Sonte, më 5 shtator, në orën 19:00, në Shtëpinë e Kulturës në Tetovë, do të mbahet promovimi i romanit “Unë, Mario” të autorit Muhamet Ajeti. Në prag të kësaj mbrëmjeje të veçantë letrare, sjellim për lexuesit ngjarjen e romanit dhe rrugëtimin e protagonistit të tij, nga fëmijëria dhe përplasja me autoritetin, te gazetaria, censura, emigrimi dhe humbja e identitetit, deri te përpjekja për t’u rikthyer sërish te vetvetja.
NGJARJA E ROMANIT “UNË, MARIO”
Romani “Unë, Mario” i Muhamet Ajetit ndërton historinë e një njeriu që gjatë jetës kalon nëpër disa forma të ndryshme të humbjes dhe rifitimit të lirisë. Në pamje të parë është historia e një gazetari që largohet nga vendlindja dhe emigron në Zvicër, por rrjedha e ngjarjeve fillon shumë më herët, në fëmijërinë e tij, sepse pikërisht aty formohen mekanizmat e bindjes, rebelimit dhe përshtatjes që do ta shoqërojnë gjatë gjithë jetës.
Romani hapet me botën e shtëpisë së fëmijërisë. Protagonisti rritet në një familje ku jeta zhvillohet sipas një rendi të rreptë fetar dhe familjar. Ritmi i ditës lidhet me ezanin, lutjet, zakonet e përsëritura dhe autoritetin e padiskutueshëm të babait. Xhygymi mbi zjarr, filxhanët e vendosur me përpikëri, broshurat fetare që lexon babai, lëvizjet e kujdesshme të nënës dhe të motrave krijojnë një shtëpi ku rregullat nuk kanë nevojë të shpallen: të gjithë i njohin dhe u binden.
Babai nuk është njeri që bërtet vazhdimisht apo që shpjegon vendimet e veta. Autoriteti i tij funksionon pikërisht përmes heshtjes dhe faktit të kryer. Nëna është e pranishme, kujdeset për familjen dhe përpiqet të zbusë situatat me veprime të vogla, por nuk e kundërshton dot burrin. Motrat e mëdha jetojnë brenda të njëjtit sistem disipline. Protagonisti, si djalë, shihet ndryshe: për të është paracaktuar një rrugë. Edhe emri i tij, Muhamed/Muhamet, lidhet që në fillim me një pritshmëri, me një drejtim që familja mendon se ai duhet ta ndjekë.
Por djali tregon prirje krejt tjetër. Atij i pëlqejnë fizika, mekanika dhe mënyra se si funksionojnë sendet. Ai është i aftë të çmontojë dhe të kuptojë mekanizma, madje edhe biçikletën. Mësuesit e vërejnë këtë prirje. Kur vjen koha për shkollimin e mëtejshëm, ai regjistrohet, bashkë me shokët, në shkollën e mekanikës. Për të, kjo është një nga zgjedhjet e para që mendon se i përket vetë.
Por babai e anulon vendimin pa debat. Emri i djalit hiqet nga një regjistër dhe vendoset në një tjetër: ai regjistrohet në medrese dhe dërgohet në internat larg shtëpisë. Pikërisht paradoksi i këtij vendimi bëhet i rëndësishëm. Babai e dërgon atje për ta mbajtur brenda rrugës që ka zgjedhur për të, por largimi nga shtëpia i jep djalit për herë të parë njëfarë lirie. Në internat ai përjeton anonimitetin dhe mundësinë që të mos jetë vazhdimisht nën vështrimin e familjes. Megjithatë, liria nuk e bën thjesht të lumtur. Ai mendon edhe për motrat që kanë mbetur në të njëjtën shtëpi dhe ndien një lloj faji: ai ka fituar një hapësirë që ato nuk e kanë.
Pas një kohe vendos ta braktisë medresenë. Rebelimi i tij nuk ndodh me skenë të madhe, konflikt apo britma. Ai thjesht nuk vazhdon më. Kjo është kthesa e parë vendimtare e jetës së tij. Babai nuk e ndëshkon në mënyrë spektakolare; bën diçka më të ftohtë: tërheq mbështetjen dhe sikur e nxjerr djalin nga horizonti i vet.
Tani protagonisti duhet ta ndërtojë vetë jetën. Vazhdon shkollën e mesme duke punuar paralelisht. Ka ndërprerje, mungesa, vështirësi financiare dhe rikuperime, por nuk kthehet në rrugën që i kishte caktuar babai. Më pas regjistrohet në fakultet. Edhe kjo është një zgjedhje e tij, pa këshillimin dhe përkrahjen që do ta kishte një student në rrethana më të sigurta.
Gjatë studimeve punon për të jetuar. Orët e punës i marrin kohë nga fakulteti, provimet shtyhen dhe semestrat bëhen të parregullt. Në këtë periudhë fillon të shkruajë në gazetat studentore. Del artikulli i parë, pastaj vijnë honorarë të vegjël dhe bashkëpunime me gazeta lokale. Gazetaria nuk shfaqet si ëndrra e tij e fëmijërisë. Ajo hyn gradualisht në jetën e tij dhe mbush hapësirën që studimet nuk arrijnë më ta mbajnë. Në fund gazetaria bëhet profesioni i tij.
Një konkurs i televizionit i hap mundësinë më të madhe. Ai aplikon dhe shkon në audicion. Studioja e televizionit i bën përshtypje: ajo që sheh kamera duket e përkryer, ndërsa po të ngresh kokën shihen tavani i zhveshur, kabllot dhe gypat. Ky kontrast midis figurës së rregulluar që transmetohet dhe realitetit të papërfunduar prapa saj do ta shoqërojë më vonë edhe në mënyrën si e kupton median dhe jetën.
E kalon audicionin dhe punësohet. Që në ditët e para i jepet një reportazh. Ai punon me përpikëri, kontrollon informacionet, dëgjon njerëzit dhe nuk kënaqet me përgjigjen e parë. Pikërisht besueshmëria dhe aftësia për të vërejtur atë që nuk përputhet e çojnë përpara. Fillon të marrë pjesë në mbledhjet redaksionale dhe më pas i propozohet të drejtojë një emision politik javor.
Kjo periudhë përbën kulmin profesional të jetës së tij. Emisioni fiton peshë dhe protagonisti bëhet fytyrë e njohur. Në redaksi është edhe vajza sykaltër, korrektore e saktë dhe e përmbajtur, me të cilën ai krijon një afërsi të veçantë. Marrëdhënia nuk ndërtohet me deklarata të mëdha. Ajo kupton shumë gjëra pa qenë nevoja të thuhen dhe, më vonë, do të jetë personi që i tregon atij atë që të tjerët përpiqen t’ia fshehin.
Problemet fillojnë gjatë një debati për reformën administrative. Një ish-zyrtar flet për kontrata të paracaktuara dhe ngre akuza që prekin institucione dhe njerëz me pushtet. Moderatori nuk e ndërpret. Pas emisionit thirret te drejtori. Nuk dëgjon ndonjë kërcënim të drejtpërdrejtë. I flitet për “situatën”, për tema “sensitive”, për përgjegjësi dhe për nevojën e kujdesit.
Më pas presioni fillon të shfaqet në mënyrë gjithnjë më të sofistikuar. Kërkohet e drejtë përgjigjeje. Fillon “koordinimi” paraprak i temave dhe të ftuarve. Materiale të caktuara kthehen për rishikim ose nuk futen në skemën e transmetimit. Tekstet zbuten nga redaksia qendrore. Hapësira për improvizim zvogëlohet dhe regjia reagon menjëherë kur ai largohet nga skema.
Një emision tjetër krijon përsëri problem kur ai korrigjon drejtpërdrejt një zyrtar publik dhe institucioni reagon. Askush nuk i thotë hapur se është i censuruar. Askush nuk e pushon. Ai vazhdon të jetë në ekran, por kupton se hapësira e tij po zvogëlohet.
Në të njëjtën kohë përpiqet të mbyllë studimet. I kanë mbetur pak provime dhe diploma, por bie në një nga provimet e fundit. Kjo linjë e jetës mbetet pezull, sepse gazetaria tashmë ia ka marrë pothuajse të gjithë energjinë.
Goditja vendimtare nuk vjen nga një takim zyrtar. Vajza sykaltër i tregon programin e sezonit të ardhshëm. Në vendin ku duhej të ishte emri i tij është një emër tjetër. Askush nuk e kishte njoftuar. Në atë çast kupton se zëvendësimi është vendosur pa e përballur askush drejtpërdrejt. Ajo madje e këshillon të mos nxitojë me dorëheqjen, por për të situata tashmë është e qartë. Jep dorëheqjen dhe largohet nga televizioni.
Pas rreth tre vjetësh kthehet për një vizitë te familja. Nuk u shpjegon hollësisht çfarë ka ndodhur. Babai e dëgjon dhe reagon shkurt, me një pranim të thatë. Nuk kemi një pajtim sentimental mes tyre; vetëm një çast ku babai nuk e dënon vendimin e tij.
Protagonisti përpiqet të gjejë punë në media të tjera, por dyert nuk hapen. Refuzimet shpesh as nuk formulohen qartë. Në këtë moment shfaqet politikani Selmani. Fillimisht e takon në restorant dhe i propozon një rol që paraqitet si këshillim profesional dhe i pavarur. Oferta tingëllon tërheqëse: protagonisti është i aftë, i njohur dhe tani është “i lirë”.
Takimi i dytë zhvillohet në një vilë në periferi, ku ndodhet edhe një burrë tjetër i paidentifikuar. Aty bëhet më e qartë se çfarë kërkohet. Nuk bëhet fjalë thjesht për këshillim, por për orientimin e diskursit, për përdorimin e aftësive të tij në shërbim të një strukture politike. Ai refuzon.
Ky refuzim e lë pothuajse pa rrugë profesionale. Marrëdhënia me vajzën sykaltër përfundon në ndarjen që imponon largimi. Protagonisti vendos të emigrojë.
Largimi nuk përshkruhet si arratisje dramatike. Ai kalon nëpër rrugët që njihte, stacionin, trenin, aeroportin, regjistrimin e bagazhit, kontrollin, rripin dhe telefonin e vendosur në tabakanë plastike, pasaportën, avionin. Në kontrollin kufitar, pyetjes për qëllimin e vizitës i përgjigjet “turizëm”; kur pyetet sa do të qëndrojë, përgjigjja është se nuk e di.
Mbërrin në Zvicër pa njeri që ta presë. Merr autobusin dhe vendoset në një hotel të vjetër, në një dhomë që sheh nga oborri i brendshëm. Në qytetin e ri i mungon edhe zhurma që më parë e kishte urryer: grilat metalike të mëngjesit të vendlindjes. Në një dyqan nuk e kupton mirë shitësen. Gjuha, edhe kur teorikisht mund ta dijë, nuk është më mjet i natyrshëm. Ai ka kaluar nga njeri që fliste dhe të tjerët e dëgjonin, në njeri që duhet të dëgjojë me kujdes që të mos gabojë.
Një bashkëkombës e ndihmon të gjejë punë në depo. Është punë fizike. Ditën e parë pëson një plagë pranë syrit; të nesërmen mavijosja është bërë më e dukshme. Askush nuk i kushton ndonjë rëndësi të veçantë. Për herë të parë identiteti i tij profesional, aftësitë dhe historia që ka pas vetes nuk vlejnë pothuajse asgjë; ajo që kërkohet është trupi dhe puna.
Fundjavën shkon në një klub shqiptar në bodrum. Atje dëgjon të njëjtat tema që përsëriten: punë, para, dokumente. Shumë prej njerëzve jetojnë prej kohësh në gjendjen e “përkohshme”, sikur kthimi të ishte gjithnjë afër, edhe kur vitet kalojnë.
Më pas gjen punë në një restorant. Hyn nga dera e pasme dhe nis në kuzhinë. Aty përballet me një formë tjetër autoriteti. Në fillim nuk e kupton cili është pronari, sepse shefi punon dhe djersitet bashkë me të tjerët, madje më shumë se shumë punëtorë. Për protagonistin, që vjen nga një mjedis ku autoriteti shfaqej përmes distancës, kjo është diçka e re.
Gradualisht kalon nga kuzhina në sallë. Trupi i tij mëson të lëvizë mes tavolinave, të mbajë tabaka, të zërë më pak hapësirë, të ulë zërin dhe të përshtatet me klientët. Ana e ndihmon konkretisht në punën e sallës. Në pasqyrë ai sheh tashmë jo gazetarin apo punëtorin e depos, por kamerierin.
Një vështirësi e veçantë janë verërat. Bordeaux, Chablis, Sancerre, Beaujolais dhe emra të tjerë i shqipton me vështirësi. Klientët e korrigjojnë pa ligësi, por për të kjo është dëshmi se ekzistojnë dije kulturore që nuk merren thjesht nga librat.
Pastaj vjen ngjarja që i jep titullin romanit. Shefi i ofron edhe një dhomë mbi restorant, gjë që ia lehtëson shumë jetën, por në të njëjtën periudhë i thotë se emri i tij është i vështirë për klientët. I propozohet një emër më i thjeshtë: Mario.
Ai pranon.
Në fillim ka një vonesë të vogël kur dikush thërret “Mario”. Duhet ta kujtojë se po i flasin atij. Pastaj fillon të kthejë kokën më shpejt. Pas një kohe reagon menjëherë. Më vonë e përdor edhe vetë emrin për lehtësi, për shembull në telefon. Pikërisht këtu lind frika më e thellë: jo se një ditë do ta harrojë emrin Muhamet, por se mund të vijë dita kur dikush ta thërrasë me emrin e vërtetë dhe ai të mos reagojë.
Takimi me tre bashkatdhetarë që e njohin nga e kaluara e vendos edhe më qartë përballë dy identiteteve. Ai është një njeri për klientët e restorantit dhe një tjetër për njerëzit që e njohin historinë e tij.
Në mendjen e tij rikthehen edhe Kafka dhe “El Norte”. Ai mendon për njeriun që përshtatet aq shumë me kushtet e reja, sa problemi nuk është më nëse e di kush është, por sa shpesh ka nevojë ta përdorë atë identitet.
Një kthesë e re ndodh kur takon Sarën dhe Patrikun, të njohur nga kursi i gjuhës. Patriku punon në radio dhe, kur mëson për të kaluarën e tij, kupton se ky kamerier ka aftësi profesionale që mund të përdoren. Kështu protagonisti fillon të angazhohet me orar të pjesshëm në radio, sidomos për çështje dhe lajme që lidhen me Ballkanin. Aty njeh edhe Silvian, zëri dhe qëndrimi i së cilës i kujtojnë diçka nga vajza sykaltër.
Në radio, një pjesë e vjetër e vetes fillon të kthehet. Por ai vazhdon njëkohësisht të jetë Mario në restorant.
Më pas policia fillon ta thërrasë si përkthyes. Në një nga rastet duhet të përkthejë për një grua shqiptare të kapur duke vjedhur në dyqan. Pozita e tij është e ndërlikuar: nga njëra anë duhet të transmetojë saktë atë që ajo thotë; nga ana tjetër e kupton kontekstin dhe emocionin e saj. Në përkthim ai zbut disa formulime. Një polic ia bën të qartë se, edhe pse nuk e di gjuhën shqipe, nuk është budalla dhe e kupton kur përkthimi ndryshon tonin. Protagonisti mbetet midis dy palëve, i paaftë të jetë plotësisht vetëm përkthyes neutral.
Nëpërmjet këtyre angazhimeve njeh Kurtin, sekretar sindikate, njeri të qetë dhe të matur, me ritualin e tij karakteristik të cigares Gauloises. Kurti i hap një tjetër derë dhe protagonisti fillon të merret edhe me punë sindikale.
Tani ai përpiqet të mbajë njëkohësisht restorantin, radion, përkthimet për policinë dhe sindikatën. Jeton në disa kalendarë që nuk përputhen. Fillon të anulojë angazhime. Çdo anulim është sikur të mbyllte një rrugë të mundshme të jetës së tij. Mbingarkesa ndikon edhe në restorant. Një gabim me një shishe vere bëhet momenti që e çon marrëdhënien e punës drejt fundit. Largohet nga restoranti dhe duhet të mendojë edhe për dhomën që lidhej me atë punë.
Pas largimit, telefonatat nga radioja dhe policia zbehen. Sindikata mbetet lidhja më e qëndrueshme. Pikërisht gjatë kësaj periudhe ai njihet më mirë me organizimin e komunitetit italian, veçanërisht me “Colonia Italiana” dhe historinë e italianëve të ardhur për punët rreth Simplonit. Nëpërmjet Benxhaminos/Beno-s sheh se italianët kanë krijuar struktura që i ndihmojnë njerëzit të jetojnë në vendin ku kanë emigruar.
Kjo e shtyn të mendojë për një botim në shqip për komunitetin shqiptar. Dallimi që sheh është i madh: italianët kanë strukturë, ndërsa shqiptarët kryesisht individë të shpërndarë. Ai përpiqet të bindë miq e bashkatdhetarë, por përkrahja është e vogël. Kurti e këshillon, por projekti në fund mbetet përgjegjësi e protagonistit.
Fillon punën me shtypshkronjën. Aty shfaqen Leksi, Reinhardi dhe praktikantët. Reinhardi është korrekt dhe profesional, por korrektësia e tij nuk është favor personal; çdo gjë funksionon sipas çmimit, afatit dhe procedurës.
Një hollësi shumë e vogël bëhet domethënëse: shkronja shqipe “ë”. Praktikantëve duhet t’u shpjegohet si bëhet. Kur protagonisti nuk është aty, në disa materiale ajo del e deformuar. Dalin edhe gabime të tjera: tituj të shtrembëruar, hapësira jo të barabarta, paragrafë të përsëritur, rreshta të prerë.
Del numri i parë i revistës. Pastaj vjen fatura, më e rëndë nga ç’e kishte menduar. Megjithatë, ai vazhdon. Dalin numrat e dytë, i tretë, i katërt dhe i pestë. Numri i gjashtë përgatitet, por nuk arrin të shtypet. Rikujtimet dhe faturat vazhdojnë të vijnë. Procedura nuk e kërcënon dhe nuk zemërohet me të; thjesht vazhdon.
Në fund detyrohet të pranojë falimentimin. Për herë të parë nuk ka një baba, drejtor, politikan apo punëdhënës që mund ta fajësojë. Shtypshkronja ka bërë punën e vet, praktikantët kanë bërë aq sa kanë ditur, kurse ai vetë kishte marrë mbi vete një projekt që nuk mund ta mbante.
Në këtë periudhë rikthen zyrtarisht përdorimin e emrit të vërtetë. Kutitë me revistat e mbetura bëhen një lloj arkivi i gabimeve dhe i një ëndrre të parealizuar.
Pas një periudhe pezullimi, gjen punë në kantierin e një tuneli. Përsëri kthehet te puna fizike, te balta, makineritë dhe ritmi i përsëritur. Kjo punë, paradoksalisht, e qetëson. Balta i mbulon të gjithë njësoj, nga punëtori te përgjegjësi.
Ai fillon të vërejë problemet e organizimit dhe spontanisht ndihmon në koordinimin e materialeve dhe lëvizjeve. Aftësia e vjetër për të parë detajin dhe për të krijuar rend shfaqet tani në një fushë krejt tjetër. Nga puna fizike kalon në logjistikë dhe gradualisht bëhet përgjegjës, pastaj shef i logjistikës.
Në kantier ndodh edhe një nga episodet më të errëta. Ai shkëmben një bisedë krejt të zakonshme me inxhinierin për një orar transporti. Pak më vonë inxhinieri vdes nën një eskavator. Puna ndërpritet, bie një heshtje e rëndë, zona mbyllet përkohësisht, por më pas makineritë rifillojnë. Procesi vazhdon.
Tuneli përfundon. Në ceremoninë e hapjes shfaqen kamerat, fjalimet dhe zyrtarët, ndërsa ai qëndron mes njerëzve që kanë bërë punën konkrete. Firma i ofron të vazhdojë si këshilltar për projekte në Ballkan, sepse tani ai njeh jo vetëm punën teknike, por edhe njerëzit dhe terrenin.
Me stabilitetin e fituar hap një restorant të vetin. E quan ROMA. Emri i huaj që dikur ishte pjesë e botës ku ai duhej të përshtatej tani është zgjedhje e tij. Ai tashmë e njeh edhe botën e verërave që dikur nuk arrinte t’i shqiptonte.
Në këtë restorant ndodh një skenë e vogël, por vendimtare, me kamerieren marokene Sanaa. Kur emri i saj shqiptohet gabim, protagonisti ndërhyn dhe e korrigjon. Nuk lejon që asaj t’i zëvendësohet emri për shkak të lehtësisë së të tjerëve. Ajo që ai nuk kishte qenë në gjendje ta mbronte për veten në kohën kur u bë Mario, tani e mbron për dikë tjetër.
Në të njëjtën periudhë i rikthehet një ide e vjetër: radioja. Ndihmon në themelimin e një radioje në vendlindje. Teknologjia dhe transmetimi online bëjnë të mundur që radioja të dëgjohet edhe nga Zvicra. Kështu, ndërsa punon në restorantin e vet, mund të dëgjojë zërin e radios së krijuar atje nga ku ishte larguar.
Në fund romani kalon në një regjistër tjetër. Epilogu është vendi ku protagonistit më në fund i jepet drejtpërdrejt “unë”-ja. Ai shkon në vendlindje dhe viziton radion. Radioja tashmë funksionon edhe pa të. Stafi e njeh dhe e respekton, por përshëndetja ka edhe distancën që krijojnë vitet. Mikrofoni i duket më i vogël nga ç’e kishte imagjinuar.
Ëndrra për të pasur përsëri zë është realizuar, por realizimi ka ardhur në një moment kur ai nuk ka më nevojë ta provojë veten përmes mikrofonit.
Gjatë kthimit me makinë vëren edhe gjëra të vogla, si një automjet që ndalon në semafor edhe kur rruga është bosh. Rregulli zbatohet edhe kur askush nuk po shikon. Kujtimi i emrit Mario kthehet edhe një herë.
Por tani Mario nuk është më një kërcënim. Nuk është më emri që mund t’ia marrë identitetin. Është një pjesë e historisë së tij.
Në fillim të romanit të tjerët kishin vendosur se cili duhej të ishte emri, shkolla dhe rruga e tij. Babai kishte zgjedhur një të ardhme për të. Më vonë sistemi mediatik kishte vendosur sa nga zëri i tij mund të dëgjohej. Politikani kishte kërkuar ta përdorte atë zë. Në emigrim, nevoja për mbijetesë e kishte bërë të pranonte edhe emrin Mario. Pastaj ai kishte humbur njëri pas tjetrit profesionin, statusin, sigurinë dhe një projekt të tërë botues.
Në fund nuk rikthehet te njeriu që ishte në fillim. Ai nuk e rimerr të njëjtën jetë. Ka kaluar nëpër televizion, censurë, papunësi, mërgim, depo, kuzhinë, restorant, radio, polici, sindikatë, falimentim, baltë dhe tunel. Ka qenë gazetar, punëtor, kamerier, përkthyes, sindikalist, botues i dështuar, punëtor kantieri, drejtues logjistike, këshilltar dhe pronar restoranti.
Por tani ekziston pa pasur nevojë të luajë rolin që ia ka shkruar dikush tjetër.
Prandaj ngjarja e “Unë, Mario” nuk mbyllet thjesht me rikthimin e një emri. Mbyllet me ndryshimin e marrëdhënies së protagonistit me vetveten. Dikur emri Mario mund ta zëvendësonte. Në fund ai mund ta kujtojë atë pa frikë, sepse tashmë e di se identiteti i tij nuk varet nga mënyra se si e thërrasin të tjerët.
Ai më në fund është “unë”.
