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1090. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Koçi Xoxe. Në planin e kujtesës historike, pas prishjes me Jugosllavinë ai u bë figura mbi të cilën regjimi shqiptar ngarkoi një pjesë të madhe të varësisë nga Beogradi. Butka e konsideron të pamjaftueshme reduktimin e politikës shtetërore te një individ. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1091. Brenda argumentit të librit, Zoi Themeli nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Raporti i tij për kosovarët e arratisur regjistron dëshmi të hershme mbi brutalitetin dhe masakrën. Ky dokument është i rëndësishëm për të provuar dijeninë e aparatit shqiptar vetëm pak ditë pas ngjarjes. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1092. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Zoi Themeli merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja kronologjike, raporti i tij për kosovarët e arratisur regjistron dëshmi të hershme mbi brutalitetin dhe masakrën. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; ky dokument është i rëndësishëm për të provuar dijeninë e aparatit shqiptar vetëm pak ditë pas ngjarjes. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1093. Në leximin e Uran Butkës, Zoi Themeli është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, raporti i tij për kosovarët e arratisur regjistron dëshmi të hershme mbi brutalitetin dhe masakrën. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; ky dokument është i rëndësishëm për të provuar dijeninë e aparatit shqiptar vetëm pak ditë pas ngjarjes. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1094. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Zoi Themeli. Në planin metodologjik, raporti i tij për kosovarët e arratisur regjistron dëshmi të hershme mbi brutalitetin dhe masakrën. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse ky dokument është i rëndësishëm për të provuar dijeninë e aparatit shqiptar vetëm pak ditë pas ngjarjes. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1095. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Zoi Themeli. Në planin e kujtesës historike, raporti i tij për kosovarët e arratisur regjistron dëshmi të hershme mbi brutalitetin dhe masakrën. Ky dokument është i rëndësishëm për të provuar dijeninë e aparatit shqiptar vetëm pak ditë pas ngjarjes. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1096. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Shefqet Peçi merr rëndësi të veçantë. Ai e cilësoi çështjen shumë serioze dhe raportoi brutalitetin e përcjellësve jugosllavë. Formulimet e tij kanë peshë sepse vijnë nga një kuadër i lartë i vetë regjimit shqiptar. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1097. Në leximin e Uran Butkës, Shefqet Peçi është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja kronologjike, ai e cilësoi çështjen shumë serioze dhe raportoi brutalitetin e përcjellësve jugosllavë. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; formulimet e tij kanë peshë sepse vijnë nga një kuadër i lartë i vetë regjimit shqiptar. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1098. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Shefqet Peçi. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, ai e cilësoi çështjen shumë serioze dhe raportoi brutalitetin e përcjellësve jugosllavë. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; formulimet e tij kanë peshë sepse vijnë nga një kuadër i lartë i vetë regjimit shqiptar. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1099. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Shefqet Peçi. Në planin metodologjik, ai e cilësoi çështjen shumë serioze dhe raportoi brutalitetin e përcjellësve jugosllavë. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse formulimet e tij kanë peshë sepse vijnë nga një kuadër i lartë i vetë regjimit shqiptar. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1100. Brenda argumentit të librit, Shefqet Peçi nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin e kujtesës historike, ai e cilësoi çështjen shumë serioze dhe raportoi brutalitetin e përcjellësve jugosllavë. Formulimet e tij kanë peshë sepse vijnë nga një kuadër i lartë i vetë regjimit shqiptar. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1101. Në leximin e Uran Butkës, Nesti Kerenxhi është një nyje e rëndësishme e dosjes. Dëshmitë e tij lidhen me kapjen dhe përcjelljen e kosovarëve të arratisur drejt jugosllavisë. Kjo e zgjeron çështjen nga ushtria te aparati i sigurimit të shtetit shqiptar. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1102. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Nesti Kerenxhi. Nga pikëpamja kronologjike, dëshmitë e tij lidhen me kapjen dhe përcjelljen e kosovarëve të arratisur drejt Jugosllavisë. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; kjo e zgjeron çështjen nga ushtria te aparati i sigurimit të shtetit shqiptar. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1103. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Nesti Kerenxhi. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, dëshmitë e tij lidhen me kapjen dhe përcjelljen e kosovarëve të arratisur drejt Jugosllavisë. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; kjo e zgjeron çështjen nga ushtria te aparati i sigurimit të shtetit shqiptar. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1104. Brenda argumentit të librit, Nesti Kerenxhi nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin metodologjik, dëshmitë e tij lidhen me kapjen dhe përcjelljen e kosovarëve të arratisur drejt Jugosllavisë. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse kjo e zgjeron çështjen nga ushtria te aparati i sigurimit të shtetit shqiptar. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1105. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Nesti Kerenxhi merr rëndësi të veçantë. Në planin e kujtesës historike, dëshmitë e tij lidhen me kapjen dhe përcjelljen e kosovarëve të arratisur drejt Jugosllavisë. Kjo e zgjeron çështjen nga ushtria te aparati i sigurimit të shtetit shqiptar. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1106. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Bedri Spahiu. Në proceset politike pas prishjes me jugosllavinë u përmendën vrasjet e kosovarëve gjatë rrugës. Kjo tregon se informacioni ekzistonte në nivelet e larta shqiptare edhe kur nuk u bë objekt hetimi publik. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1107. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Bedri Spahiu. Nga pikëpamja kronologjike, në proceset politike pas prishjes me Jugosllavinë u përmendën vrasjet e kosovarëve gjatë rrugës. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; kjo tregon se informacioni ekzistonte në nivelet e larta shqiptare edhe kur nuk u bë objekt hetimi publik. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1108. Brenda argumentit të librit, Bedri Spahiu nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, në proceset politike pas prishjes me Jugosllavinë u përmendën vrasjet e kosovarëve gjatë rrugës. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; kjo tregon se informacioni ekzistonte në nivelet e larta shqiptare edhe kur nuk u bë objekt hetimi publik. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1109. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Bedri Spahiu merr rëndësi të veçantë. Në planin metodologjik, në proceset politike pas prishjes me Jugosllavinë u përmendën vrasjet e kosovarëve gjatë rrugës. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse kjo tregon se informacioni ekzistonte në nivelet e larta shqiptare edhe kur nuk u bë objekt hetimi publik. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1110. Në leximin e Uran Butkës, Bedri Spahiu është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin e kujtesës historike, në proceset politike pas prishjes me Jugosllavinë u përmendën vrasjet e kosovarëve gjatë rrugës. Kjo tregon se informacioni ekzistonte në nivelet e larta shqiptare edhe kur nuk u bë objekt hetimi publik. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1111. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së prishja shqiptaro-jugosllave e 1948-s. Pas konfliktit me titon regjimi shqiptar filloi të fliste më hapur për disa krime jugosllave. Butka e interpreton këtë si përdorim selektiv politik të një të vërtete që ishte heshtur kur aleanca funksiononte. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1112. Brenda argumentit të librit, prishja shqiptaro-jugosllave e 1948-s nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja kronologjike, pas konfliktit me Titon regjimi shqiptar filloi të fliste më hapur për disa krime jugosllave. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; Butka e interpreton këtë si përdorim selektiv politik të një të vërtete që ishte heshtur kur aleanca funksiononte. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1113. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e prishja shqiptaro-jugosllave e 1948-s merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, pas konfliktit me Titon regjimi shqiptar filloi të fliste më hapur për disa krime jugosllave. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; Butka e interpreton këtë si përdorim selektiv politik të një të vërtete që ishte heshtur kur aleanca funksiononte. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1114. Në leximin e Uran Butkës, prishja shqiptaro-jugosllave e 1948-s është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin metodologjik, pas konfliktit me Titon regjimi shqiptar filloi të fliste më hapur për disa krime jugosllave. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse Butka e interpreton këtë si përdorim selektiv politik të një të vërtete që ishte heshtur kur aleanca funksiononte. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1115. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është prishja shqiptaro-jugosllave e 1948-s. Në planin e kujtesës historike, pas konfliktit me Titon regjimi shqiptar filloi të fliste më hapur për disa krime jugosllave. Butka e interpreton këtë si përdorim selektiv politik të një të vërtete që ishte heshtur kur aleanca funksiononte. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1116. Brenda argumentit të librit, Fadil Hoxha nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Pozita e tij në shtabin operativ dhe deklaratat e mëvonshme mbi moshetimin e tivarit janë qendrore në analizën e butkës. Akuza për urdhër personal të masakrës duhet dalluar nga përgjegjësia politike e dokumentueshme. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1117. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Fadil Hoxha merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja kronologjike, pozita e tij në Shtabin Operativ dhe deklaratat e mëvonshme mbi moshetimin e Tivarit janë qendrore në analizën e Butkës. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; akuza për urdhër personal të masakrës duhet dalluar nga përgjegjësia politike e dokumentueshme. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1118. Në leximin e Uran Butkës, Fadil Hoxha është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, pozita e tij në Shtabin Operativ dhe deklaratat e mëvonshme mbi moshetimin e Tivarit janë qendrore në analizën e Butkës. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; akuza për urdhër personal të masakrës duhet dalluar nga përgjegjësia politike e dokumentueshme. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1119. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Fadil Hoxha. Në planin metodologjik, pozita e tij në Shtabin Operativ dhe deklaratat e mëvonshme mbi moshetimin e Tivarit janë qendrore në analizën e Butkës. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse akuza për urdhër personal të masakrës duhet dalluar nga përgjegjësia politike e dokumentueshme. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1120. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Fadil Hoxha. Në planin e kujtesës historike, pozita e tij në Shtabin Operativ dhe deklaratat e mëvonshme mbi moshetimin e Tivarit janë qendrore në analizën e Butkës. Akuza për urdhër personal të masakrës duhet dalluar nga përgjegjësia politike e dokumentueshme. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1121. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e deklarata e vitit 1979 merr rëndësi të veçantë. Fadil hoxha pranoi se udhëheqja kishte shmangur diskutimin e çështjes së tivarit. Për butkën kjo është dëshmi e rëndësishme e një politike institucionale heshtjeje. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1122. Në leximin e Uran Butkës, deklarata e vitit 1979 është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja kronologjike, Fadil Hoxha pranoi se udhëheqja kishte shmangur diskutimin e çështjes së Tivarit. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; për Butkën kjo është dëshmi e rëndësishme e një politike institucionale heshtjeje. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1123. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është deklarata e vitit 1979. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, Fadil Hoxha pranoi se udhëheqja kishte shmangur diskutimin e çështjes së Tivarit. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; për Butkën kjo është dëshmi e rëndësishme e një politike institucionale heshtjeje. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1124. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së deklarata e vitit 1979. Në planin metodologjik, Fadil Hoxha pranoi se udhëheqja kishte shmangur diskutimin e çështjes së Tivarit. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse për Butkën kjo është dëshmi e rëndësishme e një politike institucionale heshtjeje. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1125. Brenda argumentit të librit, deklarata e vitit 1979 nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin e kujtesës historike, Fadil Hoxha pranoi se udhëheqja kishte shmangur diskutimin e çështjes së Tivarit. Për butkën kjo është dëshmi e rëndësishme e një politike institucionale heshtjeje. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1126. Në leximin e Uran Butkës, Miladin Popoviçi është një nyje e rëndësishme e dosjes. Vrasja e tij më 13 mars 1945 krijoi atmosferë hakmarrjeje dhe retorikë të ashpër ndaj reaksionit shqiptar. Mobilizimi kishte nisur më herët, prandaj butka nuk e sheh atentatin si shkakun fillestar të gjithë operacionit. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1127. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Miladin Popoviçi. Nga pikëpamja kronologjike, vrasja e tij më 13 mars 1945 krijoi atmosferë hakmarrjeje dhe retorikë të ashpër ndaj reaksionit shqiptar. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; mobilizimi kishte nisur më herët, prandaj Butka nuk e sheh atentatin si shkakun fillestar të gjithë operacionit. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1128. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Miladin Popoviçi. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, vrasja e tij më 13 mars 1945 krijoi atmosferë hakmarrjeje dhe retorikë të ashpër ndaj reaksionit shqiptar. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; mobilizimi kishte nisur më herët, prandaj Butka nuk e sheh atentatin si shkakun fillestar të gjithë operacionit. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1129. Brenda argumentit të librit, Miladin Popoviçi nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin metodologjik, vrasja e tij më 13 mars 1945 krijoi atmosferë hakmarrjeje dhe retorikë të ashpër ndaj reaksionit shqiptar. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse mobilizimi kishte nisur më herët, prandaj Butka nuk e sheh atentatin si shkakun fillestar të gjithë operacionit. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1130. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Miladin Popoviçi merr rëndësi të veçantë. Në planin e kujtesës historike, vrasja e tij më 13 mars 1945 krijoi atmosferë hakmarrjeje dhe retorikë të ashpër ndaj reaksionit shqiptar. Mobilizimi kishte nisur më herët, prandaj butka nuk e sheh atentatin si shkakun fillestar të gjithë operacionit. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1131. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Haki Taha. Vrasja e popoviçit nga haki taha u përdor në propagandën komuniste për të akuzuar reaksionin shqiptar. Faji individual nuk mund të transferohet te mijëra rekrutë të paarmatosur. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1132. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Haki Taha. Nga pikëpamja kronologjike, vrasja e Popoviçit nga Haki Taha u përdor në propagandën komuniste për të akuzuar reaksionin shqiptar. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; faji individual nuk mund të transferohet te mijëra rekrutë të paarmatosur. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1133. Brenda argumentit të librit, Haki Taha nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, vrasja e Popoviçit nga Haki Taha u përdor në propagandën komuniste për të akuzuar reaksionin shqiptar. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; faji individual nuk mund të transferohet te mijëra rekrutë të paarmatosur. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1134. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Haki Taha merr rëndësi të veçantë. Në planin metodologjik, vrasja e Popoviçit nga Haki Taha u përdor në propagandën komuniste për të akuzuar reaksionin shqiptar. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse faji individual nuk mund të transferohet te mijëra rekrutë të paarmatosur. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1135. Në leximin e Uran Butkës, Haki Taha është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin e kujtesës historike, vrasja e Popoviçit nga Haki Taha u përdor në propagandën komuniste për të akuzuar reaksionin shqiptar. Faji individual nuk mund të transferohet te mijëra rekrutë të paarmatosur. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1136. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Shaban Polluzha. Refuzimi i tij për t’u larguar nga kosova lidhet me shqetësimin për mbrojtjen e drenicës dhe me kundërshtimin e urdhrave jugosllavë. Shtypja e forcave të tij i parapriu mobilizimit masiv. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1137. Brenda argumentit të librit, Shaban Polluzha nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja kronologjike, refuzimi i tij për t’u larguar nga Kosova lidhet me shqetësimin për mbrojtjen e Drenicës dhe me kundërshtimin e urdhrave jugosllavë. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; shtypja e forcave të tij i parapriu mobilizimit masiv. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1138. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Shaban Polluzha merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, refuzimi i tij për t’u larguar nga Kosova lidhet me shqetësimin për mbrojtjen e Drenicës dhe me kundërshtimin e urdhrave jugosllavë. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; shtypja e forcave të tij i parapriu mobilizimit masiv. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1139. Në leximin e Uran Butkës, Shaban Polluzha është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin metodologjik, refuzimi i tij për t’u larguar nga Kosova lidhet me shqetësimin për mbrojtjen e Drenicës dhe me kundërshtimin e urdhrave jugosllavë. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse shtypja e forcave të tij i parapriu mobilizimit masiv. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1140. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Shaban Polluzha. Në planin e kujtesës historike, refuzimi i tij për t’u larguar nga Kosova lidhet me shqetësimin për mbrojtjen e Drenicës dhe me kundërshtimin e urdhrave jugosllavë. Shtypja e forcave të tij i parapriu mobilizimit masiv. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1141. Brenda argumentit të librit, Mehmet Gradica nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Ai përfaqëson bashkë me polluzhën bërthamën e rezistencës së drenicës që u godit para kolonave. Humbja e drejtuesve dobësoi aftësinë e rezistencës për të penguar largimin e rekrutëve. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1142. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Mehmet Gradica merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja kronologjike, ai përfaqëson bashkë me Polluzhën bërthamën e rezistencës së Drenicës që u godit para kolonave. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; humbja e drejtuesve dobësoi aftësinë e rezistencës për të penguar largimin e rekrutëve. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1143. Në leximin e Uran Butkës, Mehmet Gradica është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, ai përfaqëson bashkë me Polluzhën bërthamën e rezistencës së Drenicës që u godit para kolonave. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; humbja e drejtuesve dobësoi aftësinë e rezistencës për të penguar largimin e rekrutëve. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1144. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Mehmet Gradica. Në planin metodologjik, ai përfaqëson bashkë me Polluzhën bërthamën e rezistencës së Drenicës që u godit para kolonave. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse humbja e drejtuesve dobësoi aftësinë e rezistencës për të penguar largimin e rekrutëve. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1145. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Mehmet Gradica. Në planin e kujtesës historike, ai përfaqëson bashkë me Polluzhën bërthamën e rezistencës së Drenicës që u godit para kolonave. Humbja e drejtuesve dobësoi aftësinë e rezistencës për të penguar largimin e rekrutëve. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1146. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e administrimi ushtarak merr rëndësi të veçantë. Vendosja e regjimit ushtarak i dha komandave kompetenca të gjera për bastisje, arrestime, çarmatim dhe mobilizim. Butka e sheh këtë si kusht institucional të operacionit. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1147. Në leximin e Uran Butkës, administrimi ushtarak është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja kronologjike, vendosja e regjimit ushtarak i dha komandave kompetenca të gjera për bastisje, arrestime, çarmatim dhe mobilizim. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; Butka e sheh këtë si kusht institucional të operacionit. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1148. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është administrimi ushtarak. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, vendosja e regjimit ushtarak i dha komandave kompetenca të gjera për bastisje, arrestime, çarmatim dhe mobilizim. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; Butka e sheh këtë si kusht institucional të operacionit. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1149. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së administrimi ushtarak. Në planin metodologjik, vendosja e regjimit ushtarak i dha komandave kompetenca të gjera për bastisje, arrestime, çarmatim dhe mobilizim. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse Butka e sheh këtë si kusht institucional të operacionit. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1150. Brenda argumentit të librit, administrimi ushtarak nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin e kujtesës historike, vendosja e regjimit ushtarak i dha komandave kompetenca të gjera për bastisje, arrestime, çarmatim dhe mobilizim. Butka e sheh këtë si kusht institucional të operacionit. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1151. Në leximin e Uran Butkës, Bujani është një nyje e rëndësishme e dosjes. Vendimet dhe pritshmëritë e konferencës së bujanit krijuan shpresë për vetëvendosje. Zhvillimet e vitit 1945 shihen nga butka si anulim praktik i kësaj perspektive. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1152. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Bujani. Nga pikëpamja kronologjike, vendimet dhe pritshmëritë e Konferencës së Bujanit krijuan shpresë për vetëvendosje. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; zhvillimet e vitit 1945 shihen nga Butka si anulim praktik i kësaj perspektive. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1153. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Bujani. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, vendimet dhe pritshmëritë e Konferencës së Bujanit krijuan shpresë për vetëvendosje. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; zhvillimet e vitit 1945 shihen nga Butka si anulim praktik i kësaj perspektive. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1154. Brenda argumentit të librit, Bujani nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin metodologjik, vendimet dhe pritshmëritë e Konferencës së Bujanit krijuan shpresë për vetëvendosje. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse zhvillimet e vitit 1945 shihen nga Butka si anulim praktik i kësaj perspektive. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1155. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Bujani merr rëndësi të veçantë. Në planin e kujtesës historike, vendimet dhe pritshmëritë e Konferencës së Bujanit krijuan shpresë për vetëvendosje. Zhvillimet e vitit 1945 shihen nga butka si anulim praktik i kësaj perspektive. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1156. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Kuvendi i Prizrenit. Vendimet politike të korrikut 1945 erdhën pas muajsh administrimi ushtarak, shtypjeje të rezistencës dhe mobilizimi. Butka e vë në dyshim lirinë reale të procesit në këtë kontekst. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1157. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Kuvendi i Prizrenit. Nga pikëpamja kronologjike, vendimet politike të korrikut 1945 erdhën pas muajsh administrimi ushtarak, shtypjeje të rezistencës dhe mobilizimi. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; Butka e vë në dyshim lirinë reale të procesit në këtë kontekst. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1158. Brenda argumentit të librit, Kuvendi i Prizrenit nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, vendimet politike të korrikut 1945 erdhën pas muajsh administrimi ushtarak, shtypjeje të rezistencës dhe mobilizimi. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; Butka e vë në dyshim lirinë reale të procesit në këtë kontekst. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1159. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Kuvendi i Prizrenit merr rëndësi të veçantë. Në planin metodologjik, vendimet politike të korrikut 1945 erdhën pas muajsh administrimi ushtarak, shtypjeje të rezistencës dhe mobilizimi. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse Butka e vë në dyshim lirinë reale të procesit në këtë kontekst. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1160. Në leximin e Uran Butkës, Kuvendi i Prizrenit është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin e kujtesës historike, vendimet politike të korrikut 1945 erdhën pas muajsh administrimi ushtarak, shtypjeje të rezistencës dhe mobilizimi. Butka e vë në dyshim lirinë reale të procesit në këtë kontekst. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1161. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së termi reaksion. Dokumentet komuniste e përdorin për kundërshtarë të ndryshëm, përfshirë shqiptarë me motive kombëtare. Butka paralajmëron që termi ideologjik të mos merret si përshkrim neutral i identitetit të çdo kundërshtari. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1162. Brenda argumentit të librit, termi reaksion nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja kronologjike, dokumentet komuniste e përdorin për kundërshtarë të ndryshëm, përfshirë shqiptarë me motive kombëtare. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; Butka paralajmëron që termi ideologjik të mos merret si përshkrim neutral i identitetit të çdo kundërshtari. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1163. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e termi reaksion merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, dokumentet komuniste e përdorin për kundërshtarë të ndryshëm, përfshirë shqiptarë me motive kombëtare. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; Butka paralajmëron që termi ideologjik të mos merret si përshkrim neutral i identitetit të çdo kundërshtari. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1164. Në leximin e Uran Butkës, termi reaksion është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin metodologjik, dokumentet komuniste e përdorin për kundërshtarë të ndryshëm, përfshirë shqiptarë me motive kombëtare. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse Butka paralajmëron që termi ideologjik të mos merret si përshkrim neutral i identitetit të çdo kundërshtari. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1165. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është termi reaksion. Në planin e kujtesës historike, dokumentet komuniste e përdorin për kundërshtarë të ndryshëm, përfshirë shqiptarë me motive kombëtare. Butka paralajmëron që termi ideologjik të mos merret si përshkrim neutral i identitetit të çdo kundërshtari. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1166. Brenda argumentit të librit, çarmatimi nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Rekrutëve iu morën armët para nisjes dhe u vendosën nën eskortë të armatosur. Kjo e bën të vështirë të përshkruhen kolonat si njësi luftarake normale. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1167. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e çarmatimi merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja kronologjike, rekrutëve iu morën armët para nisjes dhe u vendosën nën eskortë të armatosur. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; kjo e bën të vështirë të përshkruhen kolonat si njësi luftarake normale. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1168. Në leximin e Uran Butkës, çarmatimi është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, rekrutëve iu morën armët para nisjes dhe u vendosën nën eskortë të armatosur. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; kjo e bën të vështirë të përshkruhen kolonat si njësi luftarake normale. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1169. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është çarmatimi. Në planin metodologjik, rekrutëve iu morën armët para nisjes dhe u vendosën nën eskortë të armatosur. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse kjo e bën të vështirë të përshkruhen kolonat si njësi luftarake normale. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1170. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së çarmatimi. Në planin e kujtesës historike, rekrutëve iu morën armët para nisjes dhe u vendosën nën eskortë të armatosur. Kjo e bën të vështirë të përshkruhen kolonat si njësi luftarake normale. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1171. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e mobilizimi me forcë merr rëndësi të veçantë. Dëshmitë dhe dokumentet tregojnë se një pjesë e shqiptarëve u mor me presion, bastisje ose mashtrim për destinacionin. Fjala administrative mobilizim nuk e shpjegon gjithmonë mënyrën reale të rekrutimit. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1172. Në leximin e Uran Butkës, mobilizimi me forcë është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja kronologjike, dëshmitë dhe dokumentet tregojnë se një pjesë e shqiptarëve u mor me presion, bastisje ose mashtrim për destinacionin. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; fjala administrative mobilizim nuk e shpjegon gjithmonë mënyrën reale të rekrutimit. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1173. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është mobilizimi me forcë. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, dëshmitë dhe dokumentet tregojnë se një pjesë e shqiptarëve u mor me presion, bastisje ose mashtrim për destinacionin. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; fjala administrative mobilizim nuk e shpjegon gjithmonë mënyrën reale të rekrutimit. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1174. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së mobilizimi me forcë. Në planin metodologjik, dëshmitë dhe dokumentet tregojnë se një pjesë e shqiptarëve u mor me presion, bastisje ose mashtrim për destinacionin. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse fjala administrative mobilizim nuk e shpjegon gjithmonë mënyrën reale të rekrutimit. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1175. Brenda argumentit të librit, mobilizimi me forcë nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin e kujtesës historike, dëshmitë dhe dokumentet tregojnë se një pjesë e shqiptarëve u mor me presion, bastisje ose mashtrim për destinacionin. Fjala administrative mobilizim nuk e shpjegon gjithmonë mënyrën reale të rekrutimit. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1176. Në leximin e Uran Butkës, Prizreni si qendër grumbullimi është një nyje e rëndësishme e dosjes. Aty rekrutët numëroheshin, kontrolloheshin, çarmatoseshin dhe futeshin në eshalone. Qyteti ishte nyja ku individët kalonin nga strukturat lokale në kolonat e kontrolluara. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1177. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Prizreni si qendër grumbullimi. Nga pikëpamja kronologjike, aty rekrutët numëroheshin, kontrolloheshin, çarmatoseshin dhe futeshin në eshalone. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; qyteti ishte nyja ku individët kalonin nga strukturat lokale në kolonat e kontrolluara. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1178. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Prizreni si qendër grumbullimi. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, aty rekrutët numëroheshin, kontrolloheshin, çarmatoseshin dhe futeshin në eshalone. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; qyteti ishte nyja ku individët kalonin nga strukturat lokale në kolonat e kontrolluara. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1179. Brenda argumentit të librit, Prizreni si qendër grumbullimi nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin metodologjik, aty rekrutët numëroheshin, kontrolloheshin, çarmatoseshin dhe futeshin në eshalone. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse qyteti ishte nyja ku individët kalonin nga strukturat lokale në kolonat e kontrolluara. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1180. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Prizreni si qendër grumbullimi merr rëndësi të veçantë. Në planin e kujtesës historike, aty rekrutët numëroheshin, kontrolloheshin, çarmatoseshin dhe futeshin në eshalone. Qyteti ishte nyja ku individët kalonin nga strukturat lokale në kolonat e kontrolluara. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1181. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është itinerari përmes Shqipërisë. Kolonat kaluan prizren-kukës-pukë-shkodër para drejtimit për tivar. Rruga është pjesë e historisë së krimit sepse dëshmitë flasin për vrasje dhe keqtrajtime gjatë saj. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1182. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së itinerari përmes Shqipërisë. Nga pikëpamja kronologjike, kolonat kaluan Prizren-Kukës-Pukë-Shkodër para drejtimit për Tivar. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; rruga është pjesë e historisë së krimit sepse dëshmitë flasin për vrasje dhe keqtrajtime gjatë saj. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1183. Brenda argumentit të librit, itinerari përmes Shqipërisë nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, kolonat kaluan Prizren-Kukës-Pukë-Shkodër para drejtimit për Tivar. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; rruga është pjesë e historisë së krimit sepse dëshmitë flasin për vrasje dhe keqtrajtime gjatë saj. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1184. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e itinerari përmes Shqipërisë merr rëndësi të veçantë. Në planin metodologjik, kolonat kaluan Prizren-Kukës-Pukë-Shkodër para drejtimit për Tivar. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse rruga është pjesë e historisë së krimit sepse dëshmitë flasin për vrasje dhe keqtrajtime gjatë saj. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1185. Në leximin e Uran Butkës, itinerari përmes Shqipërisë është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin e kujtesës historike, kolonat kaluan Prizren-Kukës-Pukë-Shkodër para drejtimit për Tivar. Rruga është pjesë e historisë së krimit sepse dëshmitë flasin për vrasje dhe keqtrajtime gjatë saj. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1186. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Kukësi. Dëshmitë përmendin ushqim të papërshtatshëm, etje dhe gjendje të rëndë fizike të rekrutëve. Këto hollësi tregojnë se vuajtja kishte nisur shumë përpara tivarit. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1187. Brenda argumentit të librit, Kukësi nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja kronologjike, dëshmitë përmendin ushqim të papërshtatshëm, etje dhe gjendje të rëndë fizike të rekrutëve. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; këto hollësi tregojnë se vuajtja kishte nisur shumë përpara Tivarit. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1188. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Kukësi merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, dëshmitë përmendin ushqim të papërshtatshëm, etje dhe gjendje të rëndë fizike të rekrutëve. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; këto hollësi tregojnë se vuajtja kishte nisur shumë përpara Tivarit. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1189. Në leximin e Uran Butkës, Kukësi është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin metodologjik, dëshmitë përmendin ushqim të papërshtatshëm, etje dhe gjendje të rëndë fizike të rekrutëve. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse këto hollësi tregojnë se vuajtja kishte nisur shumë përpara Tivarit. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1190. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Kukësi. Në planin e kujtesës historike, dëshmitë përmendin ushqim të papërshtatshëm, etje dhe gjendje të rëndë fizike të rekrutëve. Këto hollësi tregojnë se vuajtja kishte nisur shumë përpara tivarit. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1191. Brenda argumentit të librit, Puka dhe Fushë-Arrëzi nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në këtë segment të rrugës përmenden vrasje dhe humbje të rënda. Butka kërkon që viktimat e këtij itinerari të mos fshihen nga përkufizimi i zgjeruar i tragjedisë. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1192. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Puka dhe Fushë-Arrëzi merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja kronologjike, në këtë segment të rrugës përmenden vrasje dhe humbje të rënda. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; Butka kërkon që viktimat e këtij itinerari të mos fshihen nga përkufizimi i zgjeruar i tragjedisë. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1193. Në leximin e Uran Butkës, Puka dhe Fushë-Arrëzi është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, në këtë segment të rrugës përmenden vrasje dhe humbje të rënda. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; Butka kërkon që viktimat e këtij itinerari të mos fshihen nga përkufizimi i zgjeruar i tragjedisë. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1194. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Puka dhe Fushë-Arrëzi. Në planin metodologjik, në këtë segment të rrugës përmenden vrasje dhe humbje të rënda. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse Butka kërkon që viktimat e këtij itinerari të mos fshihen nga përkufizimi i zgjeruar i tragjedisë. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1195. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Puka dhe Fushë-Arrëzi. Në planin e kujtesës historike, në këtë segment të rrugës përmenden vrasje dhe humbje të rënda. Butka kërkon që viktimat e këtij itinerari të mos fshihen nga përkufizimi i zgjeruar i tragjedisë. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1196. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Vau i Dejës dhe Drini merr rëndësi të veçantë. Kalimi i lumit lidhet me dëshmi për mbytjen e rekrutëve dhe pengimin e përpjekjeve për shpëtim. Episodi tregon rrezikun e transportit dhe trajtimin e njerëzve në kushtet e eskortës. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1197. Në leximin e Uran Butkës, Vau i Dejës dhe Drini është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja kronologjike, kalimi i lumit lidhet me dëshmi për mbytjen e rekrutëve dhe pengimin e përpjekjeve për shpëtim. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; episodi tregon rrezikun e transportit dhe trajtimin e njerëzve në kushtet e eskortës. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1198. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Vau i Dejës dhe Drini. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, kalimi i lumit lidhet me dëshmi për mbytjen e rekrutëve dhe pengimin e përpjekjeve për shpëtim. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; episodi tregon rrezikun e transportit dhe trajtimin e njerëzve në kushtet e eskortës. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1199. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Vau i Dejës dhe Drini. Në planin metodologjik, kalimi i lumit lidhet me dëshmi për mbytjen e rekrutëve dhe pengimin e përpjekjeve për shpëtim. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse episodi tregon rrezikun e transportit dhe trajtimin e njerëzve në kushtet e eskortës. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1200. Brenda argumentit të librit, Vau i Dejës dhe Drini nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin e kujtesës historike, kalimi i lumit lidhet me dëshmi për mbytjen e rekrutëve dhe pengimin e përpjekjeve për shpëtim. Episodi tregon rrezikun e transportit dhe trajtimin e njerëzve në kushtet e eskortës. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1201. Në leximin e Uran Butkës, Ura e Bunës është një nyje e rëndësishme e dosjes. Zona shfaqet në dokumentet për kapjen e të arratisurve që kishin shpëtuar nga tivari. Ajo lidh drejtpërdrejt dëshminë e viktimave me dijeninë e autoriteteve shqiptare. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1202. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Ura e Bunës. Nga pikëpamja kronologjike, zona shfaqet në dokumentet për kapjen e të arratisurve që kishin shpëtuar nga Tivari. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; ajo lidh drejtpërdrejt dëshminë e viktimave me dijeninë e autoriteteve shqiptare. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1203. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Ura e Bunës. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, zona shfaqet në dokumentet për kapjen e të arratisurve që kishin shpëtuar nga Tivari. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; ajo lidh drejtpërdrejt dëshminë e viktimave me dijeninë e autoriteteve shqiptare. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1204. Brenda argumentit të librit, Ura e Bunës nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin metodologjik, zona shfaqet në dokumentet për kapjen e të arratisurve që kishin shpëtuar nga Tivari. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse ajo lidh drejtpërdrejt dëshminë e viktimave me dijeninë e autoriteteve shqiptare. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1205. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Ura e Bunës merr rëndësi të veçantë. Në planin e kujtesës historike, zona shfaqet në dokumentet për kapjen e të arratisurve që kishin shpëtuar nga Tivari. Ajo lidh drejtpërdrejt dëshminë e viktimave me dijeninë e autoriteteve shqiptare. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1206. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Shkodra. Qyteti ishte pikë e rëndësishme transitimi dhe kontrolli, ku të mbijetuarit dhe të arratisurit mund të binin në duart e autoriteteve shqiptare. Fati i tyre aty është qendror për tezën e përgjegjësisë së shtetit shqiptar. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1207. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Shkodra. Nga pikëpamja kronologjike, qyteti ishte pikë e rëndësishme transitimi dhe kontrolli, ku të mbijetuarit dhe të arratisurit mund të binin në duart e autoriteteve shqiptare. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; fati i tyre aty është qendror për tezën e përgjegjësisë së shtetit shqiptar. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1208. Brenda argumentit të librit, Shkodra nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, qyteti ishte pikë e rëndësishme transitimi dhe kontrolli, ku të mbijetuarit dhe të arratisurit mund të binin në duart e autoriteteve shqiptare. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; fati i tyre aty është qendror për tezën e përgjegjësisë së shtetit shqiptar. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1209. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Shkodra merr rëndësi të veçantë. Në planin metodologjik, qyteti ishte pikë e rëndësishme transitimi dhe kontrolli, ku të mbijetuarit dhe të arratisurit mund të binin në duart e autoriteteve shqiptare. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse fati i tyre aty është qendror për tezën e përgjegjësisë së shtetit shqiptar. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1210. Në leximin e Uran Butkës, Shkodra është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin e kujtesës historike, qyteti ishte pikë e rëndësishme transitimi dhe kontrolli, ku të mbijetuarit dhe të arratisurit mund të binin në duart e autoriteteve shqiptare. Fati i tyre aty është qendror për tezën e përgjegjësisë së shtetit shqiptar. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1211. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Fatime Jupa. Ajo mbijetoi e maskuar si mashkull dhe dha dëshmi për marshimin, masakrën, arratisjen dhe kthimin e detyruar. Rrëfimi i saj bashkon disa faza të tragjedisë në një përvojë të vetme njerëzore. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1212. Brenda argumentit të librit, Fatime Jupa nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja kronologjike, ajo mbijetoi e maskuar si mashkull dhe dha dëshmi për marshimin, masakrën, arratisjen dhe kthimin e detyruar. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; rrëfimi i saj bashkon disa faza të tragjedisë në një përvojë të vetme njerëzore. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1213. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Fatime Jupa merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, ajo mbijetoi e maskuar si mashkull dhe dha dëshmi për marshimin, masakrën, arratisjen dhe kthimin e detyruar. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; rrëfimi i saj bashkon disa faza të tragjedisë në një përvojë të vetme njerëzore. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1214. Në leximin e Uran Butkës, Fatime Jupa është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin metodologjik, ajo mbijetoi e maskuar si mashkull dhe dha dëshmi për marshimin, masakrën, arratisjen dhe kthimin e detyruar. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse rrëfimi i saj bashkon disa faza të tragjedisë në një përvojë të vetme njerëzore. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1215. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Fatime Jupa. Në planin e kujtesës historike, ajo mbijetoi e maskuar si mashkull dhe dha dëshmi për marshimin, masakrën, arratisjen dhe kthimin e detyruar. Rrëfimi i saj bashkon disa faza të tragjedisë në një përvojë të vetme njerëzore. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1216. Brenda argumentit të librit, Azem Hajdini nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Si i mbijetuar ai e bëri zbardhjen e tivarit mision shumëvjeçar dhe kërkoi lista, varre dhe përgjegjësi. Dëshmia e tij është themelore, por shifrat që jep duhen dalluar nga raportet zyrtare. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1217. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Azem Hajdini merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja kronologjike, si i mbijetuar ai e bëri zbardhjen e Tivarit mision shumëvjeçar dhe kërkoi lista, varre dhe përgjegjësi. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; dëshmia e tij është themelore, por shifrat që jep duhen dalluar nga raportet zyrtare. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1218. Në leximin e Uran Butkës, Azem Hajdini është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, si i mbijetuar ai e bëri zbardhjen e Tivarit mision shumëvjeçar dhe kërkoi lista, varre dhe përgjegjësi. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; dëshmia e tij është themelore, por shifrat që jep duhen dalluar nga raportet zyrtare. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1219. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Azem Hajdini. Në planin metodologjik, si i mbijetuar ai e bëri zbardhjen e Tivarit mision shumëvjeçar dhe kërkoi lista, varre dhe përgjegjësi. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse dëshmia e tij është themelore, por shifrat që jep duhen dalluar nga raportet zyrtare. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1220. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Azem Hajdini. Në planin e kujtesës historike, si i mbijetuar ai e bëri zbardhjen e Tivarit mision shumëvjeçar dhe kërkoi lista, varre dhe përgjegjësi. Dëshmia e tij është themelore, por shifrat që jep duhen dalluar nga raportet zyrtare. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1221. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Bajram Gola merr rëndësi të veçantë. Ish-oficeri denoncoi masakrën dhe kërkoi identifikimin e urdhëruesve dhe komandantëve. Pozita e tij brenda sistemit jugosllav i jep dëshmisë një dimension të veçantë institucional. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1222. Në leximin e Uran Butkës, Bajram Gola është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja kronologjike, ish-oficeri denoncoi masakrën dhe kërkoi identifikimin e urdhëruesve dhe komandantëve. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; pozita e tij brenda sistemit jugosllav i jep dëshmisë një dimension të veçantë institucional. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1223. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Bajram Gola. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, ish-oficeri denoncoi masakrën dhe kërkoi identifikimin e urdhëruesve dhe komandantëve. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; pozita e tij brenda sistemit jugosllav i jep dëshmisë një dimension të veçantë institucional. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1224. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Bajram Gola. Në planin metodologjik, ish-oficeri denoncoi masakrën dhe kërkoi identifikimin e urdhëruesve dhe komandantëve. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse pozita e tij brenda sistemit jugosllav i jep dëshmisë një dimension të veçantë institucional. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1225. Brenda argumentit të librit, Bajram Gola nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin e kujtesës historike, ish-oficeri denoncoi masakrën dhe kërkoi identifikimin e urdhëruesve dhe komandantëve. Pozita e tij brenda sistemit jugosllav i jep dëshmisë një dimension të veçantë institucional. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1226. Në leximin e Uran Butkës, Ymer Sherifi është një nyje e rëndësishme e dosjes. Dëshmia e tij për rrahje, bajoneta dhe mbijetesë mes trupave ilustron dhunën nga afër. Ajo plotëson dëshmitë mbi zjarrin masiv me një përshkrim individual të ekzekutimit. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1227. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Ymer Sherifi. Nga pikëpamja kronologjike, dëshmia e tij për rrahje, bajoneta dhe mbijetesë mes trupave ilustron dhunën nga afër. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; ajo plotëson dëshmitë mbi zjarrin masiv me një përshkrim individual të ekzekutimit. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1228. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Ymer Sherifi. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, dëshmia e tij për rrahje, bajoneta dhe mbijetesë mes trupave ilustron dhunën nga afër. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; ajo plotëson dëshmitë mbi zjarrin masiv me një përshkrim individual të ekzekutimit. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1229. Brenda argumentit të librit, Ymer Sherifi nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin metodologjik, dëshmia e tij për rrahje, bajoneta dhe mbijetesë mes trupave ilustron dhunën nga afër. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse ajo plotëson dëshmitë mbi zjarrin masiv me një përshkrim individual të ekzekutimit. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1230. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Ymer Sherifi merr rëndësi të veçantë. Në planin e kujtesës historike, dëshmia e tij për rrahje, bajoneta dhe mbijetesë mes trupave ilustron dhunën nga afër. Ajo plotëson dëshmitë mbi zjarrin masiv me një përshkrim individual të ekzekutimit. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1231. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është dhjetë të arratisurit. Dëshmia e tyre e regjistruar në prill 1945 flet për brutalitet, etje dhe mitralim. Afërsia kohore e bën këtë burim veçanërisht të vlefshëm. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1232. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së dhjetë të arratisurit. Nga pikëpamja kronologjike, dëshmia e tyre e regjistruar në prill 1945 flet për brutalitet, etje dhe mitralim. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; afërsia kohore e bën këtë burim veçanërisht të vlefshëm. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1233. Brenda argumentit të librit, dhjetë të arratisurit nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, dëshmia e tyre e regjistruar në prill 1945 flet për brutalitet, etje dhe mitralim. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; afërsia kohore e bën këtë burim veçanërisht të vlefshëm. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1234. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e dhjetë të arratisurit merr rëndësi të veçantë. Në planin metodologjik, dëshmia e tyre e regjistruar në prill 1945 flet për brutalitet, etje dhe mitralim. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse afërsia kohore e bën këtë burim veçanërisht të vlefshëm. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1235. Në leximin e Uran Butkës, dhjetë të arratisurit është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin e kujtesës historike, dëshmia e tyre e regjistruar në prill 1945 flet për brutalitet, etje dhe mitralim. Afërsia kohore e bën këtë burim veçanërisht të vlefshëm. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1236. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së etja. Ndalimi i ujit dhe vrasja e atyre që dilnin nga rreshti për të pirë përsëriten në dëshmi. Butka e konsideron etjen pjesë të sistemit të terrorit dhe poshtërimit. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1237. Brenda argumentit të librit, etja nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja kronologjike, ndalimi i ujit dhe vrasja e atyre që dilnin nga rreshti për të pirë përsëriten në dëshmi. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; Butka e konsideron etjen pjesë të sistemit të terrorit dhe poshtërimit. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1238. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e etja merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, ndalimi i ujit dhe vrasja e atyre që dilnin nga rreshti për të pirë përsëriten në dëshmi. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; Butka e konsideron etjen pjesë të sistemit të terrorit dhe poshtërimit. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1239. Në leximin e Uran Butkës, etja është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin metodologjik, ndalimi i ujit dhe vrasja e atyre që dilnin nga rreshti për të pirë përsëriten në dëshmi. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse Butka e konsideron etjen pjesë të sistemit të terrorit dhe poshtërimit. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1240. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është etja. Në planin e kujtesës historike, ndalimi i ujit dhe vrasja e atyre që dilnin nga rreshti për të pirë përsëriten në dëshmi. Butka e konsideron etjen pjesë të sistemit të terrorit dhe poshtërimit. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1241. Brenda argumentit të librit, uria dhe ushqimi nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Furnizimi i dobët dhe dëshmitë për ushqim të kripur ose të prishur rëndonin gjendjen fizike. Këto kushte e bënin marshimin shumë më të rrezikshëm për të sëmurët dhe të dobëtit. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1242. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e uria dhe ushqimi merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja kronologjike, furnizimi i dobët dhe dëshmitë për ushqim të kripur ose të prishur rëndonin gjendjen fizike. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; këto kushte e bënin marshimin shumë më të rrezikshëm për të sëmurët dhe të dobëtit. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1243. Në leximin e Uran Butkës, uria dhe ushqimi është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, furnizimi i dobët dhe dëshmitë për ushqim të kripur ose të prishur rëndonin gjendjen fizike. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; këto kushte e bënin marshimin shumë më të rrezikshëm për të sëmurët dhe të dobëtit. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1244. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është uria dhe ushqimi. Në planin metodologjik, furnizimi i dobët dhe dëshmitë për ushqim të kripur ose të prishur rëndonin gjendjen fizike. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse këto kushte e bënin marshimin shumë më të rrezikshëm për të sëmurët dhe të dobëtit. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1245. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së uria dhe ushqimi. Në planin e kujtesës historike, furnizimi i dobët dhe dëshmitë për ushqim të kripur ose të prishur rëndonin gjendjen fizike. Këto kushte e bënin marshimin shumë më të rrezikshëm për të sëmurët dhe të dobëtit. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1246. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e këmbët e gjakosura merr rëndësi të veçantë. Dëshmitë për opinga të dëmtuara dhe ecje të gjatë tregojnë rraskapitje të skajshme. Kjo ndihmon të shpjegohet pse shumë njerëz nuk mund ta mbanin ritmin e kolonës. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1247. Në leximin e Uran Butkës, këmbët e gjakosura është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja kronologjike, dëshmitë për opinga të dëmtuara dhe ecje të gjatë tregojnë rraskapitje të skajshme. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; kjo ndihmon të shpjegohet pse shumë njerëz nuk mund ta mbanin ritmin e kolonës. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1248. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është këmbët e gjakosura. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, dëshmitë për opinga të dëmtuara dhe ecje të gjatë tregojnë rraskapitje të skajshme. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; kjo ndihmon të shpjegohet pse shumë njerëz nuk mund ta mbanin ritmin e kolonës. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1249. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së këmbët e gjakosura. Në planin metodologjik, dëshmitë për opinga të dëmtuara dhe ecje të gjatë tregojnë rraskapitje të skajshme. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse kjo ndihmon të shpjegohet pse shumë njerëz nuk mund ta mbanin ritmin e kolonës. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1250. Brenda argumentit të librit, këmbët e gjakosura nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin e kujtesës historike, dëshmitë për opinga të dëmtuara dhe ecje të gjatë tregojnë rraskapitje të skajshme. Kjo ndihmon të shpjegohet pse shumë njerëz nuk mund ta mbanin ritmin e kolonës. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1251. Në leximin e Uran Butkës, të sëmurët është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në mobilizim kishte edhe persona me tifo, tuberkuloz ose gjendje të rëndë shëndetësore. Kjo vë në pikëpyetje pretendimin se përzgjedhja bëhej vetëm sipas nevojave normale të frontit. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1252. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është të sëmurët. Nga pikëpamja kronologjike, në mobilizim kishte edhe persona me tifo, tuberkuloz ose gjendje të rëndë shëndetësore. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; kjo vë në pikëpyetje pretendimin se përzgjedhja bëhej vetëm sipas nevojave normale të frontit. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1253. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së të sëmurët. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, në mobilizim kishte edhe persona me tifo, tuberkuloz ose gjendje të rëndë shëndetësore. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; kjo vë në pikëpyetje pretendimin se përzgjedhja bëhej vetëm sipas nevojave normale të frontit. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1254. Brenda argumentit të librit, të sëmurët nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin metodologjik, në mobilizim kishte edhe persona me tifo, tuberkuloz ose gjendje të rëndë shëndetësore. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse kjo vë në pikëpyetje pretendimin se përzgjedhja bëhej vetëm sipas nevojave normale të frontit. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1255. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e të sëmurët merr rëndësi të veçantë. Në planin e kujtesës historike, në mobilizim kishte edhe persona me tifo, tuberkuloz ose gjendje të rëndë shëndetësore. Kjo vë në pikëpyetje pretendimin se përzgjedhja bëhej vetëm sipas nevojave normale të frontit. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1256. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është të miturit. Listat dhe dëshmitë përfshijnë persona nën moshën normale të shërbimit. Prania e tyre tregon karakterin e gjerë dhe shpesh arbitrar të grumbullimit. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1257. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së të miturit. Nga pikëpamja kronologjike, listat dhe dëshmitë përfshijnë persona nën moshën normale të shërbimit. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; prania e tyre tregon karakterin e gjerë dhe shpesh arbitrar të grumbullimit. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1258. Brenda argumentit të librit, të miturit nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, listat dhe dëshmitë përfshijnë persona nën moshën normale të shërbimit. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; prania e tyre tregon karakterin e gjerë dhe shpesh arbitrar të grumbullimit. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1259. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e të miturit merr rëndësi të veçantë. Në planin metodologjik, listat dhe dëshmitë përfshijnë persona nën moshën normale të shërbimit. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse prania e tyre tregon karakterin e gjerë dhe shpesh arbitrar të grumbullimit. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1260. Në leximin e Uran Butkës, të miturit është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin e kujtesës historike, listat dhe dëshmitë përfshijnë persona nën moshën normale të shërbimit. Prania e tyre tregon karakterin e gjerë dhe shpesh arbitrar të grumbullimit. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1261. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së të moshuarit. Dëshmitë për burra në moshë të avancuar tregojnë se jo të gjithë të marrë ishin rekrutë tipikë. Kjo është një tjetër arsye që butka e sheh operacionin si më të gjerë se rekrutimi ushtarak. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1262. Brenda argumentit të librit, të moshuarit nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja kronologjike, dëshmitë për burra në moshë të avancuar tregojnë se jo të gjithë të marrë ishin rekrutë tipikë. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; kjo është një tjetër arsye që Butka e sheh operacionin si më të gjerë se rekrutimi ushtarak. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1263. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e të moshuarit merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, dëshmitë për burra në moshë të avancuar tregojnë se jo të gjithë të marrë ishin rekrutë tipikë. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; kjo është një tjetër arsye që Butka e sheh operacionin si më të gjerë se rekrutimi ushtarak. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1264. Në leximin e Uran Butkës, të moshuarit është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin metodologjik, dëshmitë për burra në moshë të avancuar tregojnë se jo të gjithë të marrë ishin rekrutë tipikë. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse kjo është një tjetër arsye që Butka e sheh operacionin si më të gjerë se rekrutimi ushtarak. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1265. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është të moshuarit. Në planin e kujtesës historike, dëshmitë për burra në moshë të avancuar tregojnë se jo të gjithë të marrë ishin rekrutë tipikë. Kjo është një tjetër arsye që butka e sheh operacionin si më të gjerë se rekrutimi ushtarak. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1266. Brenda argumentit të librit, disiplina e kolonës nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Largimi nga rreshti mund të sillte rrahje ose vrasje sipas dëshmive. Kontrolli përmes frikës e bënte kolonën të ngjashme me një masë të internuar dhe jo me një repart të rregullt. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1267. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e disiplina e kolonës merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja kronologjike, largimi nga rreshti mund të sillte rrahje ose vrasje sipas dëshmive. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; kontrolli përmes frikës e bënte kolonën të ngjashme me një masë të internuar dhe jo me një repart të rregullt. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1268. Në leximin e Uran Butkës, disiplina e kolonës është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, largimi nga rreshti mund të sillte rrahje ose vrasje sipas dëshmive. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; kontrolli përmes frikës e bënte kolonën të ngjashme me një masë të internuar dhe jo me një repart të rregullt. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1269. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është disiplina e kolonës. Në planin metodologjik, largimi nga rreshti mund të sillte rrahje ose vrasje sipas dëshmive. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse kontrolli përmes frikës e bënte kolonën të ngjashme me një masë të internuar dhe jo me një repart të rregullt. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1270. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së disiplina e kolonës. Në planin e kujtesës historike, largimi nga rreshti mund të sillte rrahje ose vrasje sipas dëshmive. Kontrolli përmes frikës e bënte kolonën të ngjashme me një masë të internuar dhe jo me një repart të rregullt. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1271. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e dehumanizimi merr rëndësi të veçantë. Sharje etnike dhe trajtim poshtërues përmenden në rrëfimet e rekrutëve. Butka e lidh këtë klimë me gatishmërinë për ushtrimin e dhunës masive. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1272. Në leximin e Uran Butkës, dehumanizimi është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja kronologjike, sharje etnike dhe trajtim poshtërues përmenden në rrëfimet e rekrutëve. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; Butka e lidh këtë klimë me gatishmërinë për ushtrimin e dhunës masive. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1273. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është dehumanizimi. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, sharje etnike dhe trajtim poshtërues përmenden në rrëfimet e rekrutëve. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; Butka e lidh këtë klimë me gatishmërinë për ushtrimin e dhunës masive. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1274. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së dehumanizimi. Në planin metodologjik, sharje etnike dhe trajtim poshtërues përmenden në rrëfimet e rekrutëve. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse Butka e lidh këtë klimë me gatishmërinë për ushtrimin e dhunës masive. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1275. Brenda argumentit të librit, dehumanizimi nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin e kujtesës historike, sharje etnike dhe trajtim poshtërues përmenden në rrëfimet e rekrutëve. Butka e lidh këtë klimë me gatishmërinë për ushtrimin e dhunës masive. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1276. Në leximin e Uran Butkës, Monopoli i Duhanit është një nyje e rëndësishme e dosjes. Kompleksi ishte hapësira ku u përqendrua faza kryesore e vrasjeve të 31 marsit. Konfigurimi fizik i oborrit dhe hyrjeve ka rëndësi për të kuptuar sa e kufizuar ishte mundësia e arratisjes. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1277. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Monopoli i Duhanit. Nga pikëpamja kronologjike, kompleksi ishte hapësira ku u përqendrua faza kryesore e vrasjeve të 31 marsit. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; konfigurimi fizik i oborrit dhe hyrjeve ka rëndësi për të kuptuar sa e kufizuar ishte mundësia e arratisjes. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1278. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Monopoli i Duhanit. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, kompleksi ishte hapësira ku u përqendrua faza kryesore e vrasjeve të 31 marsit. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; konfigurimi fizik i oborrit dhe hyrjeve ka rëndësi për të kuptuar sa e kufizuar ishte mundësia e arratisjes. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1279. Brenda argumentit të librit, Monopoli i Duhanit nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin metodologjik, kompleksi ishte hapësira ku u përqendrua faza kryesore e vrasjeve të 31 marsit. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse konfigurimi fizik i oborrit dhe hyrjeve ka rëndësi për të kuptuar sa e kufizuar ishte mundësia e arratisjes. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1280. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Monopoli i Duhanit merr rëndësi të veçantë. Në planin e kujtesës historike, kompleksi ishte hapësira ku u përqendrua faza kryesore e vrasjeve të 31 marsit. Konfigurimi fizik i oborrit dhe hyrjeve ka rëndësi për të kuptuar sa e kufizuar ishte mundësia e arratisjes. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1281. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është pozicionet e mitralozëve. Dëshmitarët flasin për zjarr nga disa drejtime dhe pozicione përreth. Nëse dokumentohet vendosja paraprake, kjo do të ketë peshë të madhe për debatin mbi planifikimin. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1282. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së pozicionet e mitralozëve. Nga pikëpamja kronologjike, dëshmitarët flasin për zjarr nga disa drejtime dhe pozicione përreth. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; nëse dokumentohet vendosja paraprake, kjo do të ketë peshë të madhe për debatin mbi planifikimin. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1283. Brenda argumentit të librit, pozicionet e mitralozëve nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, dëshmitarët flasin për zjarr nga disa drejtime dhe pozicione përreth. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; nëse dokumentohet vendosja paraprake, kjo do të ketë peshë të madhe për debatin mbi planifikimin. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1284. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e pozicionet e mitralozëve merr rëndësi të veçantë. Në planin metodologjik, dëshmitarët flasin për zjarr nga disa drejtime dhe pozicione përreth. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse nëse dokumentohet vendosja paraprake, kjo do të ketë peshë të madhe për debatin mbi planifikimin. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1285. Në leximin e Uran Butkës, pozicionet e mitralozëve është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin e kujtesës historike, dëshmitarët flasin për zjarr nga disa drejtime dhe pozicione përreth. Nëse dokumentohet vendosja paraprake, kjo do të ketë peshë të madhe për debatin mbi planifikimin. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1286. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së bomba dhe armë automatike. Përdorimi i armëve me efekt të gjerë kundër një mase të dendur rriti numrin e viktimave. Butka e përdor disproporcionin e forcës kundër tezës së një përleshjeje të zakonshme. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1287. Brenda argumentit të librit, bomba dhe armë automatike nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja kronologjike, përdorimi i armëve me efekt të gjerë kundër një mase të dendur rriti numrin e viktimave. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; Butka e përdor disproporcionin e forcës kundër tezës së një përleshjeje të zakonshme. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1288. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e bomba dhe armë automatike merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, përdorimi i armëve me efekt të gjerë kundër një mase të dendur rriti numrin e viktimave. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; Butka e përdor disproporcionin e forcës kundër tezës së një përleshjeje të zakonshme. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1289. Në leximin e Uran Butkës, bomba dhe armë automatike është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin metodologjik, përdorimi i armëve me efekt të gjerë kundër një mase të dendur rriti numrin e viktimave. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse Butka e përdor disproporcionin e forcës kundër tezës së një përleshjeje të zakonshme. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1290. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është bomba dhe armë automatike. Në planin e kujtesës historike, përdorimi i armëve me efekt të gjerë kundër një mase të dendur rriti numrin e viktimave. Butka e përdor disproporcionin e forcës kundër tezës së një përleshjeje të zakonshme. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1291. Brenda argumentit të librit, incidenti fillestar nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Burimet jugosllave flasin për një përplasje ku u vranë ushtarë përcjellës. Edhe nëse pranohet ky version, ai nuk shpjegon ligjërisht ose moralisht ndëshkimin kolektiv të qindra njerëzve. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1292. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e incidenti fillestar merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja kronologjike, burimet jugosllave flasin për një përplasje ku u vranë ushtarë përcjellës. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; edhe nëse pranohet ky version, ai nuk shpjegon ligjërisht ose moralisht ndëshkimin kolektiv të qindra njerëzve. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1293. Në leximin e Uran Butkës, incidenti fillestar është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, burimet jugosllave flasin për një përplasje ku u vranë ushtarë përcjellës. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; edhe nëse pranohet ky version, ai nuk shpjegon ligjërisht ose moralisht ndëshkimin kolektiv të qindra njerëzve. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1294. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është incidenti fillestar. Në planin metodologjik, burimet jugosllave flasin për një përplasje ku u vranë ushtarë përcjellës. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse edhe nëse pranohet ky version, ai nuk shpjegon ligjërisht ose moralisht ndëshkimin kolektiv të qindra njerëzve. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1295. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së incidenti fillestar. Në planin e kujtesës historike, burimet jugosllave flasin për një përplasje ku u vranë ushtarë përcjellës. Edhe nëse pranohet ky version, ai nuk shpjegon ligjërisht ose moralisht ndëshkimin kolektiv të qindra njerëzve. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1296. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e raporti i represaljes merr rëndësi të veçantë. Rankoviçi përmend idenë e pushkatimit të shumë shqiptarëve për çdo ushtar të vrarë. Për butkën ky është pranim i një logjike ndëshkimi kolektiv. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1297. Në leximin e Uran Butkës, raporti i represaljes është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja kronologjike, Rankoviçi përmend idenë e pushkatimit të shumë shqiptarëve për çdo ushtar të vrarë. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; për Butkën ky është pranim i një logjike ndëshkimi kolektiv. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1298. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është raporti i represaljes. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, Rankoviçi përmend idenë e pushkatimit të shumë shqiptarëve për çdo ushtar të vrarë. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; për Butkën ky është pranim i një logjike ndëshkimi kolektiv. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1299. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së raporti i represaljes. Në planin metodologjik, Rankoviçi përmend idenë e pushkatimit të shumë shqiptarëve për çdo ushtar të vrarë. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse për Butkën ky është pranim i një logjike ndëshkimi kolektiv. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1300. Brenda argumentit të librit, raporti i represaljes nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin e kujtesës historike, Rankoviçi përmend idenë e pushkatimit të shumë shqiptarëve për çdo ushtar të vrarë. Për butkën ky është pranim i një logjike ndëshkimi kolektiv. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1301. Në leximin e Uran Butkës, narrativa e Dedijerit është një nyje e rëndësishme e dosjes. Dedijer e paraqet ngjarjen si kryengritje shqiptare të shtypur nga forcat jugosllave. Butka e kundërshton duke theksuar çarmatimin, rraskapitjen dhe mungesën e një strukture të dokumentuar rebelimi. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1302. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është narrativa e Dedijerit. Nga pikëpamja kronologjike, Dedijer e paraqet ngjarjen si kryengritje shqiptare të shtypur nga forcat jugosllave. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; Butka e kundërshton duke theksuar çarmatimin, rraskapitjen dhe mungesën e një strukture të dokumentuar rebelimi. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1303. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së narrativa e Dedijerit. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, Dedijer e paraqet ngjarjen si kryengritje shqiptare të shtypur nga forcat jugosllave. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; Butka e kundërshton duke theksuar çarmatimin, rraskapitjen dhe mungesën e një strukture të dokumentuar rebelimi. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1304. Brenda argumentit të librit, narrativa e Dedijerit nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin metodologjik, Dedijer e paraqet ngjarjen si kryengritje shqiptare të shtypur nga forcat jugosllave. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse Butka e kundërshton duke theksuar çarmatimin, rraskapitjen dhe mungesën e një strukture të dokumentuar rebelimi. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1305. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e narrativa e Dedijerit merr rëndësi të veçantë. Në planin e kujtesës historike, Dedijer e paraqet ngjarjen si kryengritje shqiptare të shtypur nga forcat jugosllave. Butka e kundërshton duke theksuar çarmatimin, rraskapitjen dhe mungesën e një strukture të dokumentuar rebelimi. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1306. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Rankoviçi. Ai pranon qindra të vrarë dhe kritikon mënyrën se si komandantët e menaxhuan situatën. Deklaratat e tij janë të rëndësishme sepse edhe versioni zyrtar minimizues pranon një katastrofë të madhe. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1307. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Rankoviçi. Nga pikëpamja kronologjike, ai pranon qindra të vrarë dhe kritikon mënyrën se si komandantët e menaxhuan situatën. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; deklaratat e tij janë të rëndësishme sepse edhe versioni zyrtar minimizues pranon një katastrofë të madhe. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1308. Brenda argumentit të librit, Rankoviçi nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, ai pranon qindra të vrarë dhe kritikon mënyrën se si komandantët e menaxhuan situatën. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; deklaratat e tij janë të rëndësishme sepse edhe versioni zyrtar minimizues pranon një katastrofë të madhe. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1309. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Rankoviçi merr rëndësi të veçantë. Në planin metodologjik, ai pranon qindra të vrarë dhe kritikon mënyrën se si komandantët e menaxhuan situatën. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse deklaratat e tij janë të rëndësishme sepse edhe versioni zyrtar minimizues pranon një katastrofë të madhe. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1310. Në leximin e Uran Butkës, Rankoviçi është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin e kujtesës historike, ai pranon qindra të vrarë dhe kritikon mënyrën se si komandantët e menaxhuan situatën. Deklaratat e tij janë të rëndësishme sepse edhe versioni zyrtar minimizues pranon një katastrofë të madhe. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1311. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Gjuro Çetnik. Shpjegimet e tij përmendin tensionet dhe armiqësitë shqiptaro-malazeze. Butka i konsideron këta faktorë të pamjaftueshëm për të shpjeguar veprimet e një strukture të rregullt ushtarake. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1312. Brenda argumentit të librit, Gjuro Çetnik nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja kronologjike, shpjegimet e tij përmendin tensionet dhe armiqësitë shqiptaro-malazeze. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; Butka i konsideron këta faktorë të pamjaftueshëm për të shpjeguar veprimet e një strukture të rregullt ushtarake. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1313. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Gjuro Çetnik merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, shpjegimet e tij përmendin tensionet dhe armiqësitë shqiptaro-malazeze. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; Butka i konsideron këta faktorë të pamjaftueshëm për të shpjeguar veprimet e një strukture të rregullt ushtarake. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1314. Në leximin e Uran Butkës, Gjuro Çetnik është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin metodologjik, shpjegimet e tij përmendin tensionet dhe armiqësitë shqiptaro-malazeze. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse Butka i konsideron këta faktorë të pamjaftueshëm për të shpjeguar veprimet e një strukture të rregullt ushtarake. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1315. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Gjuro Çetnik. Në planin e kujtesës historike, shpjegimet e tij përmendin tensionet dhe armiqësitë shqiptaro-malazeze. Butka i konsideron këta faktorë të pamjaftueshëm për të shpjeguar veprimet e një strukture të rregullt ushtarake. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1316. Brenda argumentit të librit, shifra 430-450 nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Disa raporte jugosllave japin disa qindra të vrarë dhe rreth njëqind e më shumë të plagosur. Këto shifra krijojnë një minimum zyrtar, por nuk zgjidhin debatin mbi viktimat jashtë monopolit. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1317. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e shifra 430-450 merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja kronologjike, disa raporte jugosllave japin disa qindra të vrarë dhe rreth njëqind e më shumë të plagosur. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; këto shifra krijojnë një minimum zyrtar, por nuk zgjidhin debatin mbi viktimat jashtë Monopolit. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1318. Në leximin e Uran Butkës, shifra 430-450 është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, disa raporte jugosllave japin disa qindra të vrarë dhe rreth njëqind e më shumë të plagosur. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; këto shifra krijojnë një minimum zyrtar, por nuk zgjidhin debatin mbi viktimat jashtë Monopolit. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1319. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është shifra 430-450. Në planin metodologjik, disa raporte jugosllave japin disa qindra të vrarë dhe rreth njëqind e më shumë të plagosur. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse këto shifra krijojnë një minimum zyrtar, por nuk zgjidhin debatin mbi viktimat jashtë Monopolit. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1320. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së shifra 430-450. Në planin e kujtesës historike, disa raporte jugosllave japin disa qindra të vrarë dhe rreth njëqind e më shumë të plagosur. Këto shifra krijojnë një minimum zyrtar, por nuk zgjidhin debatin mbi viktimat jashtë monopolit. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1321. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e shifra 500-600 merr rëndësi të veçantë. Dedijer jep një bilanc më të lartë se disa deklarime të tjera jugosllave. Diferenca brenda burimeve të së njëjtës palë tregon se nuk ekzistonte një statistikë e vetme e padiskutueshme. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1322. Në leximin e Uran Butkës, shifra 500-600 është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja kronologjike, Dedijer jep një bilanc më të lartë se disa deklarime të tjera jugosllave. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; diferenca brenda burimeve të së njëjtës palë tregon se nuk ekzistonte një statistikë e vetme e padiskutueshme. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1323. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është shifra 500-600. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, Dedijer jep një bilanc më të lartë se disa deklarime të tjera jugosllave. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; diferenca brenda burimeve të së njëjtës palë tregon se nuk ekzistonte një statistikë e vetme e padiskutueshme. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1324. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së shifra 500-600. Në planin metodologjik, Dedijer jep një bilanc më të lartë se disa deklarime të tjera jugosllave. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse diferenca brenda burimeve të së njëjtës palë tregon se nuk ekzistonte një statistikë e vetme e padiskutueshme. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1325. Brenda argumentit të librit, shifra 500-600 nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin e kujtesës historike, Dedijer jep një bilanc më të lartë se disa deklarime të tjera jugosllave. Diferenca brenda burimeve të së njëjtës palë tregon se nuk ekzistonte një statistikë e vetme e padiskutueshme. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1326. Në leximin e Uran Butkës, shifra 1.700 është një nyje e rëndësishme e dosjes. Bajram gola pohonte një numër shumë më të lartë të vrarësh në zonën e masakrës. Butka e paraqet si dëshmi që duhet dalluar nga raporti ushtarak zyrtar. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1327. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është shifra 1.700. Nga pikëpamja kronologjike, Bajram Gola pohonte një numër shumë më të lartë të vrarësh në zonën e masakrës. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; Butka e paraqet si dëshmi që duhet dalluar nga raporti ushtarak zyrtar. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1328. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së shifra 1.700. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, Bajram Gola pohonte një numër shumë më të lartë të vrarësh në zonën e masakrës. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; Butka e paraqet si dëshmi që duhet dalluar nga raporti ushtarak zyrtar. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1329. Brenda argumentit të librit, shifra 1.700 nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin metodologjik, Bajram Gola pohonte një numër shumë më të lartë të vrarësh në zonën e masakrës. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse Butka e paraqet si dëshmi që duhet dalluar nga raporti ushtarak zyrtar. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1330. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e shifra 1.700 merr rëndësi të veçantë. Në planin e kujtesës historike, Bajram Gola pohonte një numër shumë më të lartë të vrarësh në zonën e masakrës. Butka e paraqet si dëshmi që duhet dalluar nga raporti ushtarak zyrtar. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1331. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është shifra 3.890. Azem hajdini e nxirrte nga diferenca mes numrit që kujtonte se ishte nisur dhe të mbijetuarve që u numëruan. Mospërputhja me dokumentet mbi madhësinë e kolonës e bën këtë përllogaritje objekt verifikimi. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1332. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së shifra 3.890. Nga pikëpamja kronologjike, Azem Hajdini e nxirrte nga diferenca mes numrit që kujtonte se ishte nisur dhe të mbijetuarve që u numëruan. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; mospërputhja me dokumentet mbi madhësinë e kolonës e bën këtë përllogaritje objekt verifikimi. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1333. Brenda argumentit të librit, shifra 3.890 nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, Azem Hajdini e nxirrte nga diferenca mes numrit që kujtonte se ishte nisur dhe të mbijetuarve që u numëruan. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; mospërputhja me dokumentet mbi madhësinë e kolonës e bën këtë përllogaritje objekt verifikimi. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1334. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e shifra 3.890 merr rëndësi të veçantë. Në planin metodologjik, Azem Hajdini e nxirrte nga diferenca mes numrit që kujtonte se ishte nisur dhe të mbijetuarve që u numëruan. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse mospërputhja me dokumentet mbi madhësinë e kolonës e bën këtë përllogaritje objekt verifikimi. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1335. Në leximin e Uran Butkës, shifra 3.890 është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin e kujtesës historike, Azem Hajdini e nxirrte nga diferenca mes numrit që kujtonte se ishte nisur dhe të mbijetuarve që u numëruan. Mospërputhja me dokumentet mbi madhësinë e kolonës e bën këtë përllogaritje objekt verifikimi. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1336. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së minimumi krahasimor. Butka përpiqet të ndërtojë një minimum duke krahasuar raporte të ndryshme dhe jo duke zgjedhur shifrën më të lartë. Kjo metodë synon t’i japë debatit një bazë më të kontrollueshme. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1337. Brenda argumentit të librit, minimumi krahasimor nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja kronologjike, Butka përpiqet të ndërtojë një minimum duke krahasuar raporte të ndryshme dhe jo duke zgjedhur shifrën më të lartë. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; kjo metodë synon t’i japë debatit një bazë më të kontrollueshme. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1338. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e minimumi krahasimor merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, Butka përpiqet të ndërtojë një minimum duke krahasuar raporte të ndryshme dhe jo duke zgjedhur shifrën më të lartë. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; kjo metodë synon t’i japë debatit një bazë më të kontrollueshme. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1339. Në leximin e Uran Butkës, minimumi krahasimor është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin metodologjik, Butka përpiqet të ndërtojë një minimum duke krahasuar raporte të ndryshme dhe jo duke zgjedhur shifrën më të lartë. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse kjo metodë synon t’i japë debatit një bazë më të kontrollueshme. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1340. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është minimumi krahasimor. Në planin e kujtesës historike, Butka përpiqet të ndërtojë një minimum duke krahasuar raporte të ndryshme dhe jo duke zgjedhur shifrën më të lartë. Kjo metodë synon t’i japë debatit një bazë më të kontrollueshme. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1341. Brenda argumentit të librit, kuptimi i zgjeruar i Tivarit nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Autori përfshin në tragjedi edhe të vrarët gjatë rrugës, të mbyturit, të zhdukurit dhe viktimat e etapave të mëvonshme. Kjo shpjegon pse disa bilance janë shumë më të larta se numri i të vrarëve vetëm më 31 mars. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1342. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e kuptimi i zgjeruar i Tivarit merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja kronologjike, autori përfshin në tragjedi edhe të vrarët gjatë rrugës, të mbyturit, të zhdukurit dhe viktimat e etapave të mëvonshme. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; kjo shpjegon pse disa bilance janë shumë më të larta se numri i të vrarëve vetëm më 31 mars. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1343. Në leximin e Uran Butkës, kuptimi i zgjeruar i Tivarit është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, autori përfshin në tragjedi edhe të vrarët gjatë rrugës, të mbyturit, të zhdukurit dhe viktimat e etapave të mëvonshme. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; kjo shpjegon pse disa bilance janë shumë më të larta se numri i të vrarëve vetëm më 31 mars. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1344. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është kuptimi i zgjeruar i Tivarit. Në planin metodologjik, autori përfshin në tragjedi edhe të vrarët gjatë rrugës, të mbyturit, të zhdukurit dhe viktimat e etapave të mëvonshme. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse kjo shpjegon pse disa bilance janë shumë më të larta se numri i të vrarëve vetëm më 31 mars. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1345. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së kuptimi i zgjeruar i Tivarit. Në planin e kujtesës historike, autori përfshin në tragjedi edhe të vrarët gjatë rrugës, të mbyturit, të zhdukurit dhe viktimat e etapave të mëvonshme. Kjo shpjegon pse disa bilance janë shumë më të larta se numri i të vrarëve vetëm më 31 mars. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1346. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e Dubrovniku merr rëndësi të veçantë. Një pjesë e rekrutëve u përball me helmim ose ngulfatje në një depo gjatë etapës së mëvonshme. Shifrat dhe rrethanat ndryshojnë sipas burimit, ndaj episodi kërkon dallim të kujdesshëm mes faktit dhe interpretimit. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1347. Në leximin e Uran Butkës, Dubrovniku është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja kronologjike, një pjesë e rekrutëve u përball me helmim ose ngulfatje në një depo gjatë etapës së mëvonshme. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; shifrat dhe rrethanat ndryshojnë sipas burimit, ndaj episodi kërkon dallim të kujdesshëm mes faktit dhe interpretimit. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1348. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është Dubrovniku. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, një pjesë e rekrutëve u përball me helmim ose ngulfatje në një depo gjatë etapës së mëvonshme. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; shifrat dhe rrethanat ndryshojnë sipas burimit, ndaj episodi kërkon dallim të kujdesshëm mes faktit dhe interpretimit. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1349. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së Dubrovniku. Në planin metodologjik, një pjesë e rekrutëve u përball me helmim ose ngulfatje në një depo gjatë etapës së mëvonshme. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse shifrat dhe rrethanat ndryshojnë sipas burimit, ndaj episodi kërkon dallim të kujdesshëm mes faktit dhe interpretimit. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1350. Brenda argumentit të librit, Dubrovniku nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin e kujtesës historike, një pjesë e rekrutëve u përball me helmim ose ngulfatje në një depo gjatë etapës së mëvonshme. Shifrat dhe rrethanat ndryshojnë sipas burimit, ndaj episodi kërkon dallim të kujdesshëm mes faktit dhe interpretimit. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1351. Në leximin e Uran Butkës, ndihma e qytetarëve të Dubrovnikut është një nyje e rëndësishme e dosjes. Dëshmitë përmendin banorë që u sillnin qumësht, kos dhe ndihmë të prekurve. Kjo tregon se përgjegjësia nuk duhet etnizuar dhe se solidariteti civil ekzistonte paralelisht me dhunën institucionale. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1352. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është ndihma e qytetarëve të Dubrovnikut. Nga pikëpamja kronologjike, dëshmitë përmendin banorë që u sillnin qumësht, kos dhe ndihmë të prekurve. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; kjo tregon se përgjegjësia nuk duhet etnizuar dhe se solidariteti civil ekzistonte paralelisht me dhunën institucionale. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1353. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së ndihma e qytetarëve të Dubrovnikut. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, dëshmitë përmendin banorë që u sillnin qumësht, kos dhe ndihmë të prekurve. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; kjo tregon se përgjegjësia nuk duhet etnizuar dhe se solidariteti civil ekzistonte paralelisht me dhunën institucionale. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1354. Brenda argumentit të librit, ndihma e qytetarëve të Dubrovnikut nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin metodologjik, dëshmitë përmendin banorë që u sillnin qumësht, kos dhe ndihmë të prekurve. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse kjo tregon se përgjegjësia nuk duhet etnizuar dhe se solidariteti civil ekzistonte paralelisht me dhunën institucionale. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1355. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e ndihma e qytetarëve të Dubrovnikut merr rëndësi të veçantë. Në planin e kujtesës historike, dëshmitë përmendin banorë që u sillnin qumësht, kos dhe ndihmë të prekurve. Kjo tregon se përgjegjësia nuk duhet etnizuar dhe se solidariteti civil ekzistonte paralelisht me dhunën institucionale. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1356. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është plazhi i Tivarit. Të mbijetuarit u mbajtën përkohësisht në kushte të rënda dhe dëshmitë flasin për etje e mungesë ushqimi. Faza pas të shtënave tregon se keqtrajtimi nuk mbaroi me pushimin e zjarrit. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1357. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së plazhi i Tivarit. Nga pikëpamja kronologjike, të mbijetuarit u mbajtën përkohësisht në kushte të rënda dhe dëshmitë flasin për etje e mungesë ushqimi. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; faza pas të shtënave tregon se keqtrajtimi nuk mbaroi me pushimin e zjarrit. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1358. Brenda argumentit të librit, plazhi i Tivarit nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, të mbijetuarit u mbajtën përkohësisht në kushte të rënda dhe dëshmitë flasin për etje e mungesë ushqimi. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; faza pas të shtënave tregon se keqtrajtimi nuk mbaroi me pushimin e zjarrit. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1359. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e plazhi i Tivarit merr rëndësi të veçantë. Në planin metodologjik, të mbijetuarit u mbajtën përkohësisht në kushte të rënda dhe dëshmitë flasin për etje e mungesë ushqimi. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse faza pas të shtënave tregon se keqtrajtimi nuk mbaroi me pushimin e zjarrit. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1360. Në leximin e Uran Butkës, plazhi i Tivarit është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin e kujtesës historike, të mbijetuarit u mbajtën përkohësisht në kushte të rënda dhe dëshmitë flasin për etje e mungesë ushqimi. Faza pas të shtënave tregon se keqtrajtimi nuk mbaroi me pushimin e zjarrit. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1361. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së enët e të vrarëve. Azem hajdini kujton se të mbijetuarve iu kërkua të hanin në enë që lidhnin me shokët e vrarë. Episodi paraqitet nga butka si shembull i poshtërimit psikologjik pas masakrës. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1362. Brenda argumentit të librit, enët e të vrarëve nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja kronologjike, Azem Hajdini kujton se të mbijetuarve iu kërkua të hanin në enë që lidhnin me shokët e vrarë. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; episodi paraqitet nga Butka si shembull i poshtërimit psikologjik pas masakrës. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1363. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e enët e të vrarëve merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, Azem Hajdini kujton se të mbijetuarve iu kërkua të hanin në enë që lidhnin me shokët e vrarë. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; episodi paraqitet nga Butka si shembull i poshtërimit psikologjik pas masakrës. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1364. Në leximin e Uran Butkës, enët e të vrarëve është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin metodologjik, Azem Hajdini kujton se të mbijetuarve iu kërkua të hanin në enë që lidhnin me shokët e vrarë. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse episodi paraqitet nga Butka si shembull i poshtërimit psikologjik pas masakrës. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1365. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është enët e të vrarëve. Në planin e kujtesës historike, Azem Hajdini kujton se të mbijetuarve iu kërkua të hanin në enë që lidhnin me shokët e vrarë. Episodi paraqitet nga butka si shembull i poshtërimit psikologjik pas masakrës. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1366. Brenda argumentit të librit, numërimi i të mbijetuarve nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Dëshmitë përshkruajnë përpjekjen e rekrutëve për të krijuar një evidencë të njerëzve që kishin mbetur gjallë. Kjo tregon ndërgjegjësimin e tyre të hershëm për rëndësinë e dokumentimit të humbjeve. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1367. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e numërimi i të mbijetuarve merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja kronologjike, dëshmitë përshkruajnë përpjekjen e rekrutëve për të krijuar një evidencë të njerëzve që kishin mbetur gjallë. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; kjo tregon ndërgjegjësimin e tyre të hershëm për rëndësinë e dokumentimit të humbjeve. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1368. Në leximin e Uran Butkës, numërimi i të mbijetuarve është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, dëshmitë përshkruajnë përpjekjen e rekrutëve për të krijuar një evidencë të njerëzve që kishin mbetur gjallë. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; kjo tregon ndërgjegjësimin e tyre të hershëm për rëndësinë e dokumentimit të humbjeve. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1369. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është numërimi i të mbijetuarve. Në planin metodologjik, dëshmitë përshkruajnë përpjekjen e rekrutëve për të krijuar një evidencë të njerëzve që kishin mbetur gjallë. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse kjo tregon ndërgjegjësimin e tyre të hershëm për rëndësinë e dokumentimit të humbjeve. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1370. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së numërimi i të mbijetuarve. Në planin e kujtesës historike, dëshmitë përshkruajnë përpjekjen e rekrutëve për të krijuar një evidencë të njerëzve që kishin mbetur gjallë. Kjo tregon ndërgjegjësimin e tyre të hershëm për rëndësinë e dokumentimit të humbjeve. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1371. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e varrezat myslimane të Tivarit merr rëndësi të veçantë. Disa qindra trupa thuhet se u varrosën aty me ndërhyrjen e banorëve vendas. Diferencat mes shifrave kërkojnë verifikim me regjistra lokalë dhe kërkime forensike. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1372. Në leximin e Uran Butkës, varrezat myslimane të Tivarit është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja kronologjike, disa qindra trupa thuhet se u varrosën aty me ndërhyrjen e banorëve vendas. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; diferencat mes shifrave kërkojnë verifikim me regjistra lokalë dhe kërkime forensike. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1373. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është varrezat myslimane të Tivarit. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, disa qindra trupa thuhet se u varrosën aty me ndërhyrjen e banorëve vendas. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; diferencat mes shifrave kërkojnë verifikim me regjistra lokalë dhe kërkime forensike. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1374. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së varrezat myslimane të Tivarit. Në planin metodologjik, disa qindra trupa thuhet se u varrosën aty me ndërhyrjen e banorëve vendas. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse diferencat mes shifrave kërkojnë verifikim me regjistra lokalë dhe kërkime forensike. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1375. Brenda argumentit të librit, varrezat myslimane të Tivarit nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin e kujtesës historike, disa qindra trupa thuhet se u varrosën aty me ndërhyrjen e banorëve vendas. Diferencat mes shifrave kërkojnë verifikim me regjistra lokalë dhe kërkime forensike. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1376. Në leximin e Uran Butkës, hedhja e trupave në det është një nyje e rëndësishme e dosjes. Dëshmitë e cituara nga butka flasin për transportim të kufomave drejt adriatikut. Nëse konfirmohet, kjo shpjegon një pjesë të mungesës së varreve dhe vështirësinë e identifikimit. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1377. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është hedhja e trupave në det. Nga pikëpamja kronologjike, dëshmitë e cituara nga Butka flasin për transportim të kufomave drejt Adriatikut. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; nëse konfirmohet, kjo shpjegon një pjesë të mungesës së varreve dhe vështirësinë e identifikimit. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1378. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së hedhja e trupave në det. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, dëshmitë e cituara nga Butka flasin për transportim të kufomave drejt Adriatikut. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; nëse konfirmohet, kjo shpjegon një pjesë të mungesës së varreve dhe vështirësinë e identifikimit. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1379. Brenda argumentit të librit, hedhja e trupave në det nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin metodologjik, dëshmitë e cituara nga Butka flasin për transportim të kufomave drejt Adriatikut. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse nëse konfirmohet, kjo shpjegon një pjesë të mungesës së varreve dhe vështirësinë e identifikimit. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1380. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e hedhja e trupave në det merr rëndësi të veçantë. Në planin e kujtesës historike, dëshmitë e cituara nga Butka flasin për transportim të kufomave drejt Adriatikut. Nëse konfirmohet, kjo shpjegon një pjesë të mungesës së varreve dhe vështirësinë e identifikimit. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1381. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është shpellat e Tugjemilit. Ato përmenden si vende të mundshme ku u hodhën trupa. Pa hetim forensik kjo mbetet pistë e rëndësishme dhe jo provë përfundimtare. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1382. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së shpellat e Tugjemilit. Nga pikëpamja kronologjike, ato përmenden si vende të mundshme ku u hodhën trupa. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; pa hetim forensik kjo mbetet pistë e rëndësishme dhe jo provë përfundimtare. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1383. Brenda argumentit të librit, shpellat e Tugjemilit nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, ato përmenden si vende të mundshme ku u hodhën trupa. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; pa hetim forensik kjo mbetet pistë e rëndësishme dhe jo provë përfundimtare. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1384. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e shpellat e Tugjemilit merr rëndësi të veçantë. Në planin metodologjik, ato përmenden si vende të mundshme ku u hodhën trupa. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse pa hetim forensik kjo mbetet pistë e rëndësishme dhe jo provë përfundimtare. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1385. Në leximin e Uran Butkës, shpellat e Tugjemilit është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin e kujtesës historike, ato përmenden si vende të mundshme ku u hodhën trupa. Pa hetim forensik kjo mbetet pistë e rëndësishme dhe jo provë përfundimtare. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1386. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së transhetë pranë Zupqit. Dëshmitë përmendin pozicione të vjetra ushtarake si vende të mundshme fshehjeje të kufomave. Kërkimi në terren mund të kontrollojë kujtesën lokale. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1387. Brenda argumentit të librit, transhetë pranë Zupqit nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja kronologjike, dëshmitë përmendin pozicione të vjetra ushtarake si vende të mundshme fshehjeje të kufomave. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; kërkimi në terren mund të kontrollojë kujtesën lokale. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1388. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e transhetë pranë Zupqit merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, dëshmitë përmendin pozicione të vjetra ushtarake si vende të mundshme fshehjeje të kufomave. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; kërkimi në terren mund të kontrollojë kujtesën lokale. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1389. Në leximin e Uran Butkës, transhetë pranë Zupqit është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin metodologjik, dëshmitë përmendin pozicione të vjetra ushtarake si vende të mundshme fshehjeje të kufomave. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse kërkimi në terren mund të kontrollojë kujtesën lokale. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1390. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është transhetë pranë Zupqit. Në planin e kujtesës historike, dëshmitë përmendin pozicione të vjetra ushtarake si vende të mundshme fshehjeje të kufomave. Kërkimi në terren mund të kontrollojë kujtesën lokale. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1391. Brenda argumentit të librit, pastrimi i vendit nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Largimi i trupave dhe mbulimi i gjurmëve përmenden në dëshmitë e pasmasakrës. Butka e sheh këtë si çështje që duhet hetuar për të dalluar pastrimin praktik nga fshehja e provave. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1392. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e pastrimi i vendit merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja kronologjike, largimi i trupave dhe mbulimi i gjurmëve përmenden në dëshmitë e pasmasakrës. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; Butka e sheh këtë si çështje që duhet hetuar për të dalluar pastrimin praktik nga fshehja e provave. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1393. Në leximin e Uran Butkës, pastrimi i vendit është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, largimi i trupave dhe mbulimi i gjurmëve përmenden në dëshmitë e pasmasakrës. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; Butka e sheh këtë si çështje që duhet hetuar për të dalluar pastrimin praktik nga fshehja e provave. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1394. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është pastrimi i vendit. Në planin metodologjik, largimi i trupave dhe mbulimi i gjurmëve përmenden në dëshmitë e pasmasakrës. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse Butka e sheh këtë si çështje që duhet hetuar për të dalluar pastrimin praktik nga fshehja e provave. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1395. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së pastrimi i vendit. Në planin e kujtesës historike, largimi i trupave dhe mbulimi i gjurmëve përmenden në dëshmitë e pasmasakrës. Butka e sheh këtë si çështje që duhet hetuar për të dalluar pastrimin praktik nga fshehja e provave. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1396. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e fotografitë e mundshme merr rëndësi të veçantë. Disa dëshmitarë flasin për fotografim të ngjarjes, por libri nuk paraqet një koleksion të verifikuar. Gjetja e materialit vizual do të kishte vlerë të jashtëzakonshme për rindërtimin e vendit. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1397. Në leximin e Uran Butkës, fotografitë e mundshme është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja kronologjike, disa dëshmitarë flasin për fotografim të ngjarjes, por libri nuk paraqet një koleksion të verifikuar. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; gjetja e materialit vizual do të kishte vlerë të jashtëzakonshme për rindërtimin e vendit. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1398. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është fotografitë e mundshme. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, disa dëshmitarë flasin për fotografim të ngjarjes, por libri nuk paraqet një koleksion të verifikuar. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; gjetja e materialit vizual do të kishte vlerë të jashtëzakonshme për rindërtimin e vendit. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1399. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së fotografitë e mundshme. Në planin metodologjik, disa dëshmitarë flasin për fotografim të ngjarjes, por libri nuk paraqet një koleksion të verifikuar. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse gjetja e materialit vizual do të kishte vlerë të jashtëzakonshme për rindërtimin e vendit. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1400. Brenda argumentit të librit, fotografitë e mundshme nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin e kujtesës historike, disa dëshmitarë flasin për fotografim të ngjarjes, por libri nuk paraqet një koleksion të verifikuar. Gjetja e materialit vizual do të kishte vlerë të jashtëzakonshme për rindërtimin e vendit. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1401. Në leximin e Uran Butkës, xhipi amerikan është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në burime përmendet kalimi i një automjeti me amerikanë pranë zonës. Kjo krijon mundësinë që në arkivat perëndimore të ekzistojnë raporte të pavarura mbi ngjarjen. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1402. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është xhipi amerikan. Nga pikëpamja kronologjike, në burime përmendet kalimi i një automjeti me amerikanë pranë zonës. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; kjo krijon mundësinë që në arkivat perëndimore të ekzistojnë raporte të pavarura mbi ngjarjen. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1403. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së xhipi amerikan. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, në burime përmendet kalimi i një automjeti me amerikanë pranë zonës. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; kjo krijon mundësinë që në arkivat perëndimore të ekzistojnë raporte të pavarura mbi ngjarjen. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1404. Brenda argumentit të librit, xhipi amerikan nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin metodologjik, në burime përmendet kalimi i një automjeti me amerikanë pranë zonës. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse kjo krijon mundësinë që në arkivat perëndimore të ekzistojnë raporte të pavarura mbi ngjarjen. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1405. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e xhipi amerikan merr rëndësi të veçantë. Në planin e kujtesës historike, në burime përmendet kalimi i një automjeti me amerikanë pranë zonës. Kjo krijon mundësinë që në arkivat perëndimore të ekzistojnë raporte të pavarura mbi ngjarjen. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1406. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është arkivat britanike. Misionet britanike kishin ndjekur zhvillimet shqiptare dhe jugosllave gjatë luftës. Butka e sheh kërkimin në burimet e huaja si mënyrë për të kontrolluar narrativat kombëtare. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1407. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së arkivat britanike. Nga pikëpamja kronologjike, misionet britanike kishin ndjekur zhvillimet shqiptare dhe jugosllave gjatë luftës. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; Butka e sheh kërkimin në burimet e huaja si mënyrë për të kontrolluar narrativat kombëtare. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1408. Brenda argumentit të librit, arkivat britanike nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, misionet britanike kishin ndjekur zhvillimet shqiptare dhe jugosllave gjatë luftës. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; Butka e sheh kërkimin në burimet e huaja si mënyrë për të kontrolluar narrativat kombëtare. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1409. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e arkivat britanike merr rëndësi të veçantë. Në planin metodologjik, misionet britanike kishin ndjekur zhvillimet shqiptare dhe jugosllave gjatë luftës. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse Butka e sheh kërkimin në burimet e huaja si mënyrë për të kontrolluar narrativat kombëtare. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1410. Në leximin e Uran Butkës, arkivat britanike është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin e kujtesës historike, misionet britanike kishin ndjekur zhvillimet shqiptare dhe jugosllave gjatë luftës. Butka e sheh kërkimin në burimet e huaja si mënyrë për të kontrolluar narrativat kombëtare. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1411. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së arkivat amerikane. Një perspektivë amerikane e vitit 1945 mund të ndihmojë të verifikohen rrethanat dhe reagimet ndaj masakrës. Burimi i jashtëm nuk është automatikisht i saktë, por është i vlefshëm për krahasim. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1412. Brenda argumentit të librit, arkivat amerikane nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja kronologjike, një perspektivë amerikane e vitit 1945 mund të ndihmojë të verifikohen rrethanat dhe reagimet ndaj masakrës. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; burimi i jashtëm nuk është automatikisht i saktë, por është i vlefshëm për krahasim. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1413. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e arkivat amerikane merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, një perspektivë amerikane e vitit 1945 mund të ndihmojë të verifikohen rrethanat dhe reagimet ndaj masakrës. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; burimi i jashtëm nuk është automatikisht i saktë, por është i vlefshëm për krahasim. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1414. Në leximin e Uran Butkës, arkivat amerikane është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin metodologjik, një perspektivë amerikane e vitit 1945 mund të ndihmojë të verifikohen rrethanat dhe reagimet ndaj masakrës. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse burimi i jashtëm nuk është automatikisht i saktë, por është i vlefshëm për krahasim. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1415. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është arkivat amerikane. Në planin e kujtesës historike, një perspektivë amerikane e vitit 1945 mund të ndihmojë të verifikohen rrethanat dhe reagimet ndaj masakrës. Burimi i jashtëm nuk është automatikisht i saktë, por është i vlefshëm për krahasim. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1416. Brenda argumentit të librit, arkivat shqiptare nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Ato përmbajnë radiograme, raporte të divizioneve, dokumente të sigurimit dhe korrespondencë politike. Hapja dhe botimi i plotë i tyre është thelbësor për tezën e përgjegjësisë së shtetit shqiptar. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1417. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e arkivat shqiptare merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja kronologjike, ato përmbajnë radiograme, raporte të divizioneve, dokumente të sigurimit dhe korrespondencë politike. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; hapja dhe botimi i plotë i tyre është thelbësor për tezën e përgjegjësisë së shtetit shqiptar. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1418. Në leximin e Uran Butkës, arkivat shqiptare është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, ato përmbajnë radiograme, raporte të divizioneve, dokumente të sigurimit dhe korrespondencë politike. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; hapja dhe botimi i plotë i tyre është thelbësor për tezën e përgjegjësisë së shtetit shqiptar. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1419. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është arkivat shqiptare. Në planin metodologjik, ato përmbajnë radiograme, raporte të divizioneve, dokumente të sigurimit dhe korrespondencë politike. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse hapja dhe botimi i plotë i tyre është thelbësor për tezën e përgjegjësisë së shtetit shqiptar. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1420. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së arkivat shqiptare. Në planin e kujtesës historike, ato përmbajnë radiograme, raporte të divizioneve, dokumente të sigurimit dhe korrespondencë politike. Hapja dhe botimi i plotë i tyre është thelbësor për tezën e përgjegjësisë së shtetit shqiptar. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1421. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e arkivat serbe dhe jugosllave merr rëndësi të veçantë. Aty priten dokumente të shtabit suprem, shtabit operativ, ozn-ës dhe njësive të armatës iv. Pa këto burime zinxhiri i komandimit mbetet i paplotë. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1422. Në leximin e Uran Butkës, arkivat serbe dhe jugosllave është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja kronologjike, aty priten dokumente të Shtabit Suprem, Shtabit Operativ, OZN-ës dhe njësive të Armatës IV. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; pa këto burime zinxhiri i komandimit mbetet i paplotë. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1423. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është arkivat serbe dhe jugosllave. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, aty priten dokumente të Shtabit Suprem, Shtabit Operativ, OZN-ës dhe njësive të Armatës IV. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; pa këto burime zinxhiri i komandimit mbetet i paplotë. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1424. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së arkivat serbe dhe jugosllave. Në planin metodologjik, aty priten dokumente të Shtabit Suprem, Shtabit Operativ, OZN-ës dhe njësive të Armatës IV. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse pa këto burime zinxhiri i komandimit mbetet i paplotë. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1425. Brenda argumentit të librit, arkivat serbe dhe jugosllave nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin e kujtesës historike, aty priten dokumente të Shtabit Suprem, Shtabit Operativ, OZN-ës dhe njësive të Armatës IV. Pa këto burime zinxhiri i komandimit mbetet i paplotë. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1426. Në leximin e Uran Butkës, arkivat malazeze është një nyje e rëndësishme e dosjes. Dokumentet e brigadës x dhe burimet lokale të tivarit mund të sqarojnë urdhrat, varrimet dhe operacionet e kërkimit të të arratisurve. Ato janë hallkë thelbësore e një hetimi ndërkombëtar. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1427. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është arkivat malazeze. Nga pikëpamja kronologjike, dokumentet e Brigadës X dhe burimet lokale të Tivarit mund të sqarojnë urdhrat, varrimet dhe operacionet e kërkimit të të arratisurve. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; ato janë hallkë thelbësore e një hetimi ndërkombëtar. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1428. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së arkivat malazeze. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, dokumentet e Brigadës X dhe burimet lokale të Tivarit mund të sqarojnë urdhrat, varrimet dhe operacionet e kërkimit të të arratisurve. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; ato janë hallkë thelbësore e një hetimi ndërkombëtar. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1429. Brenda argumentit të librit, arkivat malazeze nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin metodologjik, dokumentet e Brigadës X dhe burimet lokale të Tivarit mund të sqarojnë urdhrat, varrimet dhe operacionet e kërkimit të të arratisurve. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse ato janë hallkë thelbësore e një hetimi ndërkombëtar. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1430. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e arkivat malazeze merr rëndësi të veçantë. Në planin e kujtesës historike, dokumentet e Brigadës X dhe burimet lokale të Tivarit mund të sqarojnë urdhrat, varrimet dhe operacionet e kërkimit të të arratisurve. Ato janë hallkë thelbësore e një hetimi ndërkombëtar. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1431. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është arkivat kroate. Etapat drejt dubrovnikut dhe dalmacisë kërkojnë kontroll të dokumentacionit lokal dhe ushtarak. Kjo mund të identifikojë njerëz që mbijetuan tivarit por humbën më pas. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1432. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së arkivat kroate. Nga pikëpamja kronologjike, etapat drejt Dubrovnikut dhe Dalmacisë kërkojnë kontroll të dokumentacionit lokal dhe ushtarak. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; kjo mund të identifikojë njerëz që mbijetuan Tivarit por humbën më pas. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1433. Brenda argumentit të librit, arkivat kroate nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, etapat drejt Dubrovnikut dhe Dalmacisë kërkojnë kontroll të dokumentacionit lokal dhe ushtarak. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; kjo mund të identifikojë njerëz që mbijetuan Tivarit por humbën më pas. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1434. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e arkivat kroate merr rëndësi të veçantë. Në planin metodologjik, etapat drejt Dubrovnikut dhe Dalmacisë kërkojnë kontroll të dokumentacionit lokal dhe ushtarak. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse kjo mund të identifikojë njerëz që mbijetuan Tivarit por humbën më pas. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1435. Në leximin e Uran Butkës, arkivat kroate është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin e kujtesës historike, etapat drejt Dubrovnikut dhe Dalmacisë kërkojnë kontroll të dokumentacionit lokal dhe ushtarak. Kjo mund të identifikojë njerëz që mbijetuan tivarit por humbën më pas. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1436. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së burimet nga Maqedonia. Rekrutë shqiptarë nga tetova, gostivari, kërçova, kumanova dhe shkupi ishin pjesë e kolonave. Regjistrat lokalë mund të plotësojnë listën e viktimave përtej kufijve të kosovës. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1437. Brenda argumentit të librit, burimet nga Maqedonia nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja kronologjike, rekrutë shqiptarë nga Tetova, Gostivari, Kërçova, Kumanova dhe Shkupi ishin pjesë e kolonave. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; regjistrat lokalë mund të plotësojnë listën e viktimave përtej kufijve të Kosovës. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1438. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e burimet nga Maqedonia merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, rekrutë shqiptarë nga Tetova, Gostivari, Kërçova, Kumanova dhe Shkupi ishin pjesë e kolonave. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; regjistrat lokalë mund të plotësojnë listën e viktimave përtej kufijve të Kosovës. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1439. Në leximin e Uran Butkës, burimet nga Maqedonia është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin metodologjik, rekrutë shqiptarë nga Tetova, Gostivari, Kërçova, Kumanova dhe Shkupi ishin pjesë e kolonave. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse regjistrat lokalë mund të plotësojnë listën e viktimave përtej kufijve të Kosovës. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1440. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është burimet nga Maqedonia. Në planin e kujtesës historike, rekrutë shqiptarë nga Tetova, Gostivari, Kërçova, Kumanova dhe Shkupi ishin pjesë e kolonave. Regjistrat lokalë mund të plotësojnë listën e viktimave përtej kufijve të kosovës. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1441. Brenda argumentit të librit, listat emërore nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Butka i konsideron mjetin më të sigurt për të kaluar nga shifrat te individët. Krahasimi i emrit, atësisë, moshës dhe vendbanimit mund të shmangë numërimin e dyfishtë. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1442. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e listat emërore merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja kronologjike, Butka i konsideron mjetin më të sigurt për të kaluar nga shifrat te individët. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; krahasimi i emrit, atësisë, moshës dhe vendbanimit mund të shmangë numërimin e dyfishtë. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1443. Në leximin e Uran Butkës, listat emërore është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, Butka i konsideron mjetin më të sigurt për të kaluar nga shifrat te individët. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; krahasimi i emrit, atësisë, moshës dhe vendbanimit mund të shmangë numërimin e dyfishtë. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1444. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është listat emërore. Në planin metodologjik, Butka i konsideron mjetin më të sigurt për të kaluar nga shifrat te individët. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse krahasimi i emrit, atësisë, moshës dhe vendbanimit mund të shmangë numërimin e dyfishtë. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1445. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së listat emërore. Në planin e kujtesës historike, Butka i konsideron mjetin më të sigurt për të kaluar nga shifrat te individët. Krahasimi i emrit, atësisë, moshës dhe vendbanimit mund të shmangë numërimin e dyfishtë. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1446. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e variantet e emrave merr rëndësi të veçantë. Emrat shqiptarë mund të jenë shkruar ndryshe në dokumentet serbe, kroate ose maqedonase. Standardizimi është i domosdoshëm për një databazë të besueshme të viktimave. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1447. Në leximin e Uran Butkës, variantet e emrave është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja kronologjike, emrat shqiptarë mund të jenë shkruar ndryshe në dokumentet serbe, kroate ose maqedonase. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; standardizimi është i domosdoshëm për një databazë të besueshme të viktimave. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1448. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është variantet e emrave. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, emrat shqiptarë mund të jenë shkruar ndryshe në dokumentet serbe, kroate ose maqedonase. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; standardizimi është i domosdoshëm për një databazë të besueshme të viktimave. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1449. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së variantet e emrave. Në planin metodologjik, emrat shqiptarë mund të jenë shkruar ndryshe në dokumentet serbe, kroate ose maqedonase. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse standardizimi është i domosdoshëm për një databazë të besueshme të viktimave. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1450. Brenda argumentit të librit, variantet e emrave nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin e kujtesës historike, emrat shqiptarë mund të jenë shkruar ndryshe në dokumentet serbe, kroate ose maqedonase. Standardizimi është i domosdoshëm për një databazë të besueshme të viktimave. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1451. Në leximin e Uran Butkës, regjistrat civilë është një nyje e rëndësishme e dosjes. Dokumentet e lindjes, martesës dhe familjes mund të ndihmojnë në identifikimin e personave me emra të ngjashëm. Ato janë një urë mes listave ushtarake dhe kujtesës familjare. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1452. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është regjistrat civilë. Nga pikëpamja kronologjike, dokumentet e lindjes, martesës dhe familjes mund të ndihmojnë në identifikimin e personave me emra të ngjashëm. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; ato janë një urë mes listave ushtarake dhe kujtesës familjare. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1453. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së regjistrat civilë. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, dokumentet e lindjes, martesës dhe familjes mund të ndihmojnë në identifikimin e personave me emra të ngjashëm. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; ato janë një urë mes listave ushtarake dhe kujtesës familjare. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1454. Brenda argumentit të librit, regjistrat civilë nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin metodologjik, dokumentet e lindjes, martesës dhe familjes mund të ndihmojnë në identifikimin e personave me emra të ngjashëm. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse ato janë një urë mes listave ushtarake dhe kujtesës familjare. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1455. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e regjistrat civilë merr rëndësi të veçantë. Në planin e kujtesës historike, dokumentet e lindjes, martesës dhe familjes mund të ndihmojnë në identifikimin e personave me emra të ngjashëm. Ato janë një urë mes listave ushtarake dhe kujtesës familjare. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1456. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është dosjet e konfiskimit. Dokumentet mbi tokën dhe bagëtinë e sekuestruar mund të ruajnë të dhëna mbi statusin e viktimës dhe familjen. Historia ekonomike mund të ndihmojë kështu në rindërtimin e pasojave të masakrës. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1457. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së dosjet e konfiskimit. Nga pikëpamja kronologjike, dokumentet mbi tokën dhe bagëtinë e sekuestruar mund të ruajnë të dhëna mbi statusin e viktimës dhe familjen. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; historia ekonomike mund të ndihmojë kështu në rindërtimin e pasojave të masakrës. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1458. Brenda argumentit të librit, dosjet e konfiskimit nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, dokumentet mbi tokën dhe bagëtinë e sekuestruar mund të ruajnë të dhëna mbi statusin e viktimës dhe familjen. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; historia ekonomike mund të ndihmojë kështu në rindërtimin e pasojave të masakrës. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1459. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e dosjet e konfiskimit merr rëndësi të veçantë. Në planin metodologjik, dokumentet mbi tokën dhe bagëtinë e sekuestruar mund të ruajnë të dhëna mbi statusin e viktimës dhe familjen. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse historia ekonomike mund të ndihmojë kështu në rindërtimin e pasojave të masakrës. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1460. Në leximin e Uran Butkës, dosjet e konfiskimit është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin e kujtesës historike, dokumentet mbi tokën dhe bagëtinë e sekuestruar mund të ruajnë të dhëna mbi statusin e viktimës dhe familjen. Historia ekonomike mund të ndihmojë kështu në rindërtimin e pasojave të masakrës. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1461. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së dosjet e dezertimit. Të mbijetuarit e dënuar si dezertorë mund të kenë lënë deklarime të hershme në dosjet gjyqësore. Këto burime janë afër në kohë me ngjarjen, por duhen lexuar duke pasur parasysh presionin e hetimit. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1462. Brenda argumentit të librit, dosjet e dezertimit nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja kronologjike, të mbijetuarit e dënuar si dezertorë mund të kenë lënë deklarime të hershme në dosjet gjyqësore. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; këto burime janë afër në kohë me ngjarjen, por duhen lexuar duke pasur parasysh presionin e hetimit. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1463. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e dosjet e dezertimit merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, të mbijetuarit e dënuar si dezertorë mund të kenë lënë deklarime të hershme në dosjet gjyqësore. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; këto burime janë afër në kohë me ngjarjen, por duhen lexuar duke pasur parasysh presionin e hetimit. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1464. Në leximin e Uran Butkës, dosjet e dezertimit është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin metodologjik, të mbijetuarit e dënuar si dezertorë mund të kenë lënë deklarime të hershme në dosjet gjyqësore. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse këto burime janë afër në kohë me ngjarjen, por duhen lexuar duke pasur parasysh presionin e hetimit. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1465. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është dosjet e dezertimit. Në planin e kujtesës historike, të mbijetuarit e dënuar si dezertorë mund të kenë lënë deklarime të hershme në dosjet gjyqësore. Këto burime janë afër në kohë me ngjarjen, por duhen lexuar duke pasur parasysh presionin e hetimit. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1466. Brenda argumentit të librit, kujtesa familjare nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Familjet ruajtën për dekada emra dhe rrëfime për burrat që nuk u kthyen. Këto të dhëna nuk zëvendësojnë dokumentin, por mund të hapin pista që arkivat shtetërore nuk i kanë evidentuar. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1467. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e kujtesa familjare merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja kronologjike, familjet ruajtën për dekada emra dhe rrëfime për burrat që nuk u kthyen. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; këto të dhëna nuk zëvendësojnë dokumentin, por mund të hapin pista që arkivat shtetërore nuk i kanë evidentuar. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1468. Në leximin e Uran Butkës, kujtesa familjare është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, familjet ruajtën për dekada emra dhe rrëfime për burrat që nuk u kthyen. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; këto të dhëna nuk zëvendësojnë dokumentin, por mund të hapin pista që arkivat shtetërore nuk i kanë evidentuar. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1469. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është kujtesa familjare. Në planin metodologjik, familjet ruajtën për dekada emra dhe rrëfime për burrat që nuk u kthyen. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse këto të dhëna nuk zëvendësojnë dokumentin, por mund të hapin pista që arkivat shtetërore nuk i kanë evidentuar. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1470. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së kujtesa familjare. Në planin e kujtesës historike, familjet ruajtën për dekada emra dhe rrëfime për burrat që nuk u kthyen. Këto të dhëna nuk zëvendësojnë dokumentin, por mund të hapin pista që arkivat shtetërore nuk i kanë evidentuar. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1471. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e familjet me shumë viktima merr rëndësi të veçantë. Dëshmitë tregojnë raste ku disa burra të së njëjtës familje u humbën në të njëjtin proces mobilizimi. Kjo e bën tragjedinë edhe problem demografik dhe ekonomik lokal. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1472. Në leximin e Uran Butkës, familjet me shumë viktima është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja kronologjike, dëshmitë tregojnë raste ku disa burra të së njëjtës familje u humbën në të njëjtin proces mobilizimi. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; kjo e bën tragjedinë edhe problem demografik dhe ekonomik lokal. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1473. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është familjet me shumë viktima. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, dëshmitë tregojnë raste ku disa burra të së njëjtës familje u humbën në të njëjtin proces mobilizimi. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; kjo e bën tragjedinë edhe problem demografik dhe ekonomik lokal. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1474. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së familjet me shumë viktima. Në planin metodologjik, dëshmitë tregojnë raste ku disa burra të së njëjtës familje u humbën në të njëjtin proces mobilizimi. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse kjo e bën tragjedinë edhe problem demografik dhe ekonomik lokal. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1475. Brenda argumentit të librit, familjet me shumë viktima nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin e kujtesës historike, dëshmitë tregojnë raste ku disa burra të së njëjtës familje u humbën në të njëjtin proces mobilizimi. Kjo e bën tragjedinë edhe problem demografik dhe ekonomik lokal. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1476. Në leximin e Uran Butkës, vejushat është një nyje e rëndësishme e dosjes. Humbja e burrit shpesh shoqërohej me varfëri, pasiguri dhe në disa raste me represion ekonomik. Pasojat e tivarit vazhduan shumë më gjatë se marsi 1945. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1477. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është vejushat. Nga pikëpamja kronologjike, humbja e burrit shpesh shoqërohej me varfëri, pasiguri dhe në disa raste me represion ekonomik. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; pasojat e Tivarit vazhduan shumë më gjatë se marsi 1945. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1478. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së vejushat. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, humbja e burrit shpesh shoqërohej me varfëri, pasiguri dhe në disa raste me represion ekonomik. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; pasojat e Tivarit vazhduan shumë më gjatë se marsi 1945. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1479. Brenda argumentit të librit, vejushat nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin metodologjik, humbja e burrit shpesh shoqërohej me varfëri, pasiguri dhe në disa raste me represion ekonomik. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse pasojat e Tivarit vazhduan shumë më gjatë se marsi 1945. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1480. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e vejushat merr rëndësi të veçantë. Në planin e kujtesës historike, humbja e burrit shpesh shoqërohej me varfëri, pasiguri dhe në disa raste me represion ekonomik. Pasojat e tivarit vazhduan shumë më gjatë se marsi 1945. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1481. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është jetimët. Fëmijët e viktimave u rritën pa baballarë dhe shpesh pa një version zyrtar të fatit të tyre. Heshtja shtetërore e ktheu traumën në trashëgimi familjare. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1482. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së jetimët. Nga pikëpamja kronologjike, fëmijët e viktimave u rritën pa baballarë dhe shpesh pa një version zyrtar të fatit të tyre. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; heshtja shtetërore e ktheu traumën në trashëgimi familjare. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1483. Brenda argumentit të librit, jetimët nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, fëmijët e viktimave u rritën pa baballarë dhe shpesh pa një version zyrtar të fatit të tyre. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; heshtja shtetërore e ktheu traumën në trashëgimi familjare. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1484. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e jetimët merr rëndësi të veçantë. Në planin metodologjik, fëmijët e viktimave u rritën pa baballarë dhe shpesh pa një version zyrtar të fatit të tyre. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse heshtja shtetërore e ktheu traumën në trashëgimi familjare. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1485. Në leximin e Uran Butkës, jetimët është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin e kujtesës historike, fëmijët e viktimave u rritën pa baballarë dhe shpesh pa një version zyrtar të fatit të tyre. Heshtja shtetërore e ktheu traumën në trashëgimi familjare. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1486. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së memorializimi. Butka kërkon që viktimat të kenë emër, vend kujtese dhe njohje publike. Një monument pa listë të verifikuar do të ishte më i dobët se një memorial i mbështetur në dokumentim. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1487. Brenda argumentit të librit, memorializimi nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Nga pikëpamja kronologjike, Butka kërkon që viktimat të kenë emër, vend kujtese dhe njohje publike. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; një monument pa listë të verifikuar do të ishte më i dobët se një memorial i mbështetur në dokumentim. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1488. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e memorializimi merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, Butka kërkon që viktimat të kenë emër, vend kujtese dhe njohje publike. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; një monument pa listë të verifikuar do të ishte më i dobët se një memorial i mbështetur në dokumentim. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1489. Në leximin e Uran Butkës, memorializimi është një nyje e rëndësishme e dosjes. Në planin metodologjik, Butka kërkon që viktimat të kenë emër, vend kujtese dhe njohje publike. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse një monument pa listë të verifikuar do të ishte më i dobët se një memorial i mbështetur në dokumentim. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1490. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është memorializimi. Në planin e kujtesës historike, Butka kërkon që viktimat të kenë emër, vend kujtese dhe njohje publike. Një monument pa listë të verifikuar do të ishte më i dobët se një memorial i mbështetur në dokumentim. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1491. Brenda argumentit të librit, faji kolektiv nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Autori kundërshton ngarkimin e popullit malazez ose serb në tërësi me përgjegjësi për veprimet e strukturave konkrete. Individualizimi i fajit është kusht për një histori që synon drejtësi dhe jo hakmarrje. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1492. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e faji kolektiv merr rëndësi të veçantë. Nga pikëpamja kronologjike, autori kundërshton ngarkimin e popullit malazez ose serb në tërësi me përgjegjësi për veprimet e strukturave konkrete. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; individualizimi i fajit është kusht për një histori që synon drejtësi dhe jo hakmarrje. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1493. Në leximin e Uran Butkës, faji kolektiv është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, autori kundërshton ngarkimin e popullit malazez ose serb në tërësi me përgjegjësi për veprimet e strukturave konkrete. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; individualizimi i fajit është kusht për një histori që synon drejtësi dhe jo hakmarrje. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1494. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është faji kolektiv. Në planin metodologjik, autori kundërshton ngarkimin e popullit malazez ose serb në tërësi me përgjegjësi për veprimet e strukturave konkrete. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse individualizimi i fajit është kusht për një histori që synon drejtësi dhe jo hakmarrje. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1495. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së faji kolektiv. Në planin e kujtesës historike, autori kundërshton ngarkimin e popullit malazez ose serb në tërësi me përgjegjësi për veprimet e strukturave konkrete. Individualizimi i fajit është kusht për një histori që synon drejtësi dhe jo hakmarrje. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

1496. Kur burimet vendosen pranë njëra-tjetrës, çështja e përgjegjësia e shtetit shqiptar merr rëndësi të veçantë. Titulli dhe teza e librit këmbëngulin se tirana duhet të shqyrtojë rolin e institucioneve të veta, jo vetëm krimin jugosllav. Kjo e bën veprën kritike edhe ndaj historiografisë shqiptare. Ky është niveli faktik që duhet ruajtur para se të nxirren përfundime më të gjera. Për këtë arsye, kjo pikë duhet lexuar në lidhje me gjithë zinxhirin e mobilizimit, transportit dhe pasojave.

1497. Në leximin e Uran Butkës, përgjegjësia e shtetit shqiptar është një nyje e rëndësishme e dosjes. Nga pikëpamja kronologjike, titulli dhe teza e librit këmbëngulin se Tirana duhet të shqyrtojë rolin e institucioneve të veta, jo vetëm krimin jugosllav. Butka e lidh këtë me zhvillimet para dhe pas 31 marsit 1945; kjo e bën veprën kritike edhe ndaj historiografisë shqiptare. Kjo e ndihmon autorin të shmangë izolimin e Tivarit nga procesi që e parapriu. Renditja e saktë e datave është veçanërisht e rëndësishme kur burimet e mëvonshme japin kujtime të ndryshme.

1498. Një aspekt që libri e rikthen vazhdimisht në vëmendje është përgjegjësia e shtetit shqiptar. Nga pikëpamja e përgjegjësisë, titulli dhe teza e librit këmbëngulin se Tirana duhet të shqyrtojë rolin e institucioneve të veta, jo vetëm krimin jugosllav. Për Butkën, rëndësia qëndron te pyetja se cili institucion kishte kontroll, dijeni ose mundësi ndërhyrjeje në atë moment; kjo e bën veprën kritike edhe ndaj historiografisë shqiptare. Kështu përgjegjësia nuk reduktohet te një emër i vetëm, por ndahet sipas funksionit dhe provës konkrete.

1499. Për rindërtimin e plotë të ngjarjes, Butka i jep peshë të veçantë temës së përgjegjësia e shtetit shqiptar. Në planin metodologjik, titulli dhe teza e librit këmbëngulin se Tirana duhet të shqyrtojë rolin e institucioneve të veta, jo vetëm krimin jugosllav. Ky informacion duhet ballafaquar me lista, raporte dhe dëshmi të tjera, sepse kjo e bën veprën kritike edhe ndaj historiografisë shqiptare. Pikërisht ky kontroll i ndërsjellë është një nga parimet më të dobishme të veprës. Një burim i vetëm mund të japë pistë, ndërsa përfundimi bëhet më i fortë kur disa burime të pavarura përputhen.

1500. Brenda argumentit të librit, përgjegjësia e shtetit shqiptar nuk është hollësi anësore, por pjesë e mekanizmit të përgjithshëm. Në planin e kujtesës historike, titulli dhe teza e librit këmbëngulin se Tirana duhet të shqyrtojë rolin e institucioneve të veta, jo vetëm krimin jugosllav. Kjo e bën veprën kritike edhe ndaj historiografisë shqiptare. Për publikimin në portal, ky dallim ndihmon që lexuesi të kuptojë jo vetëm çfarë pretendon libri, por edhe çfarë lloj prove qëndron pas pretendimit. Ky kujdes është i domosdoshëm që materiali të mos kthehet në propagandë ose në minimizim të viktimave.

Shënim përfundimtar

Ky material pasqyron trajtimin, dokumentet, dëshmitë dhe interpretimet që paraqiten në veprën e Uran Butkës. Për citim akademik të një dokumenti ose dëshmie të caktuar rekomandohet kontrolli i faqes dhe referencës përkatëse në botimin e librit./Tetova News