Nga Alix L’Hospital
Vladimir Putin, i zënë ngushtë dhe në prag të humbjes së luftës së tij ekspansioniste, duke shtypur butonin e kuq. Ky është pa dyshim skenari më i frikshëm për ekspertët — duke filluar nga një prej përfaqësuesve kryesorë të shkollës realiste, John Mearsheimer, apo profesori i Harvardit Stephen Walt — që nga fillimi i pushtimit të Ukrainës.
Por jo për Andreas Umland, bashkëpunëtor kërkimor në European Policy Institute of Kyiv (EPIK) dhe analist në Qendrën e Studimeve për Evropën Lindore në Stokholm, pranë Institutit Suedez të Çështjeve Ndërkombëtare (UI).
Përkundrazi, politologu gjerman shkon deri aty sa t’i konsiderojë këto frikëra kundërproduktive, pasi ato e shtyjnë Perëndimin të tregojë një “kujdes irracional”. Në mënyrë befasuese, Andreas Umland vlerëson se i vetmi skenar në të cilin presidenti rus do të mendonte të ndiqte rrugën bërthamore do të ishte ai në të cilin do ta ndiente… fitoren. Intervistë.
L’Express: Që nga fillimi i luftës në Ukrainë, shumë vëzhgues shqetësohen se Vladimir Putin mund të përfundojë duke shkaktuar një përshkallëzim bërthamor. Ju i konsideroni këto shqetësime kundërproduktive, siç e keni shpjeguar në artikujt tuaj të fundit në faqet e revistës Foreign Policy dhe të European Policy Institute of Kyiv (EPIK).
Andreas Umland: Absolutisht. Ndihma për Ukrainën është ndikuar fuqishëm nga frika që në Perëndim kanë shkaktuar kërcënimet e përsëritura të Vladimir Putinit dhe rrethit të tij për të shtypur butonin e kuq. Një tregues se pikërisht ky është synimi i presidentit rus është fakti se kjo retorikë ka arritur shpesh kulmin pikërisht kur debatet për dërgimin e armëve në Ukrainë kanë qenë më intensive.
Si pasojë, ndihma që vendet perëndimore i kanë premtuar Kievit shpesh është vonuar dhe ka qenë e pjesshme — ose është shoqëruar me kufizime për mënyrën e përdorimit të saj — për shkak të bindjes se këto kërcënime duhen marrë seriozisht. Gjermania, për shembull, ende nuk i ka dërguar raketat e lundrimit Taurus, të cilat Ukraina i ka kërkuar vazhdimisht, para së gjithash sepse opinioni publik gjerman, i cili druhet se kjo mund të shkaktojë një luftë bërthamore me Rusinë, e kundërshton këtë. Prandaj Ukraina preket drejtpërdrejt nga ky kujdes irracional.
Megjithatë, vendet evropiane anëtare të NATO-s, si edhe Kanadaja, janë zotuar të ofrojnë 70 miliardë euro ndihmë ushtarake për Ukrainën në vitin 2026 dhe të ruajnë të paktën një nivel të barabartë në vitin 2027…
Kjo është e saktë, por këto shuma janë relativisht modeste nëse i krahasojmë me investimet kolektive të Perëndimit në përgjigje të krizave të tjera, si pandemia e Covid-it, si edhe duke pasur parasysh rëndësinë gjeopolitike globale të rezultatit të luftës ruso-ukrainase.
Ka qenë një kohë kur Perëndimi reagonte ndryshe ndaj luftërave të tilla ekspansioniste. Kujtoni, për shembull, reagimin ndaj aneksimit të Kuvajtit nga Iraku në vitin 1990, kur u krijua një koalicion i udhëhequr nga Shtetet e Bashkuara, i cili kolektivisht e çliroi Kuvajtin në vitin 1991.
Komentues politikë si John Mearsheimer apo Stephen Walt kanë paralajmëruar, natyrisht, vazhdimisht për një përshkallëzim bërthamor. Por deri tani nuk është vërejtur asnjë provë bërthamore dhe as ndonjë lëvizje tjetër konkrete në shkallën e përshkallëzimit bërthamor.
Bëhet fjalë më shumë për një retorikë tejet të theksuar të Kremlinit, që synon të frikësojë partnerët e huaj të Ukrainës — fatkeqësisht, me sukses. Dhe kjo frikësim nga Rusia ka funksionuar, ndër të tjera, sepse intelektualë të shquar publikë perëndimorë konfirmojnë gatishmërinë e pretenduar të saj për të përdorur armët bërthamore me qëllim që të zgjerojë në mënyrë të paligjshme territorin e shtetit të vet përmes forcës.
Si e shpjegoni përmbajtjen bërthamore të Vladimir Putinit?
Mund vetëm të spekulojmë. Një arsye është se, sipas disa burimeve, Kina e kundërshton një përshkallëzim bërthamor. Kjo ndoshta lidhet me faktin se Pekini mund të dëshirojë ta ruajë regjimin aktual të mospërhapjes së armëve bërthamore — për arsye egoiste dhe jo morale.
Nëse Rusia do t’i përdorte armët e saj bërthamore kundër një shteti që nuk zotëron armë bërthamore, shumë vende të botës që aktualisht nuk janë fuqi bërthamore, përfshirë vende në fqinjësinë e Kinës, mund të mendonin të siguronin armë atomike ose armë të tjera të shkatërrimit në masë, për të shmangur që në të ardhmen të pësonin fatin tragjik të Ukrainës.
Vini re, në këtë drejtim, se Pakistani dhe Koreja e Veriut, të cilat janë vende më të varfra se Ukraina dhe ndodhen pranë Kinës, tashmë zotërojnë armë atomike. Duke ndërmarrë një përshkallëzim bërthamor, Rusia do të rrezikonte marrëdhëniet e saj me Kinën — diçka që Kremlini nuk mund t’ia lejojë vetes.
Përtej rrezikut për ta zemëruar Pekinin, Kremlini do të gjendej gjithashtu në ujëra strategjikisht shumë të turbullta, dhe ai e di këtë. Nëse Putini do të vendoste të përdorte armë bërthamore kundër Ukrainës, konteksti do të ishte i ndryshëm nga i vetmi precedent në histori, pra përdorimi i bombave atomike nga Shtetet e Bashkuara kundër Japonisë në vitin 1945.
Uashingtoni e bëri këtë pasi ishte sulmuar nga Tokio në vitin 1941, jo me synimin për të zgjeruar territorin e Shteteve të Bashkuara në territorin e Japonisë.
Në të kundërt, Rusia nuk është sulmuar kurrë nga Ukraina. Nëse Moska do të përdorte armë bërthamore në kuadër të luftës së saj aktuale ekspansioniste, që synon ta zgjerojë në mënyrë të paligjshme Federatën Ruse, kjo do të hapte një kapitull të ri në historinë botërore dhe do t’i rikonfiguronte rrënjësisht marrëdhëniet ndërkombëtare.
Askush nuk do të mund ta parashikonte të gjithë gamën e pasojave globale të një devijimi të tillë nga ana e Rusisë — përfshirë Vladimir Putinin. Kjo pasiguri strategjike dhe rreziku për të shkatërruar marrëdhëniet e Rusisë me pjesën tjetër të botës përbëjnë ndoshta një nga shpjegimet kryesore të përmbajtjes së vazhdueshme bërthamore të Kremlinit — pavarësisht retorikës së tij të theksuar.
A nuk ekziston asnjë skenar në të cilin Rusia do të shkaktonte një përshkallëzim?
Po, por nuk është skenari për të cilin mendojnë shumica e ekspertëve. Së pari, ka pak gjasa që Ukraina t’i shkaktojë Rusisë një humbje katastrofike — për shembull, duke marshuar drejt Moskës — dhe kështu të provokojë një kundërpërgjigje ruse në vetëmbrojtje.
Për Kievin, përparësi nuk është shkatërrimi i Rusisë, por çlirimi i territoreve të pushtuara ukrainase dhe rivendosja e kufijve legjitimë të shtetit ukrainas. Edhe kjo mbetet një perspektivë e largët, duke pasur parasysh se Volodymyr Zelensky njoftoi në vitin 2025 se do të pranonte një marrëveshje armëpushimi që do ta shndërronte vijën aktuale të frontit në vijën e ardhshme të kontaktit.
Arritja e objektivit aktual të luftës së Ukrainës do të përbënte, në realitet, një fitore të pjesshme të Rusisë dhe jo të Ukrainës. Përse, atëherë, kaq shumë komentues të njohur vazhdojnë të paralajmërojnë për një përshkallëzim bërthamor rus? Kjo mbetet mister.
Së dyti, skenari më i besueshëm i një përshkallëzimi të mirëfilltë bërthamor, siç është paraqitur në vitin 2024 nga Mariana Budjeryn në revistën e njohur Bulletin of the Atomic Scientists, është në fakt i kundërt me atë që frikëson shumicën e njerëzve në Perëndim.
Në të njëjtën mënyrë si Shtetet e Bashkuara përdorën bombën atomike për të përshpejtuar një fitore që tashmë po merrte formë kundër Japonisë në vitin 1945, Vladimir Putin mund ta kalonte pragun bërthamor për të përshpejtuar një sukses që tashmë po materializohej në front dhe për të përshpejtuar humbjen e Ukrainës.
E thënë thjesht: nuk është një Putin i zënë ngushtë ai që mund ta shtypë butonin e kuq, por një Putin që — ashtu si Truman në vitin 1945 — e ndien se fitorja është afër.
Budjeryn pranon, në artikullin e saj themelor, se “Rusia me gjasë do të përballej sërish me kosto politike ndërkombëtare për thyerjen e tabusë tetëdhjetëvjeçare mbi përdorimin e armëve bërthamore, por këto kosto mund të përballoheshin më mirë nga një Rusi fitimtare sesa nga një Rusi humbëse. Shtetet e Bashkuara dhe aleatët e NATO-s mund të mos e zbatonin kërcënimin e tyre për t’i imponuar Rusisë kosto të rënda ushtarake në përgjigje të një goditjeje bërthamore ruse, nëse Ukraina do të dukej si një kauzë e humbur. Dënimi nga Kina do të kishte më pak rëndësi për një Rusi që e kishte fituar luftën e saj në Evropë. Së fundi, përdorimi i armëve bërthamore nga Rusia do të linte përshtypje në kryeqytetet e NATO-s dhe do t’i mundësonte Rusisë ta formësonte në favorin e saj zgjidhjen më të gjerë të pasluftës në Evropë.”
Po rreziku, i përshkruar nga disa ekspertë, i një përdorimi të kufizuar të armëve bërthamore, në vend të një goditjeje të madhe?
Edhe përdorimi i kufizuar i armëve bërthamore do të shkaktonte një ndryshim të madh në sigurinë botërore. Tabuja bërthamore, më shumë se 80-vjeçare, do të thyhej. Të gjithë do të fillonin të pyesnin: kush do të jetë i radhës?
Për më tepër, nëse armët atomike do të përdoreshin kundër Ukrainës dhe territore ukrainase do të shndërroheshin në toka të shkreta radioaktive, Kievi do ta konsideronte veten me të drejtë të përgjigjej me mjete të barasvlershme.
Ai mund ta bënte këtë, për shembull, duke ngarkuar materiale radioaktive nga centralet e tij bërthamore në dronët dhe raketat e tij të lundrimit me rreze të gjatë veprimi, duke i shndërruar ato në “bomba të pista” kundër Rusisë.
Një kundërpërgjigje e tillë me teknologji të thjeshtë mund të kishte për Rusinë pasoja të krahasueshme me ato që do të pësonte Ukraina nga një goditje bërthamore ruse. Një reagim i tillë i mundshëm ukrainas ndaj përdorimit rus qoftë edhe të vetëm disa kokave bërthamore është një arsye tjetër përse Rusia ka ngurruar dhe do të vazhdojë të ngurrojë t’i përdorë armët bërthamore kundër Ukrainës.
Nëse Perëndimi do të pushonte së shqetësuari për një përshkallëzim bërthamor rus, efekti parandalues që kërkon Vladimir Putin do të dështonte. A nuk do të ekzistonte atëherë rreziku që ai të përfundonte duke përdorur armët bërthamore vetëm për të mos humbur prestigjin? Presidenti rus ka gjithashtu reputacionin e një njeriu të paparashikueshëm…
Kjo është e vërtetë, por megjithatë ai mbetet një njeri që bën llogari. Skenari që përshkruani nuk do t’i zhdukte kostot dhe pasiguritë e mundshme që përmenda më herët.
Edhe pse e kaluara ka treguar se Vladimir Putin mund të marrë vendime të këqija strategjike ose ta vlerësojë gabimisht një situatë — për shembull, duke mbivlerësuar kohëzgjatjen e kësaj lufte — ai nuk do të marrë rreziqe të mëdha për të cilat është i vetëdijshëm.
Ai e di se një goditje bërthamore do të shkaktonte një valë simpatie dhe mbështetjeje konkrete për Ukrainën në mbarë botën, gjë që mund ta forconte atë.
Ne i japim tepër peshë këtij skenari apokaliptik. Jo vetëm sepse kjo nuk duket të jetë ajo që Vladimir Putin është i prirur të bëjë, por edhe sepse, në përgjithësi, historia tregon se një fuqi e madhe e zënë ngushtë rrallëherë përdor armët bërthamore.
Për shembull, Shtetet e Bashkuara humbën në Vietnam dhe Bashkimi Sovjetik në Afganistan, pa përdorur armët bërthamore. Që kur Shtetet e Bashkuara bombarduan Hiroshimën dhe Nagasakin në vitin 1945, administrata amerikane herë pas here e ka përmendur mundësinë, por kurrë nuk e ka shqyrtuar seriozisht shtypjen e butonit të kuq, edhe kur kundërshtari i saj ishte një shtet pa armë bërthamore.
Përtej paparashikueshmërisë së tij, Vladimir Putin duket se e lidh mbijetesën e tij personale politike me rezultatin e luftës. A mund të ndikojë ky faktor në përllogaritjet e Vladimir Putinit?
Kjo është ajo që shumë njerëz — përfshirë edhe mua — i frikësohen. Për të nisur realisht lëshimin e një arme bërthamore, disa vendimmarrës dhe komandantë ushtarakë, si edhe personel i niveleve më të ulëta, do të duhej të bashkëpunonin me Putinin.
Mund të shpresojmë që, në një skenar të tillë të rastit më të keq, një pjesë e elitës politike dhe ushtarake ruse do të refuzonte të zbatonte një urdhër të Putinit për të kaluar në përdorimin e armëve bërthamore./L’Express.fr
