Nga Antonio Gnoli
Arkitekti, i cili sapo ka mbushur 89 vjeç, rrëfehet para Francesco Merlos në librin “Tutto qui”, mes autobiografisë, kujtimeve dhe esesë filozofike. Sepse, siç thotë në këtë intervistë, “vetëm tani arrij ta dalloj atë që është e tepërt”.
Tani që ka arritur në atë që ai e quan “mosha e madhe”, teksa po i afrohet të nëntëdhjetave, Renzo Piano i lejon vetes atë që gjatë gjithë jetës ia kishte ndaluar vetes: të tregojë për veten.
E pyeta se si e shpjegonte një vendim kaq intim sa të dukej befasues dhe ai, duke mbajtur gjysmën e puros mes gishtit tregues dhe atij të mesit, u përgjigj se nuk ishte plotësisht i sigurt, por kishte ndier se sa më shumë që gërmonte brenda vetes, aq më shumë dilnin në sipërfaqe ato “botë të pamundura” ku humbiste kur ishte fëmijë; sa më thellë gërmonte, aq më shumë ato botë i ngjanin një lindjeje të dytë.
Mendova për Aleph-in e Borgesit, për atë pikë që shkëlqen dhe brenda së cilës e pamundura bëhet e mundur dhe universi, nga i pakonceptueshëm, shndërrohet në diçka familjare. Të ndërtosh, të shkruash, të imagjinosh — çfarëdo që të nënkuptojnë këto — gjejnë në librin që Francesco Merlo dhe Renzo Piano kanë realizuar së bashku një frymë të papritur rinie. Një gëzim të çlirët. Një ndrojtje të zbuluar.
Tutto qui (botuar nga Solferino) është fryt i një harmonie të përsosur mes fjalës së shkruar dhe asaj të thënë. Në fund të fundit, është mrekullia e disa librave që i kapërcejnë kufijtë e zhanrit — autobiografi, roman, ese, kujtime — për të qenë thjesht vetvetja.
I ke thënë Francesco Merlos se ekziston vetëm një çast — as më herët, as më vonë — kur mund të realizohej një libër i tillë, një moshë në të cilën mund të flisje lirisht për veten.
“Përpara nuk do të kisha qenë në gjendje të tregoja për veten siç kam bërë, ndërsa më vonë, mirë, nuk e di nëse do të kisha pasur forcën dhe kthjelltësinë. Të zgjedhësh momentin nuk është kurrë e lehtë. Është një intuitë. Duhet ta ndiesh brenda vetes se diçka po përmbushet dhe, në të njëjtën kohë, po të ndriçon. Si Aleph-i që përmende, si përvoja më befasuese që përjeton protagonisti i tregimit të Borgesit. Nuk e kam njohur Borgesin. Do të më kishte pëlqyer ta takoja në ‘moshën e tij të madhe’.”
Çfarë kupton me “moshë të madhe”?
“Një moshë të brishtë të jetës, që të vë përballë asaj që nuk je më në gjendje ta bësh. Dhe atëherë mëson të dallosh të tepërtën. Shumë gjëra që të dukeshin të domosdoshme, në të vërtetë janë të panevojshme. Dhe i hedh tej. Ndonjëherë, në mëngjes, ngrihem, grumbulloj letra dhe i hedh. Largoj dhe eliminoj ide e bindje që dikur i konsideroja të pazëvendësueshme.”
Çfarë mbetet në fund?
“Thelbi i njerëzve që kam takuar dhe dashur, i librave që kam lexuar, i muzikës që kam dëgjuar, i filmave që kam parë, i udhëtimeve që kam bërë. Mbetet përmbledhja e të gjitha përvojave që përfaqëson kujtesa dhe që, në fund të fundit, jemi ne vetë. Kam përpunuar humbje, kam përjetuar gëzime, kam ndarë pasione, kam provuar zhgënjime. Unë jam e gjithë kjo dhe askush nuk mund të ma marrë.”
Është një vetëdije që të bën të ndihesh më mirë?
“Më ngushëllon, sikur të ishte premtimi i një pavdekësie të vogël. E di se nuk do të zhdukemi, se unë nuk do të zhdukem krejtësisht. Në jetë nuk kam bërë gjë tjetër veçse kam ndërtuar. Dhe të siguroj se të ndërtosh është më mirë sesa të krijosh.”
Pse?
“Grekët njihnin vetëm një fjalë, poiesis, për të bashkuar aktin e ndërtimit me atë të krijimit. Duke i ndarë, i kemi atribuar krijimit një forcë transcendente që vepron në vendin tonë. Nuk mund ta përjashtoj plotësisht se mund të jetë kështu. Që në çdo ndërtim të realizuar të ekzistojë një shkëndijë misteri që shkon përtej përdorimit të materialeve dhe projektimit.”
Për çfarë mendon?
“Për dritën dhe transparencën, që për mua janë vetë frymëmarrja e formës; ose për tingullin, pastërtia e të cilit është edhe më e fuqishme se gjuha e gjërave. Pra, në krijim ekziston një tepricë për të cilën nuk ndihem përgjegjës. Ndërsa për atë që ndërtoj, ndihem plotësisht përgjegjës.”
Përgjegjësia të çon te një qëndrim etik?
“Një vështrim etik është themelor dhe shpesh kam ndërtuar në vende të shkatërruara. Nga lufta, nga neglizhenca, nga spekulimi, nga tërmetet. Vende që presin të ndodhë diçka e mirë dhe që dikush të përpiqet t’i shërojë.”
Të shërosh një vend sikur të ishte një njeri?
“Pse jo? Me dallimet e nevojshme, një arkitekt nuk është edhe aq i ndryshëm nga një mjek. Dua të them se edhe vendet sëmuren dhe ne mund të kujdesemi për to. Ndoshta kjo është arsyeja pse kam projektuar dhe ndërtuar mjaft spitale.”
Ke ndërtuar edhe shumë ura.
“Gjithmonë i kam dashur. Nuk do të doja ta teproja me imazhin e urës si diçka që bashkon, që mban së bashku dallimet, që të kujton paqen dhe që, kur shpërthen një konflikt, gjëja e parë që ndodh është shkatërrimi i saj. Por kështu është. Një urë duket sikur lëviz në ajër, duke të dhënë ndjesinë se po fluturon. Ky është magjepsja e saj.”
Në libër trajton edhe “urën mbi Ngushticën”. Duket se nuk e përjashton mundësinë e saj.
“Është një çështje delikate, ku ndërthuren aspekte politike, administrative dhe teknike, ambicie personale dhe arsyetime mbi atë se çfarë përbën një të mirë të përbashkët.”
Të kanë kërkuar ndonjëherë të merresh me të?
“Asnjëherë zyrtarisht. Më kanë pyetur, megjithatë, se çfarë mendoja për të. Të rrëfej se kam pasur dhe vazhdoj të kem një mendim të pafajshëm.”
Çfarë do të thuash?
“Le të themi, një mendim të çliruar nga paragjykimet. Mendoj se, për mënyrën se si është projektuar teknikisht, kam disa dyshime.”
Mund të ndërtohet apo jo?
“Nëse flas për të, duke qenë se e prek kalimthi këtë çështje në libër, e bëj me vetëdijen se, sado i guximshëm të jetë një projekt, në fund do të jenë inxhinierët me llogaritjet e tyre dhe arkitektët me projektet e tyre ata që do të përcaktojnë realizueshmërinë.
Çështja nuk është të imagjinosh ndërtimin e urës më të gjatë në botë vetëm për t’u mburrur me një rekord. Çështja është të gjendet një mënyrë për ta pajtuar gjatësinë — e cila, në këtë rast, duhet të jetë më e shkurtër se ajo e parashikuar — me vendimin se ku do të vendosen shtyllat mbajtëse. Nuk ekziston një urë e pamundur.”
A do ta krahasoje jetën tënde me një urë?
“Në kuptimin e lidhjeve dhe, ndoshta, të fluturimit, po. Por në të njëjtën kohë do ta krahasoja edhe me sheshin, hapësirën ku është më e lehtë të takohesh dhe të shkëmbesh ide.”
Pse zgjodhe të bëheshe arkitekt?
“Ndoshta për shkak të një prirjeje të lindur për të bashkuar ide dhe gjëra. Kur isha 18 vjeç, i thashë babait tim se doja të bëhesha arkitekt. Ishim në kuzhinë dhe ai po tymoste llullën. Ma drejtoi nga unë dhe tha: ‘Po pse?’. Ja, ai ‘po pse?’ më kumbon ende në kokë. Në mendjen e tij, ndoshta, lëvizte frika nga e tepërta. Nuk e merrte parasysh se edhe në profesionin e arkitektit, si në çdo profesion tjetër, ajo që ka rëndësi është ta bësh mirë.”
Ka diçka që e urren në profesion?
“Atë lloj ‘donzhuanizmi’ për shkak të të cilit çdo projekt përfundon duke u kthyer në një akt joshjeje. Donzhuanizmi është paradhoma e së tepërtës. Mosbesimin ndaj zbukurimit dhe së tepërtës e kam mësuar nga babai im.”
Me çfarë merrej ai?
“Kishte një ndërmarrje ndërtimi. Jam rritur në kantierë. Ndonjëherë më merrte me vete dhe, ulur mbi një grumbull rëre, e shikoja teksa punonte. E kam thithur atë botë dhe ndoshta, kur zgjodha të përdor qelq dhe çelik në vend të tullave, zhavorrit dhe betonit, u ndie paksa i tradhtuar nga i biri.”
Ke qenë fëmijë i vetëm?
“Jo. Ishte Anna, motra më e vogël, dhe Ermanno, dhjetë vjet më i madh se unë. Dhe kishte qenë edhe një Renzo tjetër, i cili kishte vdekur në moshën 13-vjeçare nga septicemia, një vit para se të lindja unë. Nëna ime deshi të më jepte emrin e tij.”
Sikur të ishe një “dublikatë”?
“Si një barrierë përballë një dhimbjeje të thellë.”
Çfarë fëmije ishe?
“I veçantë, do të thosha, ndryshe nga fëmijët e tjerë.”
Në libër tregon për vonesat në shkollë, deri në pikën që një mësues prift i tha nënës sate se nuk ishe “normal”.
“Isha në klasën e tretë fillore. Për fat të mirë, nuk e morën seriozisht. E vërteta është se në shkollë humbisja në fantazi. ‘Renzo e ka kokën në re’, thoshin. Ndrojtja më pengoi të shprehesha pothuajse deri në moshën njëzetvjeçare.”
Por nuk të pengoi të bëje miq. Mes tyre ishte i rëndësishëm Gino Paoli.
“Jemi fëmijë të një stuhie, që në të vërtetë ishte lufta, me padrejtësitë dhe mizoritë e saj. Gino ishte tre vjet më i madh se unë. Jetonim në Pegli, në periferi të Gjenovës. Mua më pëlqente muzika, atij piktura. I bija trompës. Një ditë erdhi në shtëpi. Mora instrumentin dhe improvizova. Dhe ai, krejt papritur, më tha një fjali që m’u duk si goditje me thikë: ‘Mos i bjer më trompës!’.”
Si reagove?
“Në atë çast u ndjeva tmerrësisht keq. Nuk e prisja. E vërteta është se isha përplasur me kufijtë e mi. E lashë trompën. Më pas kuptova se ndonjëherë miqësia duhet të jetë mizore.”
Duhet apo mund të jetë?
“Duhet. Por e kuptoj se është shumë e vështirë të jetosh me një gjykim përfundimtar. M’u deshën vite që ta pranoja. Muzika më ka tërhequr gjithmonë. John Cage vinte shpesh të më takonte. Kam qenë mik me Maurizio Pollinin, Claudio Abbadon dhe, mbi të gjitha, me Luciano Berion, ligur si unë.”
Ai të kushtoi një nga kompozimet e tij të fundit.
“Ishte tashmë i sëmurë dhe ai gjest më preku. Në funeral ishim shumë veta. Ishte edhe Umberto Eco. Në një moment më thotë: ‘Të këndojmë’. ‘Çfarë të këndojmë?’ Me Lucianon argëtoheshim duke improvizuar këngë të pahijshme. Nuk ishte rasti. Na erdhi spontanisht të këndonim Bella ciao, aq jashtë toni sa na dolën lotët. Dhe kur mbaruam, vumë re se ceremonia vazhdonte. E kënduam përsëri, pa pikë mëshire për veshët e të tjerëve.”
Një tjetër ligur, Italo Calvino.
“Ndonjëherë vinte në kantier në Paris, ndërsa po ndërtonim Beaubourg-un. Nxirrte bllokun e shënimeve dhe argëtohej duke bërë sikur më jepte këshilla të gabuara se çfarë dhe si duhej bërë. Besoj se, po aq sa unë ia kisha zili shkrimin — që më dukej prej qelqi dhe çeliku — edhe ai m’i kishte zili idetë arkitekturore.”
Ndanim njëfarë ideje të lehtësisë.
“Por, e di, për ‘lehtësinë kalviniane’ është folur tepër. Mund të jetë diçka e jashtëzakonshme, por mund të jetë edhe simptomë e marrëzisë.”
Si do ta përkufizoje Beaubourg-un tënd?
“Një çmenduri lirie. Isha 33 vjeç kur, kundër çdo parashikimi, fituam konkursin.”
A do ta kishe bërë pa Rogersin?
“Richard ishte pak më i madh se unë. Ishte ai që më kërkoi. Një bekim. Jam i bindur se ai ishte më i zoti. Qartësia e mendimit të tij zgjoi intuita që i kisha brenda vetes dhe për të cilat nuk isha plotësisht i vetëdijshëm.”
Më shumë mjeshtër apo mik?
“Asnjëri prej nesh nuk ishte mjeshtër i tjetrit. Forca jonë buronte nga fakti që qëndronim bashkë dhe ishim miq.”
Beaubourg-u është shpallur këtë vit monument historik. E kishe imagjinuar ndonjëherë?
“Kur nisi ajo aventurë, ishim disa ‘të arratisur nga shtëpia’. Pa asnjë qindarkë. Vendosëm të merrnim pjesë në konkurs jo për të fituar, por sepse, sidoqoftë, do të merrnim disa mijëra paund. Ideja ishte të bënim një pushim të bukur me partneret tona. Kur u hap zarfi dhe dolën emrat tanë, askush nuk e dinte se kush ishim.”
E ke pyetur ndonjëherë veten pse u zgjodhët?
“Sigurisht që nuk ishte bileta klasike fituese e lotarisë. E vërteta është se bëmë diçka befasuese. Një ‘përbindësh’ që më përndoqi derisa kuptova origjinalitetin e tij të thellë. Realizuam një ndërtesë që i përgjigjej një kulture multidisiplinare, ku të gjithë mund të kënaqnin dëshirën e tyre për dije.
Nuk mund ta imagjinosh magjinë kulturore të Parisit në atë kohë. Pothuajse gjysmë shekulli pas realizimit të tij, Beaubourg-u është vizituar dhe përdorur nga 300 milionë njerëz. Jam krenar për këtë.”
Edhe ti, në njëfarë mënyre, konsiderohesh monument: çmime prestigjioze, doktoratura honoris causa, senator i përjetshëm.
“Më duket se sot e gjithë kjo i përket së tepërtës. Veprat e mia janë më të mira se unë.”
E thua pothuajse me njëfarë vetëqortimi.
“E them qetësisht, i bindur se në jetë dhe në punë bëhen gabime. Një herë në muaj u jap mësim disa të rinjve. Dhe u them: për të mësuar nga gabimet e tua, duhet fillimisht t’i njohësh. Pastaj t’i pranosh dhe të diskutosh për to. Atyre ua rrëfej me kënaqësi gabimet e mia.”
Edhe kjo është pjesë e urtësisë së ‘moshës së madhe’?
“Le të themi se ma bën mendjen pak më të lehtë dhe fundin më transparent.”
Je besimtar?
“Në kuptimin e besimit fetar, nuk do të dija të të përgjigjesha. Besoj, por nuk e di se në çfarë besoj. Papa Françesku kishte të drejtë atëherë kur më tha: ‘Ateistët nuk ekzistojnë’.”
Si do ta përkufizoje librin tënd?
“Më shumë se një autobiografi, është një udhëtim. Më vjen ndër mend Itaka, poezia e Kavafis-it. Një udhëtim i pasur me përvoja unike, të cilat Francesco ka ditur t’i nxjerrë në dritë.”
Ndërsa po flasim këtu, në studion tënde të vogël, shoh në mur fotografi të njerëzve që kanë kaluar nëpër jetën tënde. Të mungojnë?
“I kam vendosur vetes një rregull: të mos mendoj për të kaluarën si për diçka të kaluar. Dua të them se më pëlqen ta imagjinoj pa nostalgji. Pierre Boulez thoshte: ‘Renzo, ki kujdes, nostalgjia të bën të paaftë, të pengon të lëvizësh lirisht’. Kishte të drejtë.
Atëherë, a më mungojnë? Miqtë e mi nuk janë larguar kurrë. Janë lëvizje dhe dritë. Gino, Luciano, Umberto, Italo, Fernanda (Pivano), Octavio (Paz), Maurizio, Claudio, Richard janë këtu. Nuk janë zhdukur. Kanë mbetur gjurmët e tyre, pastaj zërat, vështrimet, përqafimet.
Nuk është nostalgji. Është ëmbëlsi. Edhe kjo ndjesi i përket ‘moshës së madhe’.”/la Repubblica
