Nga Baptiste Gauthey
Në kapërcyellin e viteve 1990 dhe 2000, shpërthimi i eksporteve kineze të produkteve të manifakturës drejt vendeve të zhvilluara – fenomen që sot njihet si “shoku i parë kinez” – goditi rëndë disa zona industriale të Shteteve të Bashkuara dhe, dy dekada më vonë, u shndërrua në një burim të fuqishëm mbështetjeje elektorale për trumpizmin. Një çerek shekulli pas atij shoku të parë, tregtia botërore po përballet me një valë të re eksportesh kineze. Këtë herë, sipas Brad Setserit, Evropa ndodhet në vijën e parë.
Sipas ekonomistit amerikan, në rrezik janë shumë sektorë industrialë, në radhë të parë industria gjermane e automobilave. Ndërsa Donald Trump përgatitet të takohet me Xi Jinpingun të enjten, më 24 shtator, studiuesi i Council on Foreign Relations u bën thirrje evropianëve të mos mbështeten më te Shtetet e Bashkuara, të cilat, sipas tij, “thjesht kanë hequr dorë nga ushtrimi i presionit ndaj Kinës”. Përkundrazi, Evropa duhet të përqendrohet te ndërtimi i një “politike industriale më aktive” dhe “të gjejë një mënyrë për ta mbrojtur tregun e saj”.
L’Express: Çfarë është “shoku i dytë kinez” dhe çfarë e dallon atë nga i pari?
Brad Setser: Me këtë shprehje nënkuptohet një rritje e fortë e eksporteve kineze, e cila i nxjerr nga tregu prodhuesit vendas të mallrave të manifakturës në disa ekonomi të përparuara, si Shtetet e Bashkuara, Mbretëria e Bashkuar, Japonia, Franca, Gjermania apo Italia. Kjo sjell humbje vendesh pune dhe tronditje të mëdha në rajonet ku industria ka peshë të rëndësishme.
Shoku i parë lidhet afërsisht me anëtarësimin e Kinës në Organizatën Botërore të Tregtisë. Në atë periudhë pamë një përshpejtim të fortë të eksporteve kineze, me ritme rritjeje prej 10 deri në 30 për qind në vit. Montimi përfundimtar i një game të gjerë produktesh u zhvendos drejt Kinës.
Në atë kohë, sidomos në Shtetet e Bashkuara, shumëkush mendonte se njerëzit që humbnin punën në një rajon thjesht do të shpërnguleshin diku tjetër për të gjetur një punë të re. Por kjo nuk ndodhi. Shumë prej tyre preferuan të qëndronin aty ku kishin ndërtuar jetën e tyre.
Pasojat ekonomike dhe sociale ishin të mëdha: u rrit varësia nga përfitimet sociale, u shtua vdekshmëria – ajo që më pas u quajt “vdekje nga dëshpërimi” – dhe pati një zhvendosje të votës drejt partive populiste të djathta, kundërshtare të tregtisë së lirë.
Shoku i dytë kinez nisi gjatë pandemisë së Covid-it. Megjithatë, shkaku kryesor i tij nuk ishte aq pandemia sa shpërthimi i flluskës së pasurive të paluajtshme në Kinë. Pas kësaj, Kina u orientua fuqishëm drejt eksporteve. Në të njëjtën kohë, disa politika industriale për zhvillimin e automobilave dhe sektorëve të tjerë të teknologjisë së avancuar nisën të jepnin rezultate.
Kina filloi të eksportonte gjithnjë e më shumë produkte që konkurrojnë drejtpërdrejt me prodhimin evropian, si automobilat, pa i rritur në të njëjtën masë importet e veta.
Ju thoni se suficiti tregtar kinez ka arritur nivele të paprecedenta…
Nëse e shohim suficitin kinez – sidomos atë në mallrat e manifakturës – në raport me të gjithë ekonominë botërore, ai është shumë më i madh se çdo suficit që kemi parë deri më sot. Është, për shembull, dukshëm më i lartë se suficitet më të mëdha të regjistruara ndonjëherë nga Gjermania dhe Japonia së bashku, dy kampionet e eksporteve përpara Kinës.
Si shpjegohet kjo?
Kinezët do t’ju thoshin se nuk kishin synim të krijonin një suficit kaq të madh, se ai nuk është rezultat i një politike të qëllimshme dhe se Kina thjesht është shumë e aftë në prodhimin e mallrave.
Një vëzhgues i jashtëm dhe më neutral do të thoshte, përkundrazi, se kjo është pasojë e një serie zgjedhjesh të bëra nga Xi Jinping. Ai e ka parë gjithmonë varësinë nga importet si një dobësi dhe është i shqetësuar nga varësia e Kinës prej pjesës tjetër të botës, veçanërisht për mallrat thelbësore.
Ka edhe një dimension të qartë teknologjik. Kina dëshiron të jetë më e mira në prodhimin e automjeteve elektrike, turbinave me erë, motorëve të avionëve apo anijeve të teknologjisë së avancuar. Kjo ambicie bëhet edhe më e fortë në kushtet e rivalitetit gjeopolitik dhe strategjik me Shtetet e Bashkuara.
Po ashtu, Kina reagoi ndaj pandemisë në një mënyrë shumë të ndryshme nga ekonomitë e tjera të mëdha.
Evropa është në vijën e parë përballë këtij shoku të dytë kinez.
Brad Setser
Në ç’kuptim?
Në vend që të ndihmonte familjet të ruanin nivelin e konsumit, Kina u mbështet te rritja e eksporteve drejt Shteteve të Bashkuara dhe Evropës.
Edhe kur tregu kinez i pasurive të paluajtshme filloi të binte, Xi Jinping nuk u përpoq ta nxiste kërkesën e familjeve. Ai nuk u dha ulje taksash shtresave me të ardhura më të ulëta, nuk i rriti pensionet dhe nuk e zgjeroi sistemin e sigurimeve shoqërore, i cili mbetet relativisht i kufizuar.
Në vend që të mbështeste konsumin, Xi u kërkoi bankave shtetërore të jepnin kredi, të investonin dhe të mbështesnin industrinë e manifakturës. Si rezultat, për shkak të mungesës së kërkesës së mjaftueshme të brendshme, një pjesë e madhe e kapaciteteve prodhuese u orientua drejt eksporteve.
Kjo shihet shumë qartë në industrinë e automobilave. Kompanitë kineze e kanë ngushtuar ndjeshëm hendekun teknologjik falë politikave publike dhe investimeve të mëdha në bateri dhe në teknologjitë kimike që lidhen me to.
Prodhimi i automjeteve elektrike është rritur në mënyrë spektakolare dhe kjo ka sjellë rritjen më të madhe të eksporteve të automobilave që është regjistruar ndonjëherë në botë – shumë më të fortë se bumi i eksporteve japoneze në vitet 1970.
Në vitin 2019, Kina importonte ende pothuajse po aq makina sa eksportonte, rreth një milion në vit. Sot, eksportet e saj kanë arritur ritmin e 11 milionë automjeteve në vit, ndërsa importet janë vetëm rreth 500.000. Kjo shpjegon pse Gjermania është goditur kaq fort.
Kush është më i ekspozuar ndaj pasojave të këtij shoku të dytë kinez?
Evropa është në vijën e parë, ndërsa Shtetet e Bashkuara janë relativisht më të mbrojtura.
Efektet janë më të dukshme në industrinë e automobilave. Kjo shihet si te prania gjithnjë e më e madhe e makinave kineze në rrugët evropiane, ashtu edhe te shkurtimet e vendeve të punës në zinxhirin gjerman të furnizimit të industrisë automobilistike dhe në qendrat e prodhimit të pjesëve të makinave në veri të Italisë.
Është prekur edhe sektori i inxhinierisë dhe i makinerive, ku eksportet kineze janë rritur ndjeshëm. Për shembull, Kina po fiton pjesë tregu në prodhimin e makinerive të mëdha që përdoren për hapjen e tuneleve të metrosë, një segment ku më parë dominonte Gjermania.
Edhe industria kimike po përballet me presion. Gazi natyror që përdorej si lëndë e parë dhe që dikur vinte përmes gazsjellësve nga Rusia nuk është më i disponueshëm si më parë. Ndërkohë, Kina ka investuar shuma të mëdha në industrinë e saj kimike dhe ka mbushur tregun botëror me disa produkte kimike bazë.
Së fundi, Kina po bëhet gjithnjë e më konkurruese edhe në një sektor që nuk zë një pjesë shumë të madhe të ekonomisë evropiane, por që ka rëndësi të madhe teknologjike: prodhimin e gjysmëpërçuesve.
Si mund t’i përgjigjen vendet evropiane kësaj vale eksportesh kineze?
Po përballemi me një marrëdhënie tregtare shumë të çekuilibruar. Kina eksporton në masë të madhe, por nuk u jep evropianëve të njëjtën mundësi për t’i rritur eksportet e tyre drejt tregut kinez.
Në industrinë e automobilave, eksportet evropiane drejt Kinës kanë rënë nga rreth 400.000 automjete në vit në vetëm 100.000. Në të njëjtën kohë, importet evropiane nga Kina kanë arritur në 1,1 deri në 1,3 milion makina dhe kjo shifër vazhdon të rritet.
Duke pasur parasysh mbështetjen e fuqishme publike që ka marrë në të kaluarën industria kineze e automobilave, Evropa duhet të gjejë një mënyrë për ta mbrojtur tregun e saj. Dhe kjo vlen jo vetëm për automobilat, por edhe për sektorë të tjerë industrialë thelbësorë.
Evropa nuk duhet në asnjë mënyrë të përfundojë në një varësi të ngjashme me atë që ka sot, për shembull, ndaj metaleve të rralla.
Brad Setser
Në të njëjtën kohë, Evropa duhet të përmirësojë aftësinë e saj për të prodhuar automjete elektrike dhe bateri cilësore, në mënyrë që të konkurrojë me produktet kineze.
Nuk mjafton të mbrosh një industri që ka ngecur teknologjikisht. Ajo që është e sigurt është se zhdukja e industrisë evropiane të automobilave përbën një rrezik real.
Tregu i Bashkimit Evropian është rreth 12 milionë makina në vit. Kina, me kapacitetet që ka sot, do të mund ta furnizonte e vetme të gjithë këtë treg.
Në industrinë kimike, shumë produkte përdoren si lëndë hyrëse për sektorë të tjerë. Evropa nuk duhet të përfundojë në një varësi të ngjashme me atë që ka sot, për shembull, ndaj metaleve të rralla. Kjo është çështje e pavarësisë strategjike.
A do të thotë kjo domosdoshmërisht më shumë proteksionizëm?
Të paktën në afat të shkurtër, disa sektorë ndoshta kanë nevojë për mbrojtje ose për tarifa doganore.
Por, në një këndvështrim më të gjerë, Evropa ka nevojë për një politikë industriale më aktive, me synim uljen e varësisë nga Kina në sektorët strategjikë.
Për një periudhë, Evropa do të duhet të mbështetet më shumë te kërkesa e vet e brendshme sesa te eksportet, sepse konkurrenca është jashtëzakonisht e fortë.
Është shumë e vështirë të konkurrosh me Kinën ose Japoninë. Për më tepër, Shtetet e Bashkuara nën Donald Trumpin kanë ngritur pengesa edhe për eksportet evropiane. Në këto kushte, Evropa nuk ka shumë alternativa: duhet të mbështetet më fort te tregu i vet.
A është ende i përshtatshëm kuadri i Organizatës Botërore të Tregtisë për realitetin e sotëm gjeopolitik dhe tregtar?
Problemi kryesor me OBT-në është se, sipas rregullave të saj, çdo vend është i lirë të përcaktojë tarifat e veta doganore – Kina mund t’i taksojë automobilat me 25 për qind dhe Evropa me 10 për qind – por, në parim, duhet të zbatojë të njëjtën normë ndaj të gjithë partnerëve.
Mirëpo, nuk ka kuptim që Kina të trajtohet njësoj si anëtarët e tjerë, sepse ekonomia e saj ndikohet fuqishëm nga një formë e veçantë e kapitalizmit shtetëror, nga subvencione të mëdha dhe nga politika të preferencës kombëtare që i nxisin ose i detyrojnë kompanitë të blejnë produkte kineze.
Pekini madje nuk ka nevojë të vendosë tarifa doganore ndaj avionëve të huaj që kompanitë kineze të zgjedhin një C919 [shënim i redaksisë: avion pasagjerësh i prodhuar nga kompania kineze Comac] në vend të një Airbusi.
Sistemi aktual i Organizatës Botërore të Tregtisë pasqyron një realitet që tashmë i përket së kaluarës.
Kur Kina iu bashkua OBT-së, rreth 25 vjet më parë, ajo ishte ende një ekonomi e varfër në zhvillim. Për këtë arsye, iu lejua të mbante tarifa doganore më të larta se Shtetet e Bashkuara ose Evropa.
Por sot situata ka ndryshuar rrënjësisht. Kina importon relativisht pak dhe eksporton në masë shumë të madhe. Në këto kushte, rregullat që vazhdojnë t’i japin asaj më shumë hapësirë për të mbrojtur tregun e vet duken gjithnjë e më të papërshtatshme.
Donald Trump duhet të takohet me Xi Jinpingun më 24 shtator. Mendoni se presidenti amerikan do ta ngrejë çështjen e çekuilibrave tregtarë të Kinës?
Realiteti i trishtë është se Shtetet e Bashkuara thjesht kanë hequr dorë nga ushtrimi i presionit ndaj Kinës.
Donald Trump kërkon para së gjithash një moment të suksesshëm mediatik. Ai dëshiron t’i tregojë Xi Jinpingut kantierin e sallës së re të ballove në Shtëpinë e Bardhë dhe do ta presë me të gjitha nderimet që, sipas tij, i takojnë një udhëheqësi të madh, duke shpresuar që kjo sjellje të jetë reciproke.
Me shumë gjasë do të shpallen disa kontrata dhe ndoshta Trump do të arrijë t’i shesë Kinës disa avionë Boeing. Në fakt, ai ishte vënë në siklet gjashtë ose shtatë vjet më parë, kur Emmanuel Macron arriti të siguronte për Airbus një porosi më të madhe se ajo për Boeing.
Në përgjithësi, dy vendet pritet ta zgjasin “armëpushimin e Busanit” [shënim i redaksisë: marrëveshje për armëpushim tregtar e nënshkruar në tetor 2025 mes Shteteve të Bashkuara dhe Kinës].
Kjo situatë i jep Evropës një mundësi për të treguar më shumë vendosmëri dhe për të marrë vetë iniciativën.
Ajo që është e sigurt është se evropianët nuk duhet të presin nga Shtetet e Bashkuara që t’ua zgjidhin problemin me Kinën. Donald Trump madje mund ta përkeqësojë atë.
Prandaj, ngjarja diplomatike më e rëndësishme e vitit nuk është domosdoshmërisht takimi mes Trumpit dhe Xi Jinpingut. Më të rëndësishme mund të jenë negociatat mes Evropës dhe Kinës.
Emmanuel Macron e ka nisur këtë lëvizje, ndërsa Komisioni Evropian tani ka për detyrë të hartojë një strategji të re tregtare ndaj Pekinit.
Presidenti francez, Friedrich Merz dhe Giorgia Meloni kanë deklaruar të tre se marrëdhënia aktuale është e paqëndrueshme, se ajo duhet të ndryshojë dhe se ruajtja e status quo-së nuk është më një alternativë.
Dialogu i nisur mes Komisionit Evropian dhe Pekinit, si edhe propozimet tregtare që do të dalin prej tij, do të jenë shumë më të rëndësishme sesa vetë samiti kino-amerikan.
Kam përmirësuar sidomos ritmin pyetje–përgjigje, kam hequr formulimet që tingëllonin të përkthyera mekanikisht nga frëngjishtja dhe kam ruajtur të gjitha faktet, shifrat dhe nuancat e intervistës.
