Për shkak të jetës së tij të shfrenuar dashurore dhe admirimit për «Don Giovanni»-n e Mozartit, kompozitori Jean Baptiste Édouard Dupuy mbante nofkën «Don Zhuani i Veriut». Tani po rizbulohet muzika e këtij zvicerani mendjelirë nga pjesa frankofone e vendit.
Nga Michael Stallknecht
Koncerti për flaut nis madhështor dhe i zymtë, në re minor, tonaliteti që i jep vulën «Don Giovanni»-t të Mozartit. Por shumë shpejt ritmet marrin hov elastik, ndërthuren zbukurime muzikore lozonjare, sikur dikush të mos mund të bëjë ndryshe veçse të bëhet sërish gazmor. Flauti i lëshon vargjet e notave si margaritarë; në rondon përmbyllëse, ato ngrihen përmes dy oktavave si shatërvanë shampanje.
Dirigjentja Lena-Lisa Wüstendörfer e interpretoi këtë koncert në maj, gjatë turneut të saj «Verführung Schweizer Klassik», në Andermatt, Cyrih dhe Bernë, me Swiss Orchestra. Solist ishte flautisti nga Gjeneva Emmanuel Pahud. Rizbulimi i muzikës së harruar të kompozitorëve zviceranë të klasicizmit dhe romantizmit është prej kohësh një pasion i veçantë i Wüstendörferit. Për këtë qëllim, ajo hulumton biblioteka e arkiva dhe, në vitin 2019, themeloi Swiss Orchestra; që prej vitit 2022, si drejtuese artistike e «Andermatt Music», ka fatmirësisht edhe një sallë koncertesh të vetën.
Një jetë si e Kazanovës
Autori i koncertit për flaut është «një nga kompozitorët zviceranë më pak të njohur», siç thotë vetë Wüstendörfer gjatë bisedës. Por, me gjasë, është ai që pati historinë më magjepsëse të jetës. Ajo do të ofronte lëndë për më shumë se një roman: Jean Baptiste Édouard Louis Camille Du Puy. Édouard Dupuy? Apo thjesht Dupuis? Ky ishte mbiemri i së ëmës, një ndihmëse kuzhine, të cilin e mbante fëmija i lindur jashtë martese, sepse i ati, me sa duket një pronar i pasur tokash, nuk e njohu atësinë. Por Du Puy, ose të paktën Dupuy, tingëllonte më fisnik për karrierën, pothuajse aristokratik.
Po aq të pasigurta janë vendlindja — ndoshta diku pranë liqenit të Neuchâtel-it — dhe viti i lindjes, rreth 1770-s. Në moshën katërvjeçare, kjo dihet me siguri, djalin ia besuan Gaspard Fritzit në Gjenevë, i cili dalloi talentin e tij. Dhjetë vjet më vonë, violinisti dhe kompozitori e dërgoi në Paris, në zemrën muzikore të Evropës, për t’u përsosur në violinë dhe piano. Rreth moshës nëntëmbëdhjetëvjeçare, Dupuy ishte bërë koncertmaestër në oborrin artdashës të Rheinsbergut, pranë princit prusian Heinrich, vëlla i Frederikut të Madh.
Tregu i muzikës ishte ndërkombëtar që atëherë, ndërsa frëngjishtja, gjuha amtare e Dupuyt, ishte gjithsesi gjuha e përbashkët e Evropës. Atë e tërhiqte veriu: nga viti 1793 ishte pjesë e orkestrës së oborrit në Stokholm dhe shfaqej edhe si këngëtar në Teatrin Mbretëror. Në vitin 1802 kaloi në Teatrin Mbretëror të Kopenhagës, pastaj shkoi sërish në Paris, përpara se të kthehej përfundimisht në Suedi.
Këto zhvendosje të shumta nuk ishin aspak të vullnetshme. Ato të kujtojnë jetën e Giacomo Casanovës gjysmë shekulli më parë: i talentuar në shumë fusha, jo më pak si dashnor, pa dyshim një burrë i dhënë pas grave, kritik e tallës ndaj çdo autoriteti dhe gjithmonë i gatshëm të rrezikonte pa kushte.
«Një zviceran disi atipik», thotë Wüstendörfer me njëfarë ironie dhe pranon se do të kishte dashur ta njihte, «qoftë edhe vetëm për të pirë një kafe». Fakti që në Rheinsberg hyri me kalë në një shërbesë fetare u prit ende me një humor të sforcuar, ashtu si edhe lidhjet e tij me aktore. Por jo marrëdhëniet me zonjat e aristokracisë prusiane. Stokholmin iu desh ta linte më vonë, sepse në një festë ia kishte marrë një kënge në nderim të Revolucionit Francez. Në Kopenhagë i dhanë dy orë për të bërë valixhet, pasi bashkëshortja e princit trashëgimtar e kishte kërkuar si mësues muzike, por pak më vonë ishte kapur në shtrat me të.
«Zotësia e tij ishte se gjithmonë arrinte të binte në këmbë», thotë Wüstendörfer. Në një kohë kur kultura e anulimit është edhe më ndërkombëtare se tregu i muzikës dhe dukshëm më pak falëse, sot ndoshta asnjë shfaqje e tij nuk do të zhvillohej pa një kundërprotestë, nëse do të zhvillohej fare. Në fillim të shekullit XIX, përkundrazi, Dupuy mundi të kthehej nga Parisi në Stokholm, pasi atje ishte caktuar trashëgimtar i fronit Jean-Baptiste Bernadotte, një gjeneral i ushtrisë së Napoleonit, i cili donte të nxiste kulturën franceze në Suedi.
«Don Zhuani i Veriut» është emërtimi që i jepet shpesh Dupuyt në literaturën skandinave. Edhe për shkak të personazhit kryesor të «Don Giovanni»-t të Mozartit, të cilin e mishëronte vazhdimisht: një rol i jetës në kuptim të dyfishtë. Pra, krahas aftësive si violinist, dirigjent e kompozitor, Dupuy duhet të ketë qenë edhe një këngëtar i shkëlqyer. Si bariton i tipit francez baryton-Martin, me kalim të lehtë deri në falset, mund të mbulonte madje edhe role tenori. Mozarti ishte ylli i tij udhërrëfyes në muzikë dhe ai bëri shumë për përhapjen dhe pranimin e veprës së këtij klasiku vjenez në Skandinavi. Madje edhe përtej jetës së vet: interpretimi i Rekuiemit të Mozartit në funeralin e Dupuyt, në vitin 1822, konsiderohet i pari në Suedi.
Prandaj, në turneun e majit, Lena-Lisa Wüstendörfer e vendosi uverturën e «Don Giovanni»-t përpara koncertit për flaut. Muzika e Dupuyt është, në njëfarë mënyre, e ngulitur në ADN-në e Swiss Orchestra: në koncertin e saj të parë, në vitin 2019, në Tonhalle të Cyrihut, programi u hap me uverturën e «Ungdom og Galskab», një vepër daneze e Dupuyt me këngë dhe dialogë të folur, e cila në Danimarkë vazhdoi të interpretohej shpesh deri nga mesi i shekullit XX. Është gjithashtu një nga veprat e pakta të tij që ekziston në një regjistrim të plotë, me Collegium Musicum Copenhagen nën drejtimin e Michael Schønwandtit.
Historia paraqet një konflikt brezash tipik për kohën, midis një çifti të ri të dashuruarish dhe kujdestarit të vajzës; titulli tingëllon sërish simbolik: «Rinia dhe mendjelehtësia». Ose edhe «Rinia dhe marrëzia». Edhe ai që nuk di danisht e ndien zotërimin e sigurt të të gjitha motiveve tipike komike nga Dupuy, ndjesinë e tij për çastin e duhur dhe vrullin, si dhe mënyrën e ndërtimit të roleve që ndikojnë drejtpërdrejt te publiku.
Burimi i fotografisë: Imago
Aventurier dhe njeri me një mijë zotësi
Megjithatë, ndoshta do t’i bëhej edhe më shumë drejtësi Dupuyt nëse nuk do të shihej si kompozitor në kuptimin modern. Më me dobi do të ishte të hidhej vështrimi te Louis Ferdinand i Prusisë, të cilin Dupuy mund ta ketë njohur në Rheinsberg. Princi i dinastisë Hohenzollern, bashkëmoshatar i tij, kishte shkëmbime të ngushta me Johann Ladislaus Dussekun, mësuesin e pianos të Dupuyt nga ditët e Parisit. Louis Ferdinandi ishte i famshëm, deri në nam të keq, për pamjen e bukur, mungesën e masës jo vetëm në të pirë dhe simpatinë për idealet revolucionare; por edhe për kompozimet e tij të guximshme, që paralajmëronin romantizmin, dhe për interpretimin e shkëlqyer në piano, me të cilin i kishte bërë përshtypje edhe Beethovenit.
Në vitin 1806, «Apolloni prusian» ra në luftimin pranë Saalfeldit, vetëm 35 vjeç, pasi ishte hedhur në betejë me një guxim përballë vdekjes që shkonte deri në etje për të. Lufta ishte prova përfundimtare e prirjes mashkullore për rrezik. As Dupuy nuk ngurroi asnjë minutë kur, një vit më vonë, Kopenhaga u rrethua nga trupat angleze. Ai iu bashkua një korpusi vullnetarësh dhe luftoi me aq vendosmëri, sa e ngritën në gradën e togerit. Edhe pse kjo, për momentin, i kushtoi një pjesë të rëndësishme të karrierës muzikore, sepse oficerëve nuk u lejohej të dilnin në skenë si këngëtarë. Në vend të kësaj, kompozoi marshe ushtarake dhe këngë pijesh, të cilat mbetën gjatë të përhapura në popull në Danimarkë.
Rreth vitit 1800, profesionet ishin ende dukshëm më pak të specializuara sesa sot, e aq më tepër ai i muzikantit. Aftësia për t’i hedhur në nota kompozimet vetjake ishte një mjeshtëri që e zotëronin shumë veta, aristokratë, borgjezë — dhe njerëz më tepër «joborgjezë» si Dupuy — vetëm se në nivele të ndryshme. Mjeshtërinë e rreptë të kontrapunktit Dupuy e kishte mësuar nga Carl Friedrich Christian Fasch, themeluesi i Akademisë së Këndimit të Berlinit.
Nga fundi i jetës, ai duhet ta ketë ngritur orkestrën e oborrit suedez në një nivel të padëgjuar më parë. Franz Berwaldi, i cili më vonë do të bëhej kompozitori kombëtar suedez, ishte një nga muzikantët e tij dhe, me gjasë, edhe nxënës i tij. Për të rinjtë, Dupuy ngriti një akademi orkestrale të posaçme — dhe për muzikantët që plakeshin, një fond të parë pensionesh. Në vitin 1814, Akademia Mbretërore Suedeze e Muzikës e emëroi profesor, ndonëse ky titull vazhdonte të mos përputhej fort me mënyrën e tij të jetesës.
Të gjitha veprat e tij, për aq sa janë të disponueshme në regjistrime, dëshmojnë një shkallë të lartë qartësie në mjeshtërinë kompozicionale dhe disipline formale, çka i bën të tingëllojnë edhe më të lehta e elegante. Sigurisht, kur nevojitej, ai shkruante për shtëpinë mbretërore edhe vepra liturgjike e ceremoniale me përmasa të mëdha, si muzikë kurorëzimi dhe muzikë të përmortshme. Por fushat e tij të parapëlqyera duket se ishin skena dhe koncerti instrumental, në të cilin orkestra i ofron solistit një lloj tjetër skene: për të dëshmuar guximin e një virtuoziteti të skajshëm. Koncertet e tij janë elegante e të hijshme, por plot zjarr rrëmbyes, çka nuk e përjashton një hije melankolie.
Lena-Lisa Wüstendörfer thotë se çmon veçanërisht «gjallërinë, frymën aventureske, çapkënllëkun» e kësaj muzike, ku sheh edhe pasqyrimin e etjes së vetë Dupuyt për aventura, ndërkohë që është «po aq e kapshme sa Rossini». Ai nuk e ndoqi më kthesën drejt romantizmit; modeli i tij mbeti Mozarti, jo bashkëkohësit Beethoven dhe Schubert, ndërsa në fushën e teatrit muzikor, opéra-comique franceze. Ndoshta koha jonë e ka më të lehtë t’u afrohet kompozitorëve të tillë, tani që historia e muzikës rrëfehet më pak si histori risish të pandërprera dhe më shumë si bashkëjetesë në të njëjtën kohë e prirjeve që u përkasin kohëve të ndryshme.
Fëmijë muzikorë dhe fëmijë jashtë martese
Mbetet vetëm pyetja se deri në ç’masë Dupuy mund të konsiderohet shprehimisht kompozitor zviceran. Vitet e rinisë i kaloi në Gjenevë, por në veprën e tij nuk gjenden tema zvicerane. Ajo «ende nuk i përket periudhës së formimit të stileve kombëtare», është përgjigjja e Wüstendörferit. Me fjalë të tjera: për shekullin XIX të mëvonshëm, kur lidhja me atdheun bëhet temë edhe në muzikë, një pyetje e tillë do ta kishte më të lehtë përgjigjen. Për shembull, në rastin e simfonistëve romantikë që Wüstendörfer ka rizbuluar me orkestrën e saj.
Në epokën klasike, idealet e së cilës ndiqte Dupuy, kompozimi, përkundrazi, ishte një veprimtari mbarëevropiane nga Lisbona në Shën-Petërburg, me vatra e prirje rajonale. Kështu, tek ai nuk ka kurrfarë jehone folklorike, ndonëse dinte të shkruante muzikë jashtëzakonisht popullore, si te «Agander, Pagander och Winberg», një tercet suedez për të pirë, që mund të dëgjohet në YouTube, i shkruar për shoqërinë e burrave «Par Bricole». Me «Föreningen», ai kontribuoi me muzikë për një shfaqje festive patriotike me rastin e bashkimit të Suedisë me Norvegjinë.
Ndërkaq, opera e madhe «Björn Jernsida», e planifikuar për kurorëzimin e Karlit XIV Johan, ish-gjeneralit francez, mbeti e papërfunduar. Një vepër e ngarkuar me mite për vikingun legjendar Björn Brinjëhekurt do t’i ishte përshtatur plotësisht frymës së re të romantizmit, por me sa duket jo asaj të Dupuyt. Legjendat e tij mbetën më konkrete dhe më të pacipa.
Ai vdiq siç u ka hije njerëzve me një jetë teprimesh: rreth të pesëdhjetave, nga një goditje në tru prej së cilës nuk ishte shëruar plotësisht, duke i lënë vejushës së re dhe dy fëmijëve një mal me borxhe. Fëmijëve të lindur brenda martesës, kuptohet; numri i atyre jashtë martese është i diskutueshëm. Por nga fëmijët e tij muzikorë ndoshta do të njohim edhe të tjerë në vitet e ardhshme: në arkiva ka ende mjaft gjëra interesante, premton Lena-Lisa Wüstendörfer./NZZ/TN
