Në korrik, historiani amerikan Robert Zaretsky shpalli në faqet tona fundin e “epokës së artë” të intelektualëve francezë, deri në atë pikë sa t’i konsideronte ata tashmë “margjinalë”. Intervista shkaktoi reagime të shumta te lexuesit tanë dhe ngjalli kureshtjen e disa prej mendjeve më të spikatura franceze.
Në radhë të parë, të filozofit dhe historianit të ideve Pierre-André Taguieff, i cili, kundër çdo pritjeje, pajtohet me konstatimin e profesorit amerikan. Me një dallim: ndryshe nga Robert Zaretsky, i cili shpreh keqardhje për kohën e intelektualëve “të angazhuar”, drejtori i kërkimeve në CNRS dhe autori i librit të fundit Les Méfaits de l’idéologie (“Dëmet e ideologjisë”, Hermann) kujton se këta intelektualë kanë qenë “në radhën e parë të atyre që kanë ushqyer dogmatizmat dhe fanatizmat ideologjike” të dy shekujve të fundit, nga komunizmi te fashizmi.
Në të njëjtën kohë, ai mendon se “oferta utopiste”, larg së zhdukuri, është rishpikur. Aq sa, sipas fjalëve të tij, ka lindur një “skuadër mendjemëdhenjsh” dhe “mësimdhënësish morali”.
Intervistë.
L’Express: Ju pajtoheni me Robert Zaretsky kur ai thotë se “epoka e artë” e intelektualëve francezë ka përfunduar. Pse?
Pierre-André Taguieff: Ky konstatim është i vetëkuptueshëm. Ajo që mbetet për t’u përkufizuar dhe shpjeguar është zbritja e intelektualëve francezë drejt një “epoke të errët”, ose thjesht më pak të ndritshme.
Në përgjithësi, shumë intelektualë ndërhyjnë sot në hapësirën publike si ideologë, profetë, propagandistë ose publicistë, duke praktikuar shpesh një sektarizëm që nuk e përjashton aspak prirjen e tyre drejt oportunizmit.
Tipi i intelektualit-tradhtar është bërë prej kohësh i zakonshëm. Disa prej tyre sillen, për më tepër, si histrionë.
Në përmbledhje, do të thosha se kjo “epokë e errët” karakterizohet nga një lëkundje mes llafazanërisë boshe dhe gjestikulimit prej palaçoje. Dhe gjithashtu nga një hezitim i vazhdueshëm mes një pedantizmi të ndjeshëm ndaj çdo kundërshtimi dhe një shijeje për provokimin vetëm për hir të provokimit.
Po përdorni fjalë shumë të forta… A nuk kanë mbetur megjithatë intelektualë të vërtetë, ndikimi i të cilëve vazhdon të jetë i rëndësishëm?
Të vdekurit peshojnë gjithmonë më shumë se të gjallët!
Ende janë mes nesh fantazmat e Jean-Paul Sartre, Albert Camus, Raymond Aron, Claude Lévi-Strauss, Emmanuel Levinas, Simone de Beauvoir, Paul Ricœur, Clément Rosset, Michel Foucault, Gilles Deleuze, Jacques Derrida, Jean-François Lyotard, Michel Serres, Jean Baudrillard, Cornelius Castoriadis, Claude Lefort, François Furet, Pierre Nora, Edgar Morin e të tjerë.
Sa për të gjallët, pa pretenduar paanshmëri apo objektivitet, do të përmendja Régis Debray, Marcel Gauchet, Luc Ferry, Dominique Schnapper, Alain Finkielkraut, Nathalie Heinich, Jean-Claude Milner, Jacques Rancière, Gérard Noiriel, André Comte-Sponville, Pascal Ory, Gérald Bronner [shënim i redaksisë: kolumnist i L’Express].
Por secili prej tyre, edhe ata që luajnë kartën e debatit mediatik, ushtron autoritetin e vet kryesisht mbi një publik të caktuar, të interesuar për një temë të veçantë, për një pyetje të caktuar ose për një qëndrim të caktuar.
Specializimi, institucional ose jo, tenton t’i zhdukë intelektualët generalistë, të cilët e pyesin veten me shqetësim për veten dhe për statusin e tyre që po dobësohet.
Në epokën e specialistëve dhe ekspertëve, rikthehet pyetja: për çfarë duhen intelektualët?
E ardhmja, fati ose destinacioni i intelektualëve: kjo është një çështje që shqetëson intelektualët francezë përtej ndarjeve ideologjike.
Michel Onfray ka krijuar kanalin e tij, Michel Onfray TV, ndërsa Raphaël Enthoven është shumë i pranishëm në rrjetet sociale. Në përgjithësi, intelektualët “generalistë” po zhduken vërtet apo thjesht kanë ndryshuar kanalet përmes të cilave ushtrojnë ndikimin e tyre?
Ata që ende quhen “intelektualë”, dhe që njerëzit pëlqejnë t’i lexojnë apo t’i dëgjojnë, janë më së shpeshti polemistë pak a shumë të talentuar, me një kulturë të mirë të përgjithshme, të plotësuar nga njohja e filozofëve klasikë.
Ata përfaqësojnë tipin e kritikut të kulturës bashkëkohore, qofshin të majtë apo të djathtë.
Në rastin më të mirë, kanë stil. Pikërisht stili i tyre bën të mundur si t’i vlerësosh, ashtu edhe t’i identifikosh.
Ata shkëlqejnë si editorialistë, çka i vë në konkurrencë me gazetarët më “të intelektualizuar”. Prej këtej vjen edhe dallimi gjithnjë e më i paqartë mes intelektualit-gazetar dhe gazetarit-intelektual.
Intelektualët generalistë që kanë peshë në hapësirën publike janë, në shumicën e rasteve, të formuar në filozofi dhe të stërvitur për t’i shtruar problemet nga këndvështrimi i universales.
Po sikur ky ndryshim statusi që përshkruani të jetë thjesht një ndryshim brezash, një mënyrë tjetër për ta zënë hapësirën publike?
Prirem vërtet të mendoj se dimensioni brezor është një faktor i madh shpjegues.
Mjetet e reja të informacionit dhe komunikimit — është banalitet ta thuash — i kanë detyruar intelektualët të përshtaten, edhe pse rehatia e tyre ideologjike i nxiste të denonconin përshtatjen, të perceptuar si nxitje drejt oportunizmit.
Të goditur nga disonanca njohëse, intelektualët mund të “shërohen” vetëm duke filluar të hedhin poshtë zakonet dhe siguritë e tyre.
Ata janë të dënuar të shpikin bindje të reja ideologjike, idealisht më pak të ngurta se ato që janë zhdukur dhe, nëse është e mundur, më pak kontradiktore.
Por jo gjithmonë ndodh kështu…
Robert Zaretsky, nga ana e tij, shpreh keqardhje për kohën e intelektualëve “të angazhuar”, të cilën e konsideron të përfunduar. A e ka gabim?
Intelektualët e angazhuar, promovues të utopive të ndryshme, kanë qenë në radhën e parë të atyre që kanë ushqyer dogmatizmat dhe fanatizmat ideologjike të dy shekujve të fundit, nga komunizmi te fashizmi.
Ata i vunë fuqitë e letërsisë dhe prestigjin e shkencës në shërbim të kampeve të tyre ideologjiko-politike, të cilat shpesh ishin të pandashme nga pretendimet ose ambiciet e tyre personale.
Por sot oferta utopiste nuk është zhdukur; ajo është rishpikur.
Nëse utopia komuniste e ka humbur në masë të madhe fuqinë e saj tërheqëse, pritja “revolucionare” për fundin e kapitalizmit vazhdon të jetë e pranishme në imagjinatën politike, veçanërisht duke u ndërthurur me utopinë ekologjiste dhe me temat mobilizuese të neo-feminizmit radikal, ideologjive gjinore dhe mizandrisë.
Këto mobilizime ideologjiko-utopiste kanë organizatorët, strategët dhe manipuluesit e tyre, por gjithashtu edhe masat e “idiotëve të dobishëm”, nga radhët e të cilëve rekrutohen militantë dhe votues.
Perversët e mëdhenj dhe idiotët e tyre të dobishëm janë ende aty, edhe pse shpesh janë të vështirë për t’u njohur.
Ka shumë gjasa që totalitarizma të paparashikuar, nën emra të huazuar dhe me fytyra tërheqëse, të jenë duke lindur.
Ky është lajmi i keq që fshihet brenda dhe pas lajmit të mirë: e kaluara e refuzuar dhe e dënuar është shumë larg nga të qenit përfundimisht e kaluar.
Megjithatë, disa intelektualë “të angazhuar” e kanë shënjuar pozitivisht epokën e tyre, si Émile Zola… A mund të shpresojmë sot për një gjurmë të ngjashme nga ata që mbrojnë bindje politike ose që afrohen me parti të caktuara, sidomos me të majtën radikale?
Kemi përballë një skuadër mendjemëdhenjsh pak a shumë groteskë, njerëz që japin leksione morali nga brenda fushave të tyre të ngushta të specializimit dhe që i përdorin këto fusha për të legjitimuar formula boshe, të frymëzuara nga sloganet antifashiste dhe antikapitaliste të dikurshme.
Ata refuzojnë të jenë thjesht pedagogë si të tjerët, mësues të zakonshëm nëpunës, që e identifikojnë veten me “të majtën e së majtës”.
Ata kërkojnë para së gjithash dritën e projektorëve, duke rrezikuar që ajo dritë të zbulojë tepër qartë zbehtësinë dhe banalitetin e mendimeve të tyre, të pandashme nga konformizmi i tyre i majtë.
Një mediokritet i veshur me rrobat e së dielës…
Si mund t’i përshkruajmë me një grimcë ironie?
Si qen pudëll që lehin fort për t’u bërë këshilltarë të kësaj apo asaj partie të “së majtës radikale”?
Apo si dele të vogla ambicioze që marrin një pamje të egër për të sinjalizuar “angazhimin e tyre revolucionar” në favor të një “politike shkëputjeje” dhe për të fituar dukshmëri mediatike?
Robert Zaretsky është shumë kritik ndaj “Filozofëve të Rinj”, të cilët, sipas tij, do të mishëronin kalimin e intelektualëve nga “cerebraliteti te fama”. A do të thotë kjo se një intelektual mohon veten kur bëhet i famshëm?
“Filozofët e Rinj”, duke filluar nga vitet 1974-1975, ilustruan tipin e intelektualit mediatik të dalë nga e majta ekstreme, i cili shpalli me bujë zbulimin e vonuar të totalitarizmit të regjimeve komuniste.
Problemi nuk është dëshira për famë në vetvete, por dëshira për të fituar famë me çdo kusht, duke përqafuar kauza që janë në modë.
Dhe, siç dihet, “kauzat e mira” ndryshojnë sipas konteksteve shoqërore dhe historike dhe, gjithnjë e më shpejt, sipas modelit të modës.
Nëse ky oportunizëm ideologjik është i mjerueshëm dhe i kritikueshëm, kjo ndodh sepse ai shfaqet veçanërisht në kurriz të vullnetit për të ditur dhe të punës së mendimit.
Intelektuali mediatik është, përveç përjashtimeve, një individ që nxiton.
Dhe që nxiton të bëhet sa më i dukshëm.
Ju vetë keni qëndruar gjithmonë relativisht larg rrjeteve sociale dhe televizionit. Mendoni se një intelektual nuk e ka vendin aty?
Kam marrë pjesë në disa emisione televizive dhe zbulova shpejt se mendimi nuk ishte kurrë i pranishëm.
Duhej të luaje një rol: atë të të Urtit ose provokatorit, të studiuesit të respektueshëm, të profetit të frymëzuar ose të histrionit të tërbuar.
Sa për rrjetet sociale, i kam eksploruar shkurtimisht, aq sa për të konstatuar se aty vetëm humbisja kohën.
Është perandoria e së rremes dhe e dukjes.
Megjithatë, kjo mund ta mprehë shpirtin kritik të disa të rinjve, të cilët janë të aftë të kalojnë nga statusi i të varurve në atë të ekspertëve me një vështrim demistifikues.
Analiza kritike e rrjeteve sociale është njëkohësisht e mundur, e nevojshme dhe e dobishme, siç e kanë treguar ndryshimet e qëndrimit ndaj teorive konspirative.
Sipas meje, kjo justifikon refuzimin e aleancës tepër të rehatshme mes fobisë — ose përçmimit — dhe denoncimit moralizues të rrjeteve sociale.
Humbja e ndikimit nënkupton edhe humbjen e angazhimit të publikut. Çfarë na tregon kjo rënie për evolucionin e shoqërisë franceze dhe pritshmëritë e saj?
Ngushtimi i numrit të lexuesve më duket se lidhet me mbingarkesën e ofertës digjitale dhe me praktikat e leximit gjithnjë e më të shpejtë.
Në një kuptim më të përgjithshëm, lidhet me fenomenin e përshpejtimit të kohës.
Leximi i një libri kërkon kohë, ndryshe nga leximi i postimeve të shkurtra në rrjete sociale.
Por libri tashmë është vetëm në mënyrë margjinale pjesë e formave të argëtimit me bazë kulturore.
Vendet e konsumit kulturor janë zhvendosur diku tjetër.
Për nostalgjikët dhe për ithtarët e idesë “dikur ishte më mirë”, pavarësisht nga rrethanat, ndryshimet në konsumizmin kulturor janë shenja të rënies.
Polemistët e talentuar mund të gjejnë kënaqësi dhe famë duke denoncuar rënien ose dekadencën e Francës, Evropës apo Perëndimit.
Pothuajse gjithçka është thënë tashmë për këtë çështje.
Ajo që mbetet për t’u zhvilluar është një kritikë e përgjithshme e tezave, vizioneve dhe doktrinave të rënies, në mënyrë që, nëse është e mundur, ideja e rënies të bëhet diçka tjetër nga një vetëkuptueshmëri ideologjike e konsumuar, një klishe apo një banalitet./L’Express
