Nga Hanna Decker, Johannes Pennekamp, Manfred Schäfers, Tim Schellenbach dhe Christian Siedenbiedel
Aktivistë të brezit Z kanë bërë thirrje për protesta këtë fundjavë. Çfarë kërkojnë konkretisht? Redaktorët e F.A.Z.-së analizojnë kërkesat.
Jetesa e shtrenjtë
Rritja e ndjeshme e kostove të jetesës dhe qiratë e larta janë një nga pikat kryesore të kritikave në protestat në Francë, Spanjë dhe tani edhe në Gjermani. Në dokumentin e qëndrimeve për demonstratat thuhet: “Rritja e çmimeve, taksat e larta dhe varfëria rëndojnë mbi shumë njerëz në jetën e përditshme. Shqetësimet e tyre marrin shumë pak vëmendje.” Mes kërkesave figuron: “Një jetesë e përballueshme.”
A është e bazuar kritika? Ndër përvojat e pamohueshme të përditshmërisë është fakti se, për shembull, çmimet në pikat e karburantit janë rritur jashtëzakonisht që nga fillimi i luftës në Iran. Dhe kush kërkon një banesë me qira në një qytet të madh, shpesh përballet me kërkesa të larta për qiranë.
Po të shihet ecuria e normës së inflacionit, tabloja paraqitet më e nuancuar. Në tetor, niveli i çmimeve ishte 2,8 për qind më i lartë se një vit më parë. Përballë një rritjeje shumë të fortë të çmimeve të energjisë, prej 14,9 për qind, qëndronte një rritje relativisht e moderuar e çmimeve të ushqimeve, prej 0,4 për qind.
Situata duket më e rëndë kur shqyrtohen periudha më të gjata. Shumë njerëz i krahasojnë çmimet në supermarket me ato të periudhës para pandemisë. Nga viti 2020 deri më 2025, inflacioni i grumbulluar arrin kështu në 21,9 për qind.
Sigurisht, gjatë kësaj kohe janë rritur edhe pagat. Pagat neto janë rritur me 22,9 për qind që nga viti 2020. Pagat reale, pra pagat pasi merret parasysh inflacioni, sot janë më të larta se përpara pandemisë, thotë Jörg Krämer, kryeekonomist i Commerzbank. Kjo nuk vlen në të njëjtën masë për të gjithë të punësuarit. Në sektorin financiar, kompanitë e sigurimeve dhe furnizimin me energji, për shembull, pagat reale janë rritur relativisht shumë së fundmi; në art, media dhe shkencë, rritja ka qenë më e dobët.
Sipas Zyrës Federale të Statistikave, qiratë neto, pa shpenzimet anësore, u rritën më pak se niveli i përgjithshëm i çmimeve: së fundmi me 1,9 për qind në bazë vjetore, ose me 11,9 për qind krahasuar me vitin 2020. Megjithatë, kjo është një mesatare që përfshin gjithçka: qytetin dhe fshatin, qiratë e kontratave ekzistuese dhe ato të kontratave të reja. Qiratë e kontratave të reja në qytetet e mëdha janë rritur ndjeshëm. Veçanërisht qiratë për banesat e përbashkëta në qytetet universitare, të cilat mund t’u interesojnë më shumë të rinjve, janë rritur me 80 për qind krahasuar me vitin 2012, raporton instituti i pasurive të paluajtshme Empirica.
Pra, njëfarë pakënaqësie për rritjen e çmimeve është e kuptueshme. Pyetja është se çfarë përfundimesh nxirren prej saj. Ndër shkaqet e rritjes së nivelit të përgjithshëm të çmimeve ishin luftërat në Ukrainë dhe Iran. Kontribuoi edhe Banka Qendrore Evropiane, e cila në vitin 2022 i rriti normat e interesit tepër vonë. Shkaqet e rritjes së qirave janë prirja për t’u zhvendosur drejt metropoleve dhe ndërtimi i pamjaftueshëm. Nëse tani kërkohet që shteti të ndërhyjë dhe të vendosë tavane për çmimet apo qiratë, kjo nuk i zgjidh vështirësitë që qëndrojnë pas tyre. Ndërhyrjet në mekanizmin e çmimeve shtrembërojnë sinjalet e mungesës dhe çojnë në orientim të gabuar të burimeve. Më e rëndësishme sesa kufizimi i qirave është të ndërtohen më shumë banesa. Dhe për stabilitetin e përgjithshëm të çmimeve mund të kujdeset më mirë një bankë qendrore e pavarur sesa një qeveri.
Shkollat e amortizuara
“Shkolla të rrënuara dhe politika kursimi”: nën këtë pikë, grupimi “Gen Z regelt” kërkon, ndër të tjera, më shumë para për shkollat. “Po kursehet në arsim, çështje sociale, kulturë dhe shëndetësi. Klinikat për trajtimin e varësive te adoleshentët dhe të rinjtë po mbyllen; psikoterapia është bërë pothuajse e paarritshme për shumëkënd”, thuhet në dokumentin e qëndrimeve.
Në Francë, protestat nisën me demonstrata nxënësish kundër shkollave të amortizuara dhe mungesës së mësuesve. Në mesin e tetorit, qeveria franceze bëri lëshime. Deri më 2030, ajo synon t’u sigurojë bashkive katër miliardë euro kredi me kushte të favorshme për rikonstruktimin e gjimnazeve. Gjithashtu, do të krijohen 500 vende pune për mësues në ciklin e lartë të arsimit të mesëm dhe do të anulohen shkurtimet e planifikuara të vendeve të punës.
Sa para shkojnë për shkollat në Gjermani? Sipas Zyrës Federale të Statistikave, në vitin 2024 shteti shpenzoi mesatarisht 10.500 euro për nxënës: shtatë për qind më shumë se një vit më parë dhe rreth 50 për qind më shumë se një dekadë më parë. Sipas raportit të financimit të arsimit, në vitin 2024 shkollave u shkoi pothuajse gjysma e shpenzimeve publike për arsim, rreth 97 miliardë euro.
Vetëm më shumë para nuk i zgjidhin problemet. Vendimtare është se çfarë arrin në klasë. Nga 10.500 euro për nxënës, rreth 7.900 euro shkojnë për shpenzimet e personelit. 1.500 euro përdoren për shpenzimet e zakonshme materiale, si mjetet mësimore dhe mirëmbajtja, ndërsa 1.100 euro për investime, kryesisht punime ndërtimore dhe pajisje.
Nevoja për të kompensuar investimet e prapambetura në ndërtesat shkollore, të cilat jo rrallë kanë mangësi ndërtimore, është e madhe. Në një anketë me bashkitë këtë vit, banka shtetërore KfW e vlerësoi prapambetjen e investimeve në ndërtesat shkollore në 68,9 miliardë euro. Që nga viti 2018, prapambetja e përgjithshme e investimeve komunale është rritur me 67 për qind; pasi merret parasysh rritja e çmimeve, shtesa është shtatë për qind.
Sipas anketës, pothuajse një në dy bashki dëshiron të përdorë mjete nga fondi i posaçëm për rrugët dhe infrastrukturën shkollore. Procedurat e ndërlikuara të lejeve dhe prokurimeve, kërkesat e legjislacionit të ndërtimit dhe mungesa e personelit në administratat përgjegjëse për ndërtimin i pengojnë bashkitë t’i shpenzojnë paratë shpejt dhe plotësisht.
Një problem tjetër është mungesa e mësuesve. Shumë shkolla kanë vështirësi të plotësojnë vendet e lira. Sipas përllogaritjeve të Konferencës së Ministrave të Arsimit të landeve, deri më 2035 do të mungojnë rreth 27.000 mësues. Valët e daljes në pension përkojnë me breza më të vegjël nga të cilët duhet të dalin mësuesit e rinj. Vetëm paratë nuk i krijojnë mësuesit që mungojnë.
Mbrojtja e klimës
“Mbrojtje të vendosur të klimës tani, që të kemi një të ardhme”, kërkojnë nismëtarët e protestave në faqen e tyre, sepse kriza klimatike e godet më rëndë brezin Z. Sigurisht, askush nuk e di nëse pas disa vitesh njerëzimi do të ketë gjetur një teknologji revolucionare dhe të lirë për largimin e emetimeve nga atmosfera. Por, nga këndvështrimi i sotëm, shumëçka tregon se brezi Z do të preket vërtet shumë më tepër nga pasojat e krizës klimatike sesa njerëzit më të moshuar.
Toka po shkon drejt një ngrohjeje prej 2,8 gradësh deri në fund të shekullit, krahasuar me periudhën paraindustriale, konstatoi pak ditë më parë një grup ekspertësh i Kombeve të Bashkuara. Sot, njerëzimi çliron çdo vit pothuajse tetë herë më shumë CO₂ sesa në fund të Luftës së Dytë Botërore. Pothuajse askush nuk beson më se ngrohja mund të kufizohet në mënyrë të qëndrueshme në 1,5 gradë. Ky prag u tejkalua që në vitin 2024.
Çdo pjesë shtesë e një grade mbi 1,5 gradë rrit rrezikun e zjarreve në pyje, valëve të të nxehtit dhe përmbytjeve. Ngjarje të tilla ekstreme të motit do t’i godasin veçanërisht rëndë të rinjtë. Nëse bota vazhdon me politikat e tanishme klimatike, fëmijët që sot janë gjashtë vjeç do të përjetojnë veçanërisht valë të të nxehtit dy deri në shtatë herë më shpesh sesa “boomerët”, pra njerëzit e lindur në vitin 1960. Këtë e shkroi një ekip i madh studiuesish në vitin 2021 në revistën e njohur shkencore “Science”.
Edhe mbi bazën e konsideratave të tilla, Gjykata Kushtetuese Federale deklaroi në mars të vitit 2021 se qeveria federale nuk po bënte mjaftueshëm për mbrojtjen e klimës. Ligji për mbrojtjen e klimës, që ishte në fuqi atëherë, i kufizonte së tepërmi të drejtat e lirisë së të rinjve dhe të brezave të ardhshëm. Vetëm pak muaj më vonë, koalicioni i atëhershëm i Unionit dhe SPD-së vendosi ta afronte objektivin e neutralitetit klimatik nga viti 2050 në 2045.
“Mbrojtja e vërtetë e klimës” po “shtyhet vazhdimisht”, pretendon nisma në faqen e saj. Për objektivat klimatike, pra, kjo nuk vlen; ka ndodhur e kundërta. Por ka dyshime të konsiderueshme nëse masat e planifikuara aktualisht mjaftojnë për t’i arritur ato. Në mesin e majit, Këshilli i Pavarur i Ekspertëve për Çështjet Klimatike konstatoi në raportin e tij të rregullt të vlerësimit se buxheti i lejuar i emetimeve deri më 2030 pritet të tejkalohet. Shkencëtarët e shohin edhe më me pesimizëm periudhën pas kësaj, pra rrugën drejt neutralitetit klimatik deri më 2045.
Mungesa e fuqisë punëtore të kualifikuar
Edhe situata në tregun e punës e shqetëson brezin e ri. Megjithatë, nuk bëhet fjalë për papunësi të mundshme apo paga tepër të ulëta, por për mungesën e fuqisë punëtore të kualifikuar: “Ajo i përkeqëson problemet në shkolla, përkujdesje dhe shërbimet shëndetësore”, thuhet në dokumentin e qëndrimeve të aktivistëve.
Në shikim të parë, shqetësimi duket i bazuar: në vitin 2049, në sektorin e përkujdesjes do të mungojnë të paktën 280.000 punonjës të kualifikuar, parashikon Zyra Federale e Statistikave. Shërbimet shëndetësore në zonat rurale do të ndryshojnë. Në vitin 2040, një në pesë vende pune për mjekë familjeje mund të mbetet i paplotësuar, paralajmërojnë studiuesit e institutit IGES. Sipas përllogaritjeve të Konferencës së Ministrave të Arsimit të landeve, në vitet e ardhshme në shkolla do të lirohen pak më shumë vende pune sesa mund të plotësojnë të diplomuarit universitarë. Shkaku kryesor është vala e daljes në pension të brezit të lindur gjatë bumit të lindjeve.
Nëse punonjësit e kualifikuar, për shembull në përkujdesje, bëhen vërtet edhe më të paktë, kujdesi për prindërit dhe gjyshërit do të kushtojë më shumë. Ose do të duhet të paguhet më shumë për një vend në institucionet e përkujdesjes, që gjendet me vështirësi, ose fëmijëve do t’u duhet të kujdesen vetë për prindërit dhe, për këtë arsye, ta reduktojnë përkohësisht angazhimin profesional. Pa mjaftueshëm mjekë, infermierë dhe mësues, rrezikon të përkeqësohet cilësia e kujdesit mjekësor dhe e mësimdhënies.
Por ka dy rezerva të rëndësishme. Së pari, mungesa e parashikuar e fuqisë punëtore të kualifikuar i ofron brezit të ri mundësi të mëdha. Në kohë mungese punonjësish, perspektivat personale të punësimit janë të mira. Kush kërkohet me ngulm, mund të sigurojë paga më të larta, më shumë pushime dhe përfitime të tjera. Konkurrenca në tregun e punës zvogëlohet nëse mungesa e fuqisë punëtore të kualifikuar rritet.
Së dyti, parashikimet për mungesën e fuqisë punëtore të kualifikuar bazohen në vijimin e gjendjes aktuale. Që nga shfaqja e inteligjencës artificiale, ato mbështeten në themele të pasigurta. Inteligjenca artificiale dhe robotizimi kanë potencialin të përmirësojnë mësimin në shkolla, kujdesin mjekësor dhe madje edhe përkujdesjen, pa pasur nevojë për personel shtesë. Shembuj pozitivë ekzistojnë tashmë.
Pra, përparimi teknologjik mund t’i lehtësojë shqetësimet e të rinjve. Por edhe në një skenar të tillë, tregun e punës nuk e presin domosdoshmërisht kohë të mira. Kjo varet nga fakti nëse përhapja e inteligjencës artificiale do të zhdukë më shumë vende pune sesa do të krijojë. Kjo është një çështje krejt tjetër. Nuk është ajo që i shtyn të rinjtë të dalin në rrugë këtë fundjavë.
E ardhmja e kushtueshme
Shteti kursen aty ku nuk duhet, korporatat e mëdha përfitojnë dhe miliarda shkojnë për armatim. Kështu tingëllon kritika e brezit të ri ndaj politikës financiare. “Shkurtimet bëhen në kurrizin tonë”, thuhet. Sa qëndron kjo akuzë?
Nuk është e habitshme që ka një protestë rinore; e habitshme është që ajo po ndodh vetëm tani. Në të vërtetë, politika vepron në kurriz të të rinjve. Dhe këtë e bën prej kohësh, vetëm se ndryshe nga ç’e kuptojnë autorët e thirrjes. Vendimet për pensionet, lehtësimi fiskal për karburantet, taksa më e ulët për gastronominë: këto janë tri vendime që lehtësojnë sot pensionistët, shoferët dhe ata që shijojnë ushqimin në restorante, por në kurriz të së nesërmes. Meqë shteti nuk ka para të lira për to, duhet të marrë borxh shtesë. Këtë barrë e mbajnë të rinjtë.
Shtetit gjerman mund t’i bëhen shumë kritika, por sigurisht jo se e lë pas dore fushën sociale. Vitin e ardhshëm, sipas projektit të qeverisë, ministri i Punës dhe Çështjeve Sociale do të ketë në dispozicion më shumë se 200 miliardë euro, prej të cilave vetëm 132 miliardë euro do të shkojnë për sigurimet pensionale. Tradicionalisht, ky është zëri buxhetor dukshëm më i madh në buxhetin federal. Këtyre u shtohen mjetet për shëndetësinë, arsimin, familjen dhe strehimin. Për to janë parashikuar edhe 34 miliardë euro të tjera. Të ardhurat tatimore të federatës për vitin e ardhshëm vlerësohen në pothuajse 400 miliardë euro. Federata përdor 60 për qind të të ardhurave tatimore për qëllime sociale.
Pra, mënyra e shpenzimit nuk është e pamëshirshme; në rastin më të keq, është pa menduar mirë. Vendimet e para për pensionet të koalicionit konservator-socialdemokrat do ta rëndojnë buxhetin federal deri në vitin 2040 me gjithsej 200 miliardë euro shtesë. Përkundrazi, vendimet për gjallërimin e ekonomisë së dobësuar hyjnë në fuqi vetëm më vonë dhe gradualisht, thuajse në doza homeopatike. Gjermania i takson shoqëritë e saj të kapitalit më shumë se pothuajse të gjitha vendet e tjera. Bashkë me taksën mbi veprimtarinë tregtare, barra mbi fitimet e pashpërndara është mesatarisht mbi 30 për qind. Sipas një pasqyre të Ministrisë Federale të Financave, ajo është më e lartë vetëm në Japoni dhe Maltë. Edhe po të shihet barra e përgjithshme mbi fitimet e shpërndara, tabloja nuk ndryshon. Me 49 për qind, Gjermania renditet sërish ndër vendet me barrën më të lartë.
Prej vitesh, prirja për të investuar në Gjermani është e ulët. Kjo nuk lidhet vetëm me taksat e larta. Por edhe ato kontribuojnë që kompanitë, kur zgjedhin mes investimit në Gjermani apo diku tjetër, shpesh të mos e zgjedhin Gjermaninë. Ekonomia ka vite që ngec. Rritja e vogël aktuale vjen kryesisht nga shpenzimet e federatës të financuara me borxh.
Pasi frena e borxhit u lehtësua vitin e kaluar, ekziston një përjashtim i gjerë për huamarrjen e arsyetuar me nevoja të politikës së sigurisë. Këtyre u shtohen borxhe të reja të posaçme për investime: 500 miliardë euro gjatë dymbëdhjetë vjetëve. Qeveria federale planifikon gjithsej një trilion euro borxh të ri gjatë pesë vjetëve, duke përfshirë edhe “fondet e posaçme”. Paralelisht, ajo synon t’i shlyejë kreditë e emergjencës të marra në fillim të dekadës më vonë sesa ishte parashikuar fillimisht. Si rezultat, në fund të dekadës, borxhi i federatës pritet të arrijë në rreth tre trilionë euro.
Shpenzimet sociale dhe huamarrja po e kufizojnë gjithnjë e më shumë hapësirën në buxhetin federal për nisma të reja. Vetëm për zërin e Punës dhe Çështjeve Sociale janë parashikuar 233 miliardë euro në vitin 2030. Ministria e Financave i vlerëson shpenzimet për interesa në atë vit në pothuajse 81 miliardë euro, gati dyfishin e shumës së planifikuar për vitin 2027. Të ardhurat tatimore të federatës në fund të dekadës vlerësohen në 433 miliardë euro.
Pa një ekonomi në rritje, politika e borxhit po e mbyt gjithnjë e më shumë çdo hapësirë të ardhshme për shpenzime. Në këtë kuptim, është e kuptueshme që brezi i ri del në rrugë. Por, në të vërtetë, ai do të duhej të demonstronte për një politikë sociale më pak bujare dhe për më pak borxh të ri./F.A.Z.
