Nga Niall Ferguson, Lisa Klaassen dhe Eric Schmidt (Foreign Affairs)
Brenda vetëm pak vitesh, Kina dhe Shtetet e Bashkuara kanë ndërtuar atë që historianët e së ardhmes mund ta përshkruajnë si një lloj të ri perandorie. Dominimi i tyre nuk shtrihet vetëm mbi territore, rrugë tregtare dhe hapësirë ajrore, por mbi vetë dijen. Duke kontrolluar modelet e mëdha gjuhësore (LLM), çipat, infrastrukturën fizike dhe kapitalin që përbëjnë themelet e njohjes së avancuar artificiale, Pekini dhe Uashingtoni jo vetëm që arrijnë nivele të reja të performancës ekonomike dhe të projektimit të fuqisë, por përcaktojnë edhe kushtet për të gjithë përparimin e ardhshëm shkencor dhe intelektual. Termi “superfuqi të IA-së” nuk e pasqyron plotësisht ndikimin dhe shtrirjen që kanë tani këta rivalë. Edhe pa kërkuar aktivisht aleanca ose pa përdorur detyrim, ata mund t’i vendosin të gjitha vendet e tjera që kërkojnë qasje në inteligjencën artificiale më të avancuar në një pozitë varësie.
Historia perandorake na jep një paralajmërim. Në mungesë të forcave të tjera, perandoritë rrallë bien për shkak të një sfiduesi apo të barbarëve në kufijtë e tyre. Më shpesh, ato shemben sepse mbrojtja e zotërimeve të tyre të mëdha i shteron, qoftë për sa u përket burimeve materiale, pëlqimit të të qeverisurve apo besnikërisë së elitave. Qendra perandorake e kupton se nuk mund ta ruajë më kontrollin mbi periferinë — rajonet që dikur i nënshtroheshin.
Dështimi mund të jetë financiar, siç ndodhi me Perandorinë Britanike pas vitit 1945, kur borxhet e dy luftërave botërore e detyruan Londrën të likuidonte asetet e saj perandorake për të paguar çmimin e fitores: një shtet social për qytetarët e metropolit perandorak. Mund të jetë institucional, si në rastin e Perandorisë Qing në fund të shekullit XIX, kur ajo nuk arriti të industrializohej, të reformonte burokracinë dhe të rinovonte legjitimitetin e dinastisë mançure. Ose mund të jetë teknologjik. Në vitin 1906, Dreadnought i dha Mbretërisë së Bashkuar luftanijen e parë të pajisur tërësisht me topa të mëdhenj dhe, me një goditje të vetme, e bëri të vjetruar flotën ekzistuese luftarake. Brenda natës, ky përparim u hapi rrugën rivalëve si Gjermania, duke fshirë një shekull avantazh të grumbulluar nga britanikët. Gara e armatimeve që pasoi e detyroi Mbretërinë e Bashkuar pothuajse t’i dyfishonte shpenzimet detare ndërmjet viteve 1900 dhe 1914, gjë që hyri në konflikt me zotimet e qeverisë liberale për shpenzime sociale, si pensionet. Prandaj, pyetja vendimtare në rivalitetin mes Pekinit dhe Uashingtonit mund të mos jetë se kush do të arrijë i pari inteligjencën artificiale të përgjithshme (AGI), por kush do të jetë në gjendje ta financojë këtë garë.
Lënda e re e parë
Shtetet e Bashkuara dhe Kina kishin tashmë tipare perandorake edhe përpara se të fillonte gara e IA-së. Të parat, si fuqia aktuale dominuese, kanë epërsi ushtarake globale dhe një sistem aleancash pa të barabartë. Ato furnizojnë gjithashtu monedhën që përdoret në pjesën më të madhe të tregtisë dhe transaksioneve ndërkombëtare. E dyta, shpesh e përshkruar si sfiduese, ka dominim industrial, kontroll mbi zinxhirët e furnizimit, marinën më të madhe në botë dhe një ndikim gjithnjë e më të madh mbi infrastrukturën fizike dhe digjitale të vendeve në Afrikë, Azi dhe Amerikën Latine. Për të dyja, IA-ja është një mjet për ta zgjeruar pushtetin që tashmë ushtrojnë. Por IA-ja është gjithashtu, për nga natyra e saj, një teknologji perandorake. Kushdo që prodhon dhe kontrollon modelet më të avancuara fiton ndikim global mbi inovacionin, prodhimin, shkencën, kulturën dhe, në fund, mbi vetë mendimin e avancuar.
Ashtu si argjendi mbështeti Spanjën e Habsburgëve dhe nafta përcaktoi “shekullin amerikan”, kjo lëndë e re e parë nuk do t’i pasurojë vetëm fuqitë që e dominojnë, por do të sigurojë edhe sistemin bazë operativ nga i cili të gjithë të tjerët do të duhet të varen.
Ajo që i dallon perandoritë e IA-së nga paraardhëset e tyre nuk është ambicia, por shpejtësia. Trajektorja klasike perandorake — zgjerim, mbingarkim me borxhe, tension, shembje — dikur zhvillohej gjatë një shekulli apo edhe një mijëvjeçari. Sot, ky proces zhvillohet me shpejtësinë e një makinerie. Pyetja është nëse fuqitë e reja hegjemonike do të mund t’i shndërrojnë avantazhet e tyre të veçanta — tregjet financiare, laboratorët më të avancuar dhe tranzistorët për Shtetet e Bashkuara; orientimin shtetëror, energjinë e lirë dhe vatët për Kinën — në rende perandorake të qëndrueshme, apo nëse do të dështojnë duke u përpjekur ta bëjnë këtë.
Nga ujësjellësit te IA-ja
Një perandori është më shumë sesa një fuqi e madhe. Ajo është një entitet politik, autoriteti dhe ndikimi i të cilit shtrihen mbi territore dhe popullsi të mëdha pa pëlqimin e tyre të shprehur. Gjatë historisë, perandoritë kanë ndryshuar pothuajse në çdo aspekt: në formën e qeverisjes së brendshme, në llojet e burimeve që kërkojnë të kontrollojnë dhe në mënyrën se si mbahet autoriteti i tyre. Ato mund të jenë autokraci ose republika; mund të mbështeten te ushtarët dhe kolonët ose te nëpunësit. Megjithatë, vektori themelor i pushtetit nuk ndryshon kurrë. Një qendër urdhëron dhe një periferi bindet. Në praktikë, perandoritë më jetëgjata janë mbështetur në bashkëpunimin joformal me elitat lokale, ndërsa ato që përdorin detyrimin brutal priren të jenë jetëshkurtra.
Sigurisht, çdo formë e pushtetit shtetëror jo vetëm duhet ta monopolizojë dhunën, por duhet të jetë edhe në gjendje ta ushtrojë atë. Ajo që i dallon perandoritë është aftësia e tyre për të imponuar nënshtrimin në distanca të mëdha. Dhe nëse ato shfaqen vazhdimisht gjatë historisë, ka një arsye: duke shfrytëzuar ekonomitë e shkallës, perandoritë mund të arrijnë dominim dhe të sigurojnë mbrojtje në mënyrë më efikase sesa struktura të tjera, qofshin ato konfederata apo aleanca qytet-shtetesh. Shteti-komb është një i ardhur i vonshëm në krahasim me to.
Perandoritë shpesh e kanë projektuar fuqinë e tyre përmes avantazhit teknologjik. Në Antikitet, ujësjellësit e Romës ose kanalet dhe veprat për kontrollin e përmbytjeve në Kinë mundësuan disa shekuj hegjemoni. Fuqitë perandorake të Evropës në fillimet e epokës moderne ishin në pararojë botërore në shtypshkronjë, teknologji detare dhe artileri. Rivalët e Luftës së Ftohtë, Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Sovjetik, ishin superfuqi bërthamore. Por inteligjenca artificiale mund t’i japë Kinës dhe Shteteve të Bashkuara një shtrirje perandorake më të madhe se çdo teknologji e mëparshme.
Epërsia përmes rrallësisë
Disa karakteristika e bëjnë IA-në një teknologji perandorake dhe jo thjesht një teknologji tregtare. E para është rikthimi i rrallësisë që ajo mundëson. Një perandori është, në thelb, një sistem kontrolli të burimeve strategjike të kufizuara: fuqi punëtore, tokë e punueshme, drithëra, metale dhe minerale. Nga vitet 1970 deri në vitet 2010, softueri i shpëtoi kësaj logjike, sepse mund të prodhohej në masë me kosto pothuajse zero falë bollëkut dhe kostos së ulët të silikonit. IA-ja i dha fund këtij pushimi.
Sipas ligjeve të shkallëzimit të sektorit, performanca e një modeli rritet në përpjesëtim me numrin e parametrave që përmban, sasinë e të dhënave mbi të cilat trajnohet dhe fuqinë përpunuese, ose kapacitetin llogaritës, që i kushtohet trajnimit të tij. Prandaj, përparimi varet nga energjia, mineralet kritike, çipat më të avancuar dhe kapitali në shkallë jashtëzakonisht të madhe. Sapo kufijtë e një teknologjie varen nga sasi të mëdha burimesh të rralla, prodhimi i saj bëhet çështje gjeopolitike.
Metropoli dhe periferitë
IA-ja ka gjithashtu një strukturë të qenësishme qendër-periferi. Kontrolli i IA-së më të avancuar dhe përfitimet e saj janë përqendruar në duart e një grushti kompanish në Kinë dhe në Shtetet e Bashkuara. Të gjithë të tjerët janë përdorues të varur, qofshin një qeveri që menaxhon shërbimet publike me një model që nuk mund ta inspektojë, apo një kompani që zhvillon produkte mbi një ndërfaqe, çmimi i së cilës mund të rritet ose që mund të tërhiqet nga tregu brenda natës.
Në të njëjtën kohë, inputet e IA-së, si materiale ashtu edhe njerëzore, vijnë në mënyrë joproporcionale nga periferia. Minerale nga Republika Demokratike e Kongos dhe Indonezia, si dhe “punëtorë fantazmë” nga Kenia dhe Filipinet, të paguar me disa dollarë në orë për të etiketuar dhe filtruar të dhënat nga të cilat mëson një model i Silicon Valley: kjo është ekonomia e plantacioneve në epokën e chatbotëve. Lëndët e para nxirren nga periferia, rafinohen dhe montohen në metropol dhe më pas rishiten me marzh fitimi.
Ashtu si shumë perandori, ekosistemi i IA-së është i organizuar rreth pikave të ngushta strategjike. Fuqia perandorake nuk vjen gjithmonë nga pushtimi i drejtpërdrejtë dhe jo të gjithë ata që qeverisen janë domosdoshmërisht subjekte koloniale. Ngritja e Perandorisë Britanike në shekullin XIX nuk u shty kryesisht nga zotërimet e mëdha territoriale, shumë prej të cilave kishin pak vlerë ekonomike, as nga kontrolli i fabrikave dhe pronës intelektuale — e cila mbrohej aq dobët sa në praktikë i ngjante burimit të hapur.
Përkundrazi, epërsia britanike buronte nga dominimi i saj mbi rrugët fizike, teknologjike dhe financiare të komunikimit nëpër të cilat qarkullonte ekonomia botërore: stacionet e furnizimit me qymyr, rrugët strategjike ujore si Kanali i Suezit dhe Ngushtica e Malakës, kabllot telegrafike nënujore, si dhe financat në sterlina përmes City of London. Rendi botëror i udhëhequr nga Shtetet e Bashkuara pas vitit 1945 mund të ketë qenë një “perandori me ftesë”, siç e quajti historiani Geir Lundestad, por ai mbështetej gjithashtu te dollari dhe institucionet e Bretton Woods-it, një sistem bankar ndërkombëtar i dominuar nga Shtetet e Bashkuara, një rrjet global bazash ushtarake amerikane dhe ombrella bërthamore e Uashingtonit.
Sot, prodhimi dhe shpërndarja e IA-së përbëjnë një rrjet perandorak edhe më të dendur, ku metropolet janë në gjendje të aktivizojnë ose çaktivizojnë elementët e ndryshëm të tij — çipat, mineralet, modelet — sipas nevojës.
Shteti kundër kapitalit privat
Ekziston të paktën një dallim vendimtar mes dy perandorive të IA-së. Ajo e Kinës është rezultat i një veprimi të qëllimshëm shtetëror. Në vitin 2017, Këshilli i Shtetit i Kinës shpalli një plan gjithëpërfshirës për të arritur lidershipin botëror në IA deri në vitin 2030. Ministritë, provincat dhe bankat shtetërore u mobilizuan për arritjen e këtyre objektivave dhe udhëheqësi kinez Xi Jinping e ka përforcuar vazhdimisht këtë përpjekje.
Dominimi amerikan në IA, përkundrazi, është produkt i kapitalit privat, i një qasjeje rregullatore të mosndërhyrjes dhe i kontrolleve të improvizuara të eksporteve. Në këtë kuptim, perandoria e Uashingtonit është më konvencionalja nga të dyja: perandoritë e mëparshme rrallë ishin ndërmarrje plotësisht të planifikuara; Mbretëria e Bashkuar “dukej sikur kishte pushtuar dhe populluar gjysmën e botës në një moment shpërqendrimi”, siç e formuloi historiani John Robert Seeley.
Por të dyja fuqitë e IA-së po konvergojnë drejt së njëjtës arkitekturë, të diktuar nga ligjet e shkallëzimit. Nën një prag të caktuar energjie, kapitali dhe fuqie llogaritëse, një vend nuk është thjesht një lojtar më i dobët; ai nuk është fare në garë.
Kompani të reja të Indive Lindore?
Kompanitë e mëdha-shtet të epokës perandorake evropiane — Kompanitë Holandeze dhe Britanike të Indive Lindore — prodhonin monedhat e tyre, dislokonin ushtri private, mblidhnin taksa dhe negocionin si të barabarta me mbretërit. Ato vendosën dominimin e tyre perandorak duke krijuar monopole tregtare, duke i mbrojtur ato me forcë ushtarake dhe duke shfrytëzuar pa mëshirë periferinë.
Homologet e tyre të sotme janë kompanitë pioniere të IA-së si OpenAI dhe Anthropic, të cilat kontrollojnë talentin njerëzor, të dhënat, modelet dhe financimet nga të cilat varet inteligjenca e avancuar. Ato nuk janë thjesht grumbulluese kapitali, por arbitre të dijes, duke përcaktuar gjithnjë e më shumë se çfarë zbulohet, me çfarë shpejtësie dhe për çfarë qëllimi.
Ngjashmëria shtrihet edhe në artin e qeverisjes. Ashtu si paraardhësit e tyre në Kompaninë e Indive Lindore, drejtuesit e laboratorëve më të mëdhenj të IA-së negociojnë me presidentë dhe ministra. Ata negociojnë gjithashtu me qeveri që nuk kanë modelin e tyre të avancuar, duke shkëmbyer qasjen në modele, kapacitetet llogaritëse dhe investimet në qendrat e të dhënave kundrejt tokës, energjisë, kapitalit sovran dhe lehtësimeve rregullatore.
Këto janë marrëveshje ndërmjet një kompanie dhe një shteti, sipas kushteve që përcaktohen kryesisht nga kompania. Të parë nga kjo perspektivë, marrëveshjet e arritura gjatë vizitës së presidentit amerikan Donald Trump në Arabinë Saudite dhe Emiratet e Bashkuara Arabe në maj 2025, kur kompanitë amerikane të IA-së dhe çipave ofruan qasje në teknologjitë e tyre më të avancuara në këmbim të petrodollarëve dhe energjisë së lirë, ngjajnë me koncesione perandorake. Dhe kjo praktikë nuk kufizohet vetëm në kampin amerikan.
Kampionët kombëtarë të mbajtur nën fre
Sado sovrane të duken këto kompani, ato nuk mund të shesin as edhe një çip të vetëm apo të ndërtojnë një qendër të dhënash pa autorizimin e shtetit dhe veprojnë nën një regjim kontrolli të eksporteve që mund t’i frenojë sipas dëshirës.
Ashtu si Kompanitë e Indive Lindore dhe bankat Rothschild, që ishin të varura nga qeveritë e metropolit, laboratorëve më të avancuar u është dhënë një hapësirë jashtëzakonisht e madhe veprimi në këmbim të promovimit të interesave të metropolit. Në Shtetet e Bashkuara, administrata Trump deri tani ka refuzuar t’i rregullojë seriozisht modelet, ka anashkaluar legjislacionin e shteteve për IA-në dhe ka thjeshtuar procedurat e lejeve për qendrat e të dhënave.
Por e njëjta administratë kërkon qasje të privilegjuar për agjencitë e mbrojtjes dhe inteligjencës, imponon respektim të rreptë të kontrolleve të eksporteve dhe pretendon të drejtën për t’u dhënë ose mohuar vendeve të tjera qasjen në teknologjinë amerikane, si instrument i politikës së jashtme.
Në Kinë, shteti siguron tokë, energji elektrike, prodhim të subvencionuar, prokurime publike provinciale dhe, gjithnjë e më shumë, kapital. Në këmbim, modelet duhet t’i nënshtrohen kontrollit të sigurisë dhe vlerësimit ideologjik nga administrata kineze e hapësirës kibernetike dhe orientohen drejt përdorimit të çipave vendas. Secili shtet ka zgjedhur një lloj tjetër freri për t’i mbajtur nën kontroll kampionët e vet kombëtarë.
LLM kundrejt nënshtrimit
Perandoritë ofrojnë të mira publike — rend, standarde, siguri, monedhë rezervë, qasje në teknologji — në këmbim jo vetëm të të ardhurave, por edhe të rreshtimit ose nënshtrimit. Aleatëve dhe partnerëve, Uashingtoni u ofron paketën e plotë: çipa të avancuar, modele të shtrenjta të teknologjisë së fundit, mjete dhe siguri. Në këmbim, pret që këto vende t’u përmbahen kontrolleve amerikane të eksporteve, kufizimeve ndaj pajisjeve dhe të dhënave kineze dhe, në disa raste, tarifave ose ndalimeve të plota ndaj teknologjisë kineze.
Pekini tregohet më subtil: modelet e tij të hapura mund të shkarkohen dhe të modifikohen lirisht. Por për të dy metropolet, kjo është strategji perandorake në formën e saj më të pastër.
Qeveritë në mbarë botën duhet të zgjedhin anën — çipat e kujt?, cloud-et e kujt?, cili kamp? — një zgjedhje binare që i vë gjithnjë e më shumë prej tyre në siklet. Ajo që ofron Kina është e lirë dhe kryesisht e hapur; ajo që ofrojnë Shtetet e Bashkuara është e shtrenjtë dhe kryesisht e mbyllur.
Një perandori e përbërë nga komponentë me kosto të ulët dhe pa barriera hyrjeje ka të ngjarë të fitojë besnikërinë e shumicës së ekonomive botërore. Një perandori e bazuar në teknologji të nivelit të lartë dhe të kufizuar do të tërheqë vetëm ata që mund ta përballojnë dhe të cilëve u lejohet qasja.
Pekini është mbështetur në suksesin e pajisjeve të tij 5G me kosto të ulët, automjeteve elektrike dhe produkteve të tjera, falë të cilave ka fituar shpejt një pozitë dominuese në shumë rajone të botës. Uashingtoni është frymëzuar nga qasja e njohur e Silicon Valley — kompani private që përplasen mes tyre, ndërsa fituesit ndërtojnë hendeqe sa më të thella mbrojtëse rreth teknologjive të tyre — por më pas e ka orientuar atë drejt objektivave kombëtare.
Në qershor, Departamenti Amerikan i Tregtisë urdhëroi Anthropic të pezullonte qasjen e të gjithë shtetasve të huaj në dy modelet e saj më të fuqishme, dhe këto modele u bënë të paarritshme në mbarë botën brenda pak ditësh.
Narrativa e madhe
Megjithatë, një perandori e qëndrueshme nuk mund të mbështetet vetëm te të mirat që i ofron periferisë së saj. Ajo ka nevojë edhe për një narrativë që e shndërron monopolin e pushtetit në autoritet legjitim.
Pax Romana, misionet e krishtera dhe islame, “misioni civilizues” dhe “barra e njeriut të bardhë”, përhapja e komunizmit: çdo regjim perandorak i suksesshëm e ka veshur dominimin e vet me petkun e shërbimit ndaj njerëzimit.
Gjatë Luftës së Ftohtë, Uashingtoni u paraqit si mbrojtës i botës së lirë kundër dominimit totalitar; Moska, nga ana tjetër, si mbrojtëse e çlirimit kombëtar kundër kolonializmit perëndimor. Të dyja pretendimet ishin mjaftueshëm të vërteta për të qenë të dobishme dhe mjaftueshëm të rreme për të qenë perandorake.
Në rastin e IA-së, administratat Biden dhe Trump e kanë bashkuar kërkimin për epërsi teknologjike me pretendimin se mbrojnë liritë civile amerikane, ruajnë lirinë e shprehjes dhe u rezistojnë autokracive rivale, me Kinën në krye. Nën flamurin e “Pax Silica”, Uashingtoni e paraqet ekosistemin teknologjik të avancuar, të udhëhequr nga Shtetet e Bashkuara, si një “ekosistem besimi”, të domosdoshëm për mbrojtjen e demokracive liberale dhe tregjeve të hapura.
Pekini përgjigjet me një kundërnarrativë, duke i paraqitur modelet e veta të lira dhe të hapura si një të mirë publike globale, në kundërshtim me modelet pronësore të laboratorëve amerikanë të orientuar drejt fitimit, dhe duke paralajmëruar se qasja e pabarabartë në teknologji do të kristalizojë atë që Xi e ka quajtur “padrejtësi të reja historike”. Kështu, narrativa që qëndron pas strategjisë perandorake të Kinës është njëkohësisht një narrativë anti-perandorake, njësoj si ideologjitë e dy perandorive të Luftës së Ftohtë.
Avantazhe të ndryshme
Në rivalitetin mes metropoleve të IA-së, secila gëzon një avantazh krahasues të ndryshëm. Shtetet e Bashkuara kanë një epërsi të lehtë — ndoshta prej gjashtë muajsh — në fusha si chatbotët e avancuar dhe mjetet softuerike të IA-së, ndërsa Kina ka avantazh në fushat konkrete, përfshirë robotikën, sistemet autonome dhe automatizimin e prodhimit.
Sistemi amerikan shkëlqen në mobilizimin e financimeve private dhe talentit global drejt investimeve me marzh të lartë. Sistemi kinez shkëlqen në përdorimin e subvencioneve si në anën e kërkesës, ashtu edhe të ofertës, për të prodhuar në shkallë industriale në të gjithë sektorët që Pekini ka përcaktuar si objektiv.
Ende nuk dihet se cila formë e inteligjencës artificiale — njohëse apo e mishëruar fizikisht — do të rezultojë si burimi më i madh i fuqisë perandorake. Inteligjenca njohëse mund t’i mundësojë Uashingtonit të shtyjë kufijtë e zbulimeve shkencore, nga shkenca e materialeve te industria farmaceutike. Inteligjenca e mishëruar mund ta përforcojë dominimin e Kinës në prodhim dhe t’i japë asaj pozitë dominuese në sistemet autonome. Por këto avantazhe janë të vogla dhe dy perandoritë nuk janë shumë larg njëra-tjetrës për sa u përket aftësive.
Përballë pikave të ngushta që kërcënojnë dominimin e tyre, dy superfuqitë janë pasqyrë e njëra-tjetrës. Kina ka energji elektrike të bollshme dhe një monopol pothuajse global mbi tokat e rralla, por nuk mund të prodhojë çipat më të avancuar. Shtetet e Bashkuara kanë gjysmëpërçuesit më të mirë dhe modelet më të avancuara në botë, por u mungojnë mineralet dhe rrjeti i tyre energjetik i vjetruar nuk mund t’u përgjigjet nevojave të pangopura të qendrave të reja të të dhënave.
Njërës perandori i mungojnë vatët; tjetrës, tranzistorët.
Çdo perandori, herët a vonë, arrin një tavan rritjeje dhe ky tavan zakonisht përkon me furnizimin e burimit kryesor mbi të cilin ajo mbështetet. Për perandoritë e IA-së, ky burim është kapitali, themeli mbi të cilin mbështeten në fund edhe inputet fizike.
Shtetet e Bashkuara dhe Kina konkurrojnë për të njëjtin objektiv, por në mënyra të ndryshme: të parat përmes kompanive që i nënshtrohen disiplinës së tregjeve financiare; të dytat përmes kompanive që i nënshtrohen disiplinës së shtetit. Megjithatë, laboratorët kryesorë kinezë të teknologjisë së avancuar tregojnë një shpirt sipërmarrës të paktën po aq të zhvilluar sa homologët e tyre amerikanë dhe Pekini i ka lejuar të konkurrojnë me njëri-tjetrin. Në të dy vendet, ata që zhvillojnë LLM-të më të avancuara kanë nevojë për kapital — dhe në sasi shumë të mëdha.
Ashtu si sterlina dhe City of London financuan Perandorinë Britanike, dollari dhe Wall Street mbështesin rendin amerikan të IA-së. Duke zotëruar monedhën rezervë dominuese, Uashingtoni mund ta financojë zgjerimin e qendrave të tij të të dhënave jo me kursimet e veta, por me kursimet e të gjithë të tjerëve.
Kina, përkundrazi, duhet të financohet nga brenda, përmes një sistemi bankar të drejtuar nga shteti dhe një monedhe të shkëputur nga tregjet globale financiare. Në Shtetet e Bashkuara, borxhi i lidhur me IA-në mbahet kryesisht nga sektori privat. Në Kinë, borxhi i lidhur me IA-në është sovran. Edhe pse laboratorë si DeepSeek dhe Moonshot AI janë privatë, shteti i mbikëqyr në çdo hap dhe, gjithnjë e më shumë, i financon.
Male borxhesh
Kina dhe Shtetet e Bashkuara kanë grumbulluar tashmë male borxhesh për arsye të tjera. Regjimet perandorake të së kaluarës merrnin hua masive për të financuar luftërat. Perandoritë e sotme të IA-së mbajnë barrë të krahasueshme, por ajo vjen nga shpenzime joushtarake.
Në Shtetet e Bashkuara, deficiti federal buxhetor prej 2 trilionë dollarësh pasqyron ngurrimin kolektiv të klasës politike të vendit për të vendosur taksat dhe kufizimet buxhetore të nevojshme për të mbuluar kostot në rritje të Social Security dhe Medicare.
Në Kinë, triliona dollarë borxh jashtë bilancit janë grumbulluar në nivel lokal dhe jo kombëtar, pasi autoritetet lokale kanë marrë hua fonde publike për të investuar në banesa dhe infrastrukturë. Në të dyja vendet, rënia e lindshmërisë dhe rritja e jetëgjatësisë e përkeqësojnë vazhdimisht situatën buxhetore.
Çdo perandori që shpenzon më shumë burime për shërbimin e borxhit sesa për mbrojtjen e saj rrezikon ta humbasë statusin perandorak. Historia e Spanjës së Habsburgëve, Francës së Ancien Régime, Perandorisë Osmane, Austro-Hungarisë dhe Mbretërisë së Bashkuar ilustron largpamësinë e teoricienit politik të shekullit XVIII Adam Ferguson, i cili shpjegonte që atëherë se borxhi i lartë çon në mënyrë të pashmangshme drejt rënies.
Në secilin rast, ndërsa një pjesë gjithnjë e më e madhe e të ardhurave tatimore përthithej nga pagesat e interesit, burimet në dispozicion për mbrojtjen perandorake fillimisht kufizoheshin dhe më pas reduktoheshin.
Shtetet e Bashkuara e kaluan në vitin 2024 atë që njëri prej nesh e ka quajtur “kufiri i Fergusonit”, duke shpenzuar më shumë për interesat — rreth 881 miliardë dollarë — sesa për mbrojtjen — rreth 874 miliardë dollarë. Nëse qeveria vazhdon me trajektoren aktuale të shpenzimeve, pagesat e interesit do të jenë sa dyfishi i buxhetit të mbrojtjes deri në vitin 2036.
Kina ka të ngjarë të përballet me një problem të ngjashëm. Edhe pse shumë shifra nuk bëhen publike, Li Daokui, ekonomist në Universitetin Tsinghua, ka theksuar se shumë qeveri lokale — shpenzimet ekstravagante të të cilave për infrastrukturën ishin deri vonë një motor kryesor i rritjes kineze — tani marrin hua vetëm për të rifinancuar borxhet ekzistuese.
Edhe pse rritja e produktivitetit nga IA-ja ofron një rrugëdalje të mundshme nga këto kurthe buxhetore, ajo mund të mos materializohet mjaftueshëm shpejt për t’u përkthyer në rritje të të ardhurave tatimore përpara se barra e borxhit të bëhet e paqëndrueshme. Në Shtetet e Bashkuara, nevojat për shpenzime kapitale të lidhura me IA-në tashmë po i shtyjnë lart normat e interesit, duke e përkeqësuar problemin e borxhit.
Rreziqet teknologjike
Për të dy perandoritë e IA-së, kjo teknologji e re paraqitet si antidot ndaj borxhit në rritje, rënies demografike dhe stagnimit ekonomik.
Në Shtetet e Bashkuara, çdo kthesë e ndjesisë së investitorëve kundër kompanive më të avancuara dhe ndërtimit të qendrave të të dhënave që i mbështesin ato do të kishte pasoja serioze. Një valë shitjesh në tregjet e aksioneve do të çonte në recesion. Nga pikëpamja buxhetore, kjo do ta thellonte një deficit tashmë kolosal, duke lënë pak hapësirë për shpenzime kundërciklike, si ato që qeveria federale përdori për të kufizuar pasojat e krizës financiare globale të viteve 2008-2009 dhe pandemisë së Covid-19.
Në Kinë, një krizë e IA-së mund të shkaktohej nga mbikapaciteti dhe ajo që komentuesit kinezë e quajnë neijuan — konkurrenca e pamëshirshme që pason dhe shkatërron marzhet. Rezultati do të ishte rritja e papunësisë, veçanërisht te të rinjtë, të cilët tashmë përballen me norma të larta papunësie.
Në të dy rastet, një krizë e tillë do të shtronte një dilemë të vjetër perandorake: mirëqenia sociale apo lufta?
Historia është plot me perandori që janë bërë viktima të teknologjive të tyre më të avancuara. Infrastruktura rrugore dhe ujësjellësit e pakrahasueshëm të Romës rezultuan idealë për përhapjen e pandemive. Rrjeti britanik i porteve dhe anijeve me avull, i ndërtuar për të eksportuar mallrat e perandorisë, mund të transportonte po aq mirë produkte industriale amerikane ose gjermane me cilësi më të lartë, apo fuqi punëtore më të lirë nga Karaibet dhe Azia Jugore.
IA-ja mund të ndjekë të njëjtin model. Rreziqet tashmë janë të dukshme në modelet që përdorin agjentë të aftë t’i anashkalojnë mekanizmat e tyre mbrojtës, të dalin nga mjediset e testimit, të mashtrojnë për të arritur objektivat dhe të fshijnë gjurmët për ta fshehur këtë mashtrim.
Organizatat kriminale dhe grupet terroriste mund të jenë në gjendje të veprojnë më shpejt se qeveritë. Pandemia e ardhshme mund të shkaktohet nga një patogjen i projektuar nga IA-ja. Ose vetë interneti mund të bëhet viktimë e një programi keqdashës të projektuar nga një agjent.
Çfarë lloj rënieje?
Ndërtimi i teorive mbi shkaqet e rënies perandorake është një ndërmarrje e rrezikshme. Historikisht, perandoritë kanë qenë aq të ndryshme në madhësi dhe jetëgjatësi, sa asnjë model i vetëm nuk zbatohet për të gjitha.
Megjithatë, disa të ardhme të besueshme janë të mundshme për dy fuqitë e IA-së.
Në skenarin e parë, sfiduesi e tejkalon udhëheqësin ekzistues. Në fund të shekullit XIX dhe në fillim të shekullit XX, Gjermania dhe Shtetet e Bashkuara e tejkaluan ekonomikisht Mbretërinë e Bashkuar, jo thjesht duke e imituar, por duke i çuar më tej inovacionet e saj.
Duke u mbështetur në Revolucionin Industrial britanik, Gjermania ndërtoi universitete teknike, industrinë kimike dhe inxhinierinë elektrike; Shtetet e Bashkuara sollën arsimimin masiv, një shkallë industriale të pakrahasueshme dhe linjat e montimit fordiane.
Pekini po ndjek sot të njëjtën strategji të “të ardhurit me vonesë”, duke investuar në fusha ku Uashingtoni ka mangësi ose nuk mund të ofrojë zgjidhje po aq të lira: energji, dominim industrial, robotikë dhe modele “open-weight”.
Deri tani, Shtetet e Bashkuara janë detyruar të shpenzojnë pa kursim për të mbrojtur epërsinë e tyre në një sektor që Kina po e shndërron në mall të zakonshëm. Në atë kohë, Mbretëria e Bashkuar u pajtua kur Shtetet e Bashkuara e tejkaluan. Por ajo zhvilloi gjithashtu dy luftëra botërore për t’i dhënë fund ngritjes së Gjermanisë. Asnjëri prej këtyre dy rezultateve nuk duket sot tërheqës për Uashingtonin.
Skenari i dytë është që perandoria dominuese t’i shterojë burimet e veta. Mbretëria e Bashkuar i fitoi të dyja luftërat botërore, por u rrënua financiarisht nga fitorja. Në vitin 1945, populli britanik priste gjithashtu një dividend paqeje — shtetin social — i cili nuk mund të pajtohej me kostot e mbajtjes së një perandorie globale.
Sot, Shtetet e Bashkuara kanë angazhime ushtarake globale po aq të gjera, ndërsa kostot sociale brenda vendit po shpërthejnë. Sasi të mëdha municionesh amerikane të sofistikuara dhe të shtrenjta janë shpenzuar në luftëra, ndërkohë që Social Security, Medicare dhe Medicaid thithin më shumë se 60 për qind të të ardhurave federale.
Përballë këtyre sfidave, qendrat e të dhënave dhe kapacitetet e prodhimit të energjisë elektrike kërkojnë kapital dhe mbështetje politike të palëkundur. Presionet kontradiktore mund të komprometojnë përfundimisht përpjekjet që Shtetet e Bashkuara do të duhet të bëjnë për t’i siguruar një ekonomie të bazuar në IA burimet financiare dhe energjetike që i nevojiten.
Mësimi nga përvoja britanike është se një fuqi perandorake mund të realizojë dy nga këto tri objektiva — të mbrojë zotërimet e saj, të ruajë epërsinë teknologjike ose t’i ofrojë metropolit një sistem bujar të mbrojtjes sociale — por nuk mund t’i realizojë të tria njëkohësisht.
Le ta quajmë këtë “trilema perandorake”.
Skenari i tretë është që inovacioni në njërën prej perandorive të IA-së të ngecë. Një perandori mund t’i mbijetojë përhapjes së teknologjisë mbi të cilën mbështetet, për sa kohë vazhdon të prodhojë përparimin e ardhshëm. Por është shumë më e lehtë të përfitosh nga rentat sesa të shpikësh gjëra të reja.
Rënia zakonisht fillon kur ngurtësia e qëllimshme përkon me shfaqjen e një rivali më të vendosur për të inovuar. Një nga çelësat e fitores përfundimtare të Shteteve të Bashkuara gjatë Luftës së Ftohtë ishte fakti se, edhe pse Bashkimi Sovjetik arrinte ta ndiqte ritmin në teknologjinë bërthamore, nuk mund ta bënte të njëjtën gjë në teknologjitë e informacionit.
Edhe kur Moska vidhte gjysmëpërçues, ajo nuk arrinte të riprodhonte Texas Instruments. Kështu, ekonomia sovjetike nuk përfitoi kurrë nga rritja e produktivitetit e gjeneruar nga Silicon Valley.
Një frikë e madhe mes “tekno-optimistëve” të sotëm amerikanë është se burokratët federalë që shmangin rrezikun mund ta mbysin inovacionin amerikan në të njëjtën mënyrë.
Rebelimi i brendshëm
Në fund, të gjitha perandoritë përballen me rrezikun e një rebelimi të brendshëm. Në të kaluarën, faktori kryesor i shpërbërjes së perandorive evropiane ishte ngurrimi në rritje i banorëve të metropolit për të mbajtur një barrë financiare dhe ushtarake gjithnjë e më të rëndë, pjesërisht sepse nacionalistët e periferisë prirëshin të rebeloheshin, veçanërisht kur perandori rivale i inkurajonin.
Për perandoritë e sotme të IA-së, rreziku ndodhet më afër shtëpisë. Disa parashikojnë shkatërrim masiv të vendeve të punës në qendrat perandorake, ndonëse shumë ekonomistë kundërshtojnë se fuqia punëtore do të rishpërndahet dhe jo të zëvendësohet.
Në Shtetet e Bashkuara, shqetësimi për kostot sociale dhe mjedisore të IA-së shpjegon kundërshtimin ndaj ndërtimit të qendrave të të dhënave, përfshirë në shtete tradicionalisht republikane si Teksasi dhe Utah.
Në Kinë, ku zyrtarët prej kohësh druhen nga zemërimi i studentëve universitarë, Ministria e Burimeve Njerëzore dhe Sigurimeve Shoqërore u ka kërkuar kompanive teknologjike të shmangin pushimet nga puna pas adoptimit të IA-së.
Por Pekini ka edhe një arsye tjetër për t’u shqetësuar: fleksibiliteti i modeleve të tij “open-weight” mund të gërryejë sistemin e kontrollit social dhe informativ që ka kaluar dekada duke e përsosur.
Me fjalë të tjera, ky shtet njëpartiak mund të jetë duke farkëtuar vetë instrumentet e rënies së tij.
Luftë mes dy perandorive?
Jo të gjitha garat perandorake të armatimeve përfundojnë në luftë, por rivalët që konkurrojnë për epërsi në një teknologji të re kanë një prirje të fortë drejt konfliktit.
Një nga arsyet pse luftërat evropiane ishin kaq të shpeshta në shekujt XVII dhe XVIII lidhej me mundësitë e krijuara nga përparimet në fortifikime, artileri dhe ndërtim anijesh. Dy përpjekjet e Gjermanisë për t’u bërë fuqi botërore u nxitën nga bindja e udhëheqësve të saj ushtarakë se kishin avantazh, fillimisht në tokë dhe më pas në ajër.
Rreziku sot është që, në garën për epërsi në IA, Shtetet e Bashkuara të tërhiqen në një luftë që do të mund ta fitonin vetëm me një çmim të papërballueshëm.
Nyja qendrore e të gjithë zinxhirit të IA-së, prodhuesi tajvanez i gjysmëpërçuesve TSMC, ndodhet më pak se 150 kilometra larg bregdetit kinez. Do të mjaftonte që Pekini të merrte kontrollin e Tajvanit për ta goditur rëndë epërsinë e modeleve amerikane më të avancuara.
Prandaj, kërcënimi më i madh afatshkurtër për rendin botëror është ajo që mund të quhet “kriza e çipave tajvanezë”, në të cilën Pekini mobilizohet për të marrë kontrollin e ishullit dhe Shtetet e Bashkuara duhet të zgjedhin ndërmjet rezistencës së armatosur dhe kapitullimit.
Një luftë për Tajvanin do të ishte katastrofike, pavarësisht se cila palë do të fitonte. Por gara e armatimeve në IA, e përkeqësuar nga tensionet buxhetore gjithnjë e më të mëdha që rëndojnë mbi të dyja fuqitë, e bën një konflikt të tillë gjithnjë e më të mundshëm.
Shumëfishimi i angazhimeve ushtarake të Uashingtonit në Lindjen e Mesme dhe gjetkë mund ta nxisë Kinën të veprojë, sepse ato kanë reduktuar burimet amerikane në dispozicion për luftën që do ta përcaktonte këtë epokë.
Të imitohet detanta e Luftës së Ftohtë
Historia e perandorive sugjeron dy rrugëdalje të mundshme.
Çdo perandori mbijetesa e së cilës varet nga një provincë ose bazë e vetme e ekspozuar është në rrezik. Në vitin 1941, Perandoria Britanike në Azi ishte bërë rrezikshëm e varur nga Suezi dhe Singapori, duke u bërë e cenueshme ndaj sulmeve të Boshtit. Marrja e Malajës dhe Indive Lindore Holandeze nga Japonia shkaktoi një mungesë kronike gome për përpjekjen luftarake të Aleatëve.
Ekuivalenti i sotëm është varësia amerikane nga çipat e avancuar të Tajvanit. Kjo shpjegon fushatën e ethshme të Shteteve të Bashkuara për të ndërtuar fabrika të TSMC-së në Phoenix të Arizonës, Kumamoto të Japonisë dhe Dresden të Gjermanisë.
Nëse Uashingtoni arrin këtë objektiv, monopoli i ishullit mbi gjysmëpërçuesit do të dobësohej dhe argumentet kineze në favor të veprimit ushtarak do të dobësoheshin gjithashtu. Por periudha gjatë së cilës Tajvani mbetet i pazëvendësueshëm — dhe për këtë arsye i denjë për një luftë — është pikërisht periudha në të cilën ndodhet bota sot.
Pyetja nëse Kina dhe Shtetet e Bashkuara do të nxitojnë drejt luftës përpara se kjo dritare të mbyllet do të jetë ndër çështjet përcaktuese të viteve të ardhshme.
Alternativa do të ishte që perandoritë e IA-së të përpiqeshin, siç bënë paraardhëset e tyre të Luftës së Ftohtë gjysmë shekulli më parë, për atë që udhëheqësi sovjetik Nikita Hrushov e quante “bashkëjetesë paqësore”.
Ndërsa gara e armatimeve bërthamore bëhej gjithnjë e më e rrezikshme dhe më e kushtueshme, Moska dhe Uashingtoni negociuan një seri marrëveshjesh — përfshirë Traktatin për Mospërhapjen e Armëve Bërthamore — dhe vendosën protokolle për çtensionimin e krizave.
Kina dhe Shtetet e Bashkuara do të kishin interes të kërkonin marrëveshje të ngjashme për të kufizuar garën e armatimeve në IA. Për shembull, ato mund të bien dakord të mos shpërndajnë modele që tejkalojnë një nivel të përcaktuar aftësish në fusha si sulmet kibernetike ose projektimi biologjik, dhe mund të vendosin pragje për shpërndarjen pa kufizime.
Ashtu si Konventa për Armët Biologjike e vitit 1975 — një tjetër marrëveshje që ndihmoi në ruajtjen e ekuilibrit të Luftës së Ftohtë — marrëveshje të tilla do të ishin të vështira për t’u zbatuar. Por çdo marrëveshje që përcakton se cilat përdorime të IA-së janë tabu do të ishte më e mirë se një status quo që nuk ndalon asnjë prej tyre.
Një konventë e tillë mund të përbënte një bazë të besueshme për detantë në IA. Sfida qëndron në bindjen e Kinës për të pranuar kufizime ndërkohë që modelet e saj të IA-së mbeten prapa modeleve më të avancuara amerikane dhe ajo tashmë e ka bërë zakon të zhvillojë sulme kibernetike të bazuara në IA.
Perandoritë kanë nevojë për burime dhe kapital kolosal për të mbijetuar. Ato fillojnë duke shfrytëzuar ekonomitë politike dhe ushtarake të shkallës dhe përfundojnë duke u shteruar në mbrojtje të territoreve të tyre.
IA-ja është projekti perandorak më intensiv në kapital në histori, i ndërmarrë nga dy superfuqi tashmë të rënduara nga borxhet.
Mësimi nga perandoritë e së kaluarës nuk është se përballja apo rënia janë të pashmangshme. Mësimi është se kushtet që favorizojnë të dy skenarët — një garë e pakontrolluar armatimesh për një burim të rrallë, financa publike të mbingarkuara, kundërshtim i brendshëm në rritje dhe elita që kërkojnë renta — tashmë janë krijuar.
Pikërisht tani po vendoset se cila perandori e IA-së do të arrijë të krijojë një rend legjitim dhe të qëndrueshëm dhe cila do të përsërisë gabimet mijëravjeçare që çojnë drejt rënies.
Ajo që është krejtësisht e paprecedentë është shpejtësia me të cilën po zhvillohet ky proces: këto çështje po zgjidhen me një ritëm që tejkalon aftësinë e cilitdo prej dy sistemeve politike për të ruajtur kontrollin.
Bashkëjetesa paqësore ishte mjaftueshëm e vështirë në epokën bërthamore — dhe, në fund, njëra prej superfuqive ra dhe më pas u shemb.
Do të jetë shumë më e vështirë të përsëritet ky rezultat relativisht i favorshëm në një botë që drejtohet gjithnjë e më shumë nga makina të fuqishme që përmirësohen vazhdimisht.
Niall Ferguson është studiues në Hoover Institution të Universitetit Stanford dhe autor i “Empire: The Rise and Demise of the British World Order”. Lisa Klaassen është doktorante në Oxford Internet Institute dhe studiuese në Tarbell Center for AI Journalism. Eric Schmidt është president i Special Competitive Studies Project dhe ish-CEO i Google. Ai është bashkautor, së bashku me Henry Kissinger dhe Craig Mundie, i “Genesis: Artificial Intelligence, Hope, and the Human Future”. Ky artikull u botua fillimisht në revistën Foreign Affairs. © 2026 Foreign Affairs. Shpërndarë nga Tribune Content Agency./L’Express.fr
