Hamburg · Mungesë gjumi, dyshime ndaj vetes, bullizëm online: rrjetet sociale mund të bëhen problem veçanërisht për të rinjtë. Çfarë di shkenca për këtë?
A janë TikTok, Instagram dhe të ngjashme po aq të rrezikshme sa alkooli apo duhani? Kjo pyetje aktualisht po çon në gjykatë Meta dhe Google në SHBA, po e vë TikTok-un nën presion në BE dhe po e sjell çështjen e përdorimit të celularëve në oborret e shkollave në fokus të politikës gjermane. CDU synon të debatojë këtë javë në kongresin e saj për rregulla më të rrepta për celularët në shkolla në nivel kombëtar.
Hulumtimet prej kohësh merren me pyetjen: Çfarë pasojash ka kur fëmijët dhe të rinjtë kalojnë pjesë të mëdha të ditës duke bërë “scroll”? Ja disa gjetje kryesore.
Sa kohë kalojnë të rinjtë në celular?
Përgjigjja e shkurtër: shumë. Sipas studimit JIM (Rinia, Informacioni, Media) të realizuar nga rrjeti kërkimor mediatik i Gjermanisë Jugperëndimore, në vitin e kaluar koha mesatare e ekranit për 12–19-vjeçarët ishte pothuajse katër orë në ditë.
Një studim i DAK-Gesundheit dhe Qendrës Universitare Spitalore Hamburg-Eppendorf nga pranvera e kaluar tregon se të rinjtë 10–17 vjeç përdorin rrjetet sociale mesatarisht rreth dy orë e gjysmë në një ditë jave.
A është ky problemi?
Së pari, në mënyrë shumë të thjeshtë: ndërsa “scrolloj” në TikTok, nuk mund të merrem me sport, të luaj një instrument apo të zhvilloj biseda të qeta me miqtë. Sa më shumë kohë shpenzohet në rrjete sociale, aq më pak mbetet për gjëra të tjera – përfshirë gjumin.
Sipas studimit JIM, rreth 30 për qind e të rinjve raportojnë se shpesh ndihen të lodhur në mëngjes, sepse qëndrojnë gjatë natës në celular.
Një studim afatgjatë holandez i vitit 2021, i publikuar në revistën shkencore “Communication Research”, zbuloi se 28 për qind e të rinjve të anketuar deklaruan përkeqësim të mirëqenies për shkak të përdorimit të rrjeteve sociale – por 26 për qind raportuan edhe përmirësim.
Psikologia Isabel Brandhorst nga Universiteti i Tübingenit thekson se është vërtetuar shkencërisht se përdorimi i shtuar ose problematik i rrjeteve sociale dhe smartfonëve lidhet me mirëqenie më të ulët psikike, më shumë probleme me gjumin, më shumë depresion, çrregullime të të ngrënit dhe vetëlëndime. Megjithatë, mbetet gjithmonë pyetja: “Çfarë vjen e para?” – përdorimi i tepërt apo problemet ekzistuese? Studimet afatgjata nuk japin përgjigje plotësisht të qarta.
Psikologu i zhvillimit Sven Lindberg nga Universiteti i Paderbornit shton se ndonëse lidhja mes përdorimit të rrjeteve sociale dhe problemeve psikike është e studiuar mirë, efektet janë zakonisht të vogla dhe prekin kryesisht grupe të caktuara vulnerabël – jo shumicën e të rinjve.
Kush është më i rrezikuar?
Më të prekur janë fëmijët dhe të rinjtë që tashmë kanë ngarkesa të tjera psikike. “Nëse dikush është tashmë ankthioz ose ka depresion, përdorimi i rrjeteve sociale mund t’i përforcojë këto efekte,” thotë Lindberg.
Një grup i rrezikuar janë vajzat, për shkak të krahasimeve sociale. “Nëse jam e pakënaqur me imazhin tim, rrjetet sociale mund të më bëjnë edhe më të pakënaqur,” shpjegon ai.
Edhe Brandhorst shpreh shqetësim për vajzat, të cilat duket se kanë prirje pak më të lartë për varësi, por rrallë paraqiten në qendra këshillimi apo terapi. Atje zakonisht paraqiten djem që kanë varësi nga lojërat kompjuterike.
Një grup tjetër janë viktimat e bullizmit. “Bullizmi online është edhe më i rëndë, sepse nuk ndodh vetëm në oborrin e shkollës, por 24/7,” thekson Lindberg.
Kur bëhet e rrezikshme?
Prindërit shpesh pyesin: Sa orë janë shumë? Por përgjigjja nuk është e thjeshtë. “Studimet tregojnë se kohëzgjatja nuk është problemi kryesor – shumë varet nga mënyra e përdorimit,” thotë Lindberg.
Si rregull i përgjithshëm: sa më pasiv përdorimi (vetëm “scrollim”), aq më negativ ndikimi.
Dikush mund të përdorë tetë orë në ditë për arsye profesionale pa pësuar dëm. Por dikush tjetër mund të përdorë tre orë dhe të ndihet i pakënaqur, sepse në fakt do të donte të bënte diçka tjetër – dhe kjo e bën përdorimin problematik.
Sipas studimit të DAK dhe Spitalit Universitar Hamburg-Eppendorf (2025), rreth një në katër të rinj 10–17 vjeç përdorin rrjetet sociale në mënyrë të konsideruar problematike, ndërsa gati pesë për qind konsiderohen të varur. Kjo shifër është pak më e ulët se një vit më parë, por ende më e lartë se para pandemisë së COVID-19.
Varësia përcaktohet sipas kritereve të njëjta si varësitë e tjera: kur personi vuan sepse nuk mund ta kontrollojë përdorimin dhe kur kjo e kufizon në punë apo në marrëdhënie shoqërore.
Çfarë thonë vetë të rinjtë?
Në studimin JIM, 68 për qind e të rinjve pranuan se shpesh kalojnë më shumë kohë në celular sesa kishin planifikuar. Shumë prej tyre gjithashtu thonë se e shijojnë kohën pa celular dhe internet.
Brandhorst thekson se disa të rinj e reflektojnë përdorimin e tyre dhe e kufizojnë me vetëdije. Por kjo kërkon vetëkontroll dhe aftësi reflektimi – që jo të gjithë i kanë në moshë të re.
A ka edhe përfitime?
Po. Brandhorst thekson se rrjetet sociale u ofrojnë të rinjve mundësinë të eksplorojnë identitetin, të gjejnë persona me interesa të ngjashme dhe të flasin për tema që ndoshta janë të turpshme për t’u diskutuar drejtpërdrejt.
Lindberg shton se shumica dërrmuese e të rinjve nuk shfaqin sjellje problematike klinikisht të rëndësishme. Edhe pse në debat shpesh krijohet përshtypja se problemi është masiv, në realitet preket një pakicë – në përmasa të ngjashme me sjellje të tjera problematike./dpa/tetovanews
