Dymbëdhjetë vjet pasi Agjencia Qendrore e Inteligjencës (CIA) fillimisht refuzoi botimin e tij, një libër therës vë në shënjestër një program tepër sekret spiunazhi.
Një libër i ri, botimi i të cilit ishte penguar më parë, i shkruar nga një ish-oficer i CIA-s, paraqet një portret satirik dhe therës të programit të agjencisë për spiunazhin nën mbulim të thellë, duke e përshkruar atë si të përshkuar nga mosfunksionime sistematike.
Libri, “The Pickle Factory”, i shkruar nga një ish-oficer i CIA-s që vepronte nën mbulim jozyrtar, me pseudonimin Sam R. Oyken, paraqitet si vepër letrare. Megjithëse shpesh përmban elemente fantastike, sipas ish-zyrtarëve të CIA-s ai përfshin hollësi nga jeta reale, të maskuara vetëm lehtë, mbi funksionimin e brendshëm të operacioneve të spiunazhit të agjencisë.
Shumica e oficerëve të CIA-s punojnë nën atë që njihet si “mbulim zyrtar” dhe, përgjithësisht, paraqiten jashtë vendit si diplomatë amerikanë. Oficerët NOC — Nonofficial Cover, pra agjentët nën mbulim jozyrtar — të cilët shpesh paraqiten si biznesmenë ose konsulentë, nuk kanë lidhje të dukshme me qeverinë amerikane dhe, për këtë arsye, veprojnë pa imunitet diplomatik.
Për shkak të rreziqeve të mundshme të misioneve të tyre dhe pjesëmarrjes së fshehtë të kompanive amerikane që u sigurojnë mbulim këtyre oficerëve, operacionet e NOC-ve ruhen me fshehtësi të madhe brenda CIA-s.
“The Pickle Factory”, i botuar në fund të korrikut, është përfundimi i asaj që autori e përshkroi si një betejë shumëvjeçare kundër censuruesve të agjencisë, të cilët e refuzuan për herë të parë botimin e dorëshkrimit në vitin 2014. The Washington Post i referohet autorit me pseudonimin e tij, pasi ish-oficeri NOC vazhdon të jetë nën mbulim.
Ish-punonjësit e CIA-s janë të detyruar t’ia paraqesin Bordit të Agjencisë për Shqyrtimin e Klasifikimit Para Botimit çdo vepër që mund të ketë lidhje me karrierën e tyre në agjenci, në mënyrë që ajo të shqyrtohet për redaktime të mundshme dhe të hiqen informacionet që pretendohet se janë të klasifikuara.
“Për vite të tëra pasi dorëzova dorëshkrimin e romanit tim, ata këmbëngulën se nuk mund të botoja as edhe një fjalë të vetme — një shkelje e drejtpërdrejtë e Amendamentit të Parë”, tha Oyken në një intervistë.
Drejtoresha ekzekutive e atëhershme e CIA-s, Meroe Park, e anuloi ndalimin e plotë në vitin 2017, por më pas agjencia “u përpoq të censuronte më shumë se gjysmën e librit, gjë që unë e kundërshtova, redaktim pas redaktimi, derisa ata u tërhoqën”, tha ai.
Park nuk iu përgjigj kërkesës për koment. Një zëdhënës i CIA-s refuzoi të komentonte.
Historia rreth librit doli për herë të parë pjesërisht në publik në vitin 2015, kur Oyken — i cili në dokumentet gjyqësore atëherë përdorte pseudonimin Mack Charles — ngriti një padi prej 25 milionë dollarësh kundër CIA-s në Gjykatën e Qarkut të SHBA-së për Distriktin e Kolumbias. Ai pretendonte se zyrtarët e agjencisë kishin komplotuar për ta shkarkuar veteranin me 13 vjet shërbim në CIA, sepse nuk e miratonin lidhjen e tij romantike me një oficere tjetër nën mbulim të thellë, me të cilën ishte fejuar dhe e cila ishte dy dekada më e re se ai.
Oyken u shkarkua nga CIA në dhjetor të vitit 2010 dhe e akuzoi agjencinë se po e pengonte botimin e librit të tij si pjesë e një fushate më të gjerë hakmarrjeje, sipas padisë së vitit 2015.
Padia e tij kundër agjencisë u hodh poshtë për arsye procedurale në mars të vitit 2016. Kalimi i kohës dhe ndryshimet në drejtimin e agjencisë duket se i zbutën shqetësimet rreth librit dhe, në fillim të vitit 2026, CIA i dha Oykenit miratimin përfundimtar për botimin e “The Pickle Factory”.
Librat e ish-oficerëve NOC shpesh kanë hasur në rezistencë të fortë brenda CIA-s.
Botimi në vitin 2019 i “Life Undercover”, kujtimeve të ish-oficeres nën mbulim të thellë Amaryllis Fox Kennedy, u përfshi në polemika kur u raportua se ajo nuk kishte marrë miratimin përfundimtar të CIA-s për botimin e librit. Fox Kennedy — e cila deri vonë shërbeu si zyrtare e lartë në Zyrën e Drejtorit të Inteligjencës Kombëtare dhe në Zyrën e Menaxhimit dhe Buxhetit gjatë administratës Trump — me sa duket nuk u përball me masa ndëshkuese nga agjencia.
CIA paditi një tjetër ish-oficer NOC, i cili shkruante me pseudonimin Ishmael Jones, pasi ai botoi në vitin 2008 një rrëfim kritik joletrar mbi përvojën e tij në programin e mbulimit të thellë. Libri i Jonesit, “The Human Factor”, nuk ishte shqyrtuar nga censuruesit e agjencisë. Në vitin 2012, një gjykatës federal urdhëroi Jonesin të dorëzonte çdo fitim nga shitjet e ardhshme të librit.
“The Pickle Factory” rikthen në vëmendje atë që shumë ish-punonjës të CIA-s e konsiderojnë një kapitull të palumtur në historinë e programit të agjencisë për operacionet nën mbulim të thellë.
Përveçse vë në lojë një numër ish-zyrtarësh të lartë të agjencisë që mbikëqyrnin grupin e NOC-ve — biografitë e të cilëve, e ndonjëherë edhe emrat, janë ndryshuar fare pak në roman — libri rrëfen përpjekjet e CIA-s pas sulmeve të 11 shtatorit për të siguruar, dhe ndoshta për të devijuar fshehurazi për qëllime të tjera, miliarda dollarë financime që Kongresi i kishte destinuar për zgjerimin masiv të programit NOC.
Zgjerimi i programit NOC pas 11 shtatorit ishte në jetën reale një “katastrofë”, tha një ish-koleg i Oykenit nga operacionet nën mbulim të thellë, i cili foli në kushte anonimiteti për të diskutuar hapur operacione të ndjeshme të inteligjencës, “ku rezultatet ishin dytësore, faturat ishin parësore dhe shpenzimi ishte mbret”.
Pjesa më e madhe e punës së Oykenit për agjencinë mbetet e mbuluar nga sekreti. Sipas të njëjtit ish-koleg, karriera e tij përfshiu dy periudha të CIA-s: programin e posaçëm dhe të orientuar drejt objektivave të caktuara të mbulimit të thellë që ekzistonte para 11 shtatorit 2001 dhe programin e fryrë NOC që pasoi, në të cilin oficerë më të rinj dhe të trajnuar dobët dërgoheshin me nxitim në terren.
Një pjesë e kësaj nisme përfshinte dislokimin e grupeve të këtyre NOC-ve të rinj në rreth një duzinë “platformash” sekrete jashtë vendit; deri në vitin 2008, pothuajse të gjitha këto përpjekje kishin përfunduar në dështim.
Oyken iu bashkua CIA-s në vitin 1996. Ai fliste frëngjisht, ishte diplomuar në Fakultetin Juridik të Harvardit dhe, para se t’i bashkohej agjencisë, kishte punuar për firmën prestigjioze juridike Covington & Burling, sipas një grupi dokumentesh të deklasifikuara të shqyrtuara nga The Washington Post.
Në vitin 1999, ai u përzgjodh për një mision 20-vjeçar jashtë vendit nën mbulim të thellë — një emërim jashtëzakonisht i gjatë për oficerët NOC. Dokumentet, disa prej të cilave ishin të redaktuara, tregojnë se bëhej fjalë për një vendndodhje diku në Evropë.
Ky mision u ndërpre para kohe për arsye që nuk janë të qarta në dokumentet e deklasifikuara të shqyrtuara nga The Post. Sipas një tjetër ish-zyrtari të CIA-s, i cili foli në kushte anonimiteti për të përshkruar operacionet klandestine, misioni përfundoi për shkak të një çështjeje kundërzbulimi që nuk lidhej me performancën e Oykenit. Më pas, sipas dokumenteve, Oyken u caktua instruktor i kandidatëve që trajnoheshin nga CIA.
Më pas ai u përzgjodh për një rol drejtues brenda programit NOC, sipas dokumenteve gjyqësore dhe materialeve të deklasifikuara të shqyrtuara nga The Post. Në dokumentet e deklasifikuara Oyken identifikohet si “QRN”, që sipas ish-kolegëve të tij në CIA do të thotë “Quick Reaction NOC” — një grup elitar oficerësh nën mbulim të thellë, të cilët shpesh udhëtojnë me pasaporta joamerikane për të kryer jashtë vendit misione jashtëzakonisht të ndjeshme të mbledhjes së inteligjencës ose operacione që lidhen me përgjimin.
Dokumentet gjyqësore sugjerojnë se, pas periudhës si instruktor, Oyken shërbeu si drejtues i QRN-së, duke deklaruar se ai “ushtronte autoritet mbikëqyrës mbi më shumë se 80 vartës, përfshirë oficerë të tjerë operacionalë NOC në grupin e tij”.
Shkarkimi i Oykenit nga CIA ishte një proces konfliktual dhe i ashpër, sipas të dy grupeve të dokumenteve. Eprorët e tij e akuzuan për parregullsi financiare, marrëdhënie romantike të papërshtatshme me vartëse, mungesa në kryerjen e detyrave drejtuese dhe keqtrajtim të vartësve. Sipas dokumenteve të deklasifikuara, zyrtarët e agjencisë gjithashtu ankoheshin për mungesën e rekrutimeve të tij.
Rasti i tij ishte “një rast kronik sjelljeje afatgjatë që e ka gërryer plotësisht besimin që drejtuesit kanë tek ky oficer”, thuhej në një memorandum të deklasifikuar të agjencisë, të shqyrtuar nga The Post.
Oyken i kundërshtoi fuqishëm akuzat.
“M’u vërsulën si një tufë qensh të egër”, tha ai në një intervistë.
Dokumentet e deklasifikuara zbulojnë një hetim agresiv ndaj Oykenit, përfshirë edhe financat e tij. Në një email të vitit 2009, pjesërisht të redaktuar, drejtuesi i ardhshëm i programit NOC kritikonte “qasjen e shkujdesur” ndaj dislokimeve nën mbulim të thellë, duke u zotuar se Oyken “do të kthehet në shtëpi që ditën e parë kur unë të ulem në atë karrige”.
Ai ishte “lloji i porcelanit që mezi pres ta thyej” sapo të merrte drejtimin e programit, shkruante drejtuesi i ardhshëm i NOC-ve.
Oyken e karakterizon programin e mbulimit të thellë si të ngurtësuar dhe në nevojë urgjente për reformë.
“Ekziston një lloj i caktuar drejtuesi në CIA që preferon që NOC-të të jenë kontabilistë me orar të plotë, në vend që të jenë spiunë që dalin në terren dhe ndërmarrin rreziqe”, tha ai. “Ndërkohë, vetë ata shpërdorojnë miliarda dollarë dhe bëjnë një sy qorr ndërsa miqtë e tyre largohen me pirgje shufrash ari.”
Në maj të vitit 2026, David J. Rush, një zyrtar i lartë i CIA-s që punonte në programe tepër sekrete të mbledhjes së inteligjencës, u arrestua nën akuzat për vjedhje të fondeve publike, përfshirë vjedhjen e pretenduar të shufrave të arit me vlerë 40 milionë dollarë nga agjencia.
Megjithëse formalisht është një vepër letrare, “The Pickle Factory” e ka qartazi në shënjestër CIA-n e botës reale.
“Është pothuajse e pamundur që njerëzit nga jashtë ta kuptojnë se sa mediokre është bërë agjencia”, tha Oyken. “Vetëm një trajtim i temës në përmasat e një romani mund t’i bënte asaj drejtësi.”/The Washington Post, 27 shtator 2026 — Zach Dorfman
