DEBATI: A KA ARSYE PËR TË BESUAR NË ZOT?
Me pjesëmarrjen e Kaon Serianit dhe Ben Blushit
Tiranë – Liceu Artistik “Jordan Misja”
Ne jemi mbledhur këtu për të diskutuar mbi ekzistencën e Perëndisë dhe jo vetëm. Në të njëjtën kohë e kemi shfrytëzuar këtë rast për të prezantuar edhe këtë libër të ri të Kaonit, i cili ka dalë vetëm dje, kam përshtypjen. Titullohet “Dialog me ateistin Ben Blushi”. Është një rast i rrallë ku emri i një njeriu që jeton mes nesh është gjithashtu në titullin e një libri. Për këtë, Ben Blushi ka mirënjohjen time edhe që ka lejuar që të futet në kokën e Kaonit. Kemi një Ben Blush i cili ekziston vetëm brenda kokës së Kaonit në këtë libër dhe dialogon me të, debaton me të. Por sonte Beni është këtu në të gjallë dhe do të jetë i lirë të thotë gjërat që ai ka për të thënë.
Do të prezantoj Kaonin shkurt. Ai është diplomuar për gazetari në Universitetin e Tiranës në vitin 2007 dhe më pas ka kryer studimet në fushën e filozofisë dhe etikës në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Është autor i tre librave të tjerë: “Qelia e lirisë”, “Mbi të vërtetën, religjionin dhe moralin” dhe “Arsye për të besuar”. Aktualisht ai drejton “Institute for Faith and Cultural Engagement” këtu në kryeqytet.
Ndërkohë Ben Blushi nuk ka nevojë për fortë prezantim: gazetar, shkrimtar, ish-politikan, deputet i Kuvendit të Shqipërisë ku ka qenë kryetar i grupit parlamentar të Partisë Socialiste. Kështu që një karrierë e gjatë dhe një jetë e njohur publike e zotit Blushi.
Mirëmbrëma zotërinj, mirë se keni ardhur të dy.
Atëherë, ne po nisim. Do të bëj një sqarim të vogël: mënyra se si kemi menduar ta ndajmë këtë mbrëmje sonte është në tri pjesë. Në pjesën e parë, unë do t’i jap fjalën secilit prej të ftuarve tanë për t’iu përgjigjur pyetjes: “A ka arsye për të besuar në Zot?”. Kjo kohë do të jetë rreth 10 minuta për secilin. Më pas do të vijojmë me 20 minuta të tjera ku ata do të mund të replikojnë me njëri-tjetrin mbi ato që kanë thënë në çelje të prezantimit të tyre. Në 20 minutat e treta të kësaj ore, ne do të shpërndajmë mikrofonin në sallë, në mënyrë që të ketë diskutim edhe mes jush – pyetje dhe përgjigje me zotin Blushi dhe me zotin Serjani.
Kështu që unë po e nis tani, duke ia dhënë fjalën Kaonit. Pyetja është: “Ka arsye për të besuar në Zot?”. Faleminderit.
FJALIMI I KAON SERIANIT (10 minuta)Kur ia thashë një shoku këtë ide, më tha: “Ç’të duhet ty të matesh në debat me Blushin? Ai ka eksperiencë si politikan në debatet e tij politike. Çfarë eksperience ke ti?”. I thashë: “Edhe unë nuk jam fare pa eksperiencë. Kam të paktën 17 vjet i martuar, vetëm se në debatet e mia në martesë kam dalë gjithmonë i humbur”. Epo, tha ai: “Të paktën je mësuar me humbjen, që ke gati për sonte”.
Ne sot do të dialogojmë, do të diskutojmë se cili është botëkuptimi më i arsyeshëm: ateizmi apo teizmi? Kur një ateisti i drejtohet pyetja “Pse nuk beson te Zoti?”, zakonisht përgjigja e parë që jep është: “Ku është Zoti? Unë nuk e shoh”. Dua të them që në fillim se në Zotin që mund të shikohet, nuk besoj as unë.
Kështu që është e rëndësishme të bëjmë sqarimin e konceptit të Zotit. Kur është fjala për Perëndinë, për Zotin, është fjala për një qenie jo materiale, të padukshme, transcendente – pra nuk është pjesë e universit. Ekziston përjetësisht, nuk ka nisur, nuk ka filluar, nuk është shkaktuar nga dikush. Është i përjetshëm, i plotëfuqishëm, është i mirë dhe ka bërë gjithçka “ex nihilo” – nga asgjëja.
Tani, çfarë argumenti kam unë sot që të them se është e arsyeshme të besosh që ky Zot ekziston? Argumenti im, i thënë thjesht, është se Zoti është shpjegimi më i mirë i fakteve. Hipoteza se Zoti ekziston shpjegon më mirë faktet e marra në konsideratë. Unë do të përmend disa prej tyre.
Së pari, Zoti është shpjegimi më i mirë për fillimin e universit. Një nga zhvillimet më të mëdha shkencore të shekullit të 20-të është ajo që njihet me teorinë e Big Bang-ut. Ka evidencë se universi e ka pasur një fillim. Mund të përmendim kontribute të jashtëzakonshme të njerëzve si Albert Einstein, Alexander Friedman, Georges Lemaître, dhe Edwin Hubble i cili në 1929-ën me teleskopin e tij arriti të dallonte se në galaktikat e largëta drita ndryshonte duke u bërë më e kuqe (red shift), krahasuar me galaktikat në afrim që bëheshin më të kaltra. Kjo solli konfirmim empirik se universi po zgjerohet. Zgjerimi nënkupton që, nëse shkon mbrapa në kohë, galaktikat afrohen me njëra-tjetrën deri në pikën zero – “Big Bang”.
Tani, pse është i rëndësishëm fillimi i universit për çështjen nëse Zoti ekziston? Sepse duhet gjetur shkaku i fillimit. Nëse biem dakord me premisën se çdo gjë që fillon ka një shkak, atëherë universi ka filluar, pra universi ka një shkak. Cili është shkaku? Dy janë entitetet pretendente për të qenë shpjegues: objektet abstrakte (p.sh. numrat matematikorë) ose një agjent personal siç është Zoti. Objektet abstrakte nuk kanë vullnet dhe nuk kanë fuqi. Prandaj alternativa më e besueshme, më e arsyeshme është një agjent personal. Ky shkaktar duhet të jetë jashtë hapësirës, jashtë kohës, jashtë energjisë, jashtë materies, sepse energjia, koha, materia dhe hapësira vijnë në ekzistencë në fillim. Kur i mbledh të gjitha atributet se si duhet të jetë ky shkaktar, del një përshkrim i përsosur i asaj që ne quajmë Zot.
Së dyti, Zoti është shpjegimi më i mirë për mirësinkronizimin e universit (fine-tuning). Në 40 vitet e fundit, kozmologët kanë arritur në përfundimin se ekzistojnë disa parametra në universin tonë që e bëjnë atë të jetueshëm – konstante themelore të universit. Nëse këto konstante do të lëviznin shumë pak, jeta nuk do të ishte e mundur. Edhe shkencëtarët ateistë janë dakord për këtë fakt.
Mund të përmend katër prej tyre. E para është konstantja gravitacionale – ajo që na mban ne njerëzit në tokë, që mban planetët dhe galaktikat bashkë. Nëse kjo konstante do të ishte pak më e madhe, yjet do të digjeshin shumë shpejt; nëse pak më e vogël, nuk do të formoheshin yjet. Njerëzit bien dakort se kjo konstante është e saktë brenda një numri 10 në fuqi të 60 (një numër me 60 zero). Një tjetër është konstantja kozmologjike – diferenca mes forcës gravitacionale tërheqëse dhe forcës shtytëse të hapësirës. Kjo diferencë duhet të jetë afër zeros, por pozitive, me një precizion 1 në 10^120.
Ka konstante edhe në shkallë të vogël, në nivelin e atomit. Ekziston një konstante që mban elektronet e barazlarguara nga bërthama; po të ishte më e vogël ose më e madhe, nuk do të ndodhte bashkimi kimik. Një konstante tjetër mban neutronin dhe protonin bashkë në bërthamë. Nëse kjo do të ishte më e vogël, elektroni do të tërhiqte bërthamën – nuk do të ishte e mundur asnjë element kimik, pra as jeta.
Këto mjaftojnë për të ilustruar një mirësinkronizim absolut të jashtëzakonshëm, të pamendueshëm, që ka nevojë për një shpjegim. Shpjegimi është i dyanshëm: rastësi ose projektim inteligjent. Mua më duket më e arsyeshme të besosh se është projektim inteligjent. Siç tha Fred Hoyle: “Është një interpretim i logjikshëm i faktit që sugjeron se një superintelekt është përzier me ligjet e fizikës”.
Së treti, Zoti është shpjegimi më i mirë i vlerave morale. Pa Zotin, nuk mund të thuash nëse e mira dhe e keqja, e drejta dhe e gabuara ekzistojnë objektivisht. Ateistët e guximshëm si Friedrich Nietzsche thanë: “Në mungesë të Zotit, jemi ne ata që përcaktojmë se çfarë është mirë e keqe. Është subjektive”. Jean-Paul Sartre dhe Dostojevski (që tha “Nëse Zoti nuk ekziston, gjithçka është e lejuar”) shkojnë në të njëjtën drejtim.
Prandaj besoj se të mbash qëndrimin se besimi në Zot është i arsyeshëm. Ateisti, përveçse të thotë pse nuk beson, duhet të tregojë pse argumentet që përmenda nuk
funksionojnë, në mënyrë logjike. Por përderisa nuk ndodh kjo, ne kemi shumë arsye të arsyeshme të besojmë se Zoti ekziston. Faleminderit.
FJALIMI I BEN BLUSHIT (10 minuta)Atëherë, radha e zotit Blushi – arsyet për të mos besuar se Zoti ekziston.
Faleminderit që keni ardhur. Jam i surprizuar se sa shumë njerëz kanë interes të dinë nëse Zoti ekziston apo jo. Për sa kohë që keni ardhur, keni shumë dyshime. Nëse nuk kishit dyshim, nuk do të kishit ardhur. Ju falënderoj që dyshoni, kjo është arsyeja që jam këtu sonte. Por një arsye tjetër themelore është se Kaoni, një mik i muajve të fundit (i kam njohur vonë), më ftoi dhe mbase ideja e tij funksionon dhe duket se ka interes që të bëjmë një bisedë për Zotin. Ai me shumë edukatë, me shumë etikë, më ka gjetur mua si armik – e pranoj si kundërshtar në këtë debat, pavarësisht se ai jeton me çështjet e Zotit, ndërsa Zoti është në periferinë e jetës sime, jo në qendër. Kështu që unë nuk i hyj debatit teologjik; për mua do të ishte i mërzitshëm dhe i panevojshëm.
Kaoni në fillim tha që të gjithë i thanë se do ta humbiste debatin me mua, sidomos gruaja e vet. Ka rrezik ta fitoj, sepse unë mund të jem më i dobët se gruaja e Kaonit – dhe kështu ka për të ndodhur, besoj për ngushëllim të dyve dhe për kënaqësinë e djalit të tyre që është sonte këtu me ne.
Tani hyjmë në debat, pa u futur në argumenta fizikë ose metafizikë që nuk janë në horizontin e njohurive apo interesave të mia. Si e shoh unë Zotin? Si një produkt kulturor në radhë të parë. Pyetja është: në çfarë konteksti ka lindur Zoti? Sepse po t’i shkojmë pyetjes “Kush bëri këtë?”, në fund pyetja fatale është: “Po Zoti, kush e krijoi?”. Nëse Zoti krijoi gjithçka, siç thotë Kaoni, po vetë Zoti kush e krijoi? A ka njeri që më bind se Zoti e krijoi veten e vet? Kjo është pyetja e të gjithë atyre që nuk janë afruar kësaj të vërtete për 2000-3000 vjet.
Për njerëz si ne sot, është e lehtë ta kundërshtosh Zotin, sepse ke arsye shkencore. Zoti nuk është një qenie praktike: nuk të ushqen, nuk të rrit, nuk të mbron nga rrufetë, nga vështirësitë e jetës, nga vdekja, nga luftërat, nga sëmundjet. Për çfarë arsye praktike njerëzit e kohës që jetojmë do t’i duhej Zotit? S’ka asnjë arsye praktike. Të gjitha gjërat që na kanë munguar – makina, biçikleta, lavatriçja, avioni, tenxherja me presion – i kemi shpikur ne. Po shpikim inteligjencë artificiale, po shkojmë në kozmos.
Njerëzit e lashtë e ndanin botën në tri pjesë: në hapësirë jetonte Zoti, në tokë jetonin njerëzit, nëntokë ishin të vdekurit. Kur ne shkuam në hapësirë, nuk e gjetëm Zotin. Pyetja: Si është e mundur që Zoti, krijues i gjithësisë, kur mori vendim të krijonte njeriun, çdo gjë vendosi ta bënte vetëm në planetin Tokë? Pse në Mars? Pse në Jupiter? Pse në Hënë? Pse nuk ka aty jetë? Pse nuk ka Zot aty?
Unë them se Zoti nuk ekziston jashtë njeriut. Po të mos kishte njerëz, a mund të ketë Zot? Jo. Sepse Zoti ka krijuar edhe veten e vet – nëse e pranoni këtë argument. Pra njeriu jashtë Zotit nuk ka. Zoti çfarë pune do të kishte pa njerëz? Do të merrej me barin, me pemët? Nuk ka funksion jashtë qenies njerëzore. Prandaj nuk ka Zot në Mars, në Jupiter, në Hënë, në gjithë galaktikën e boshatisur deri tani.
Për çfarë e krijuan njerëzit Zotin 3000-4000 vjet përpara? Ata kishin të drejtë. Moisiu (nëse ka ekzistuar) u përball me vështirësi të mëdha: populli i tij ishte skllav në Egjipt dhe ai duhej t’i kthente në tokët e tyre. Nuk kishte asnjë instrument për ta bërë këtë, e vetmja mundësi ishte të gjente një fuqi të mbinatyrshme. E përdori si instrument politik, kulturor për të mbajtur popullin bashkë. Nga këtu lindi ideja e Zotit siç e njohim.
Njeriu që jetonte në shpellë para 10,000 vjetësh, kur dilte dhe i vinte një shkrepëtim mbi kokë, mendonte se kishte një fuqi të mbinatyrshme që e sulmonte. Kur bënte ndonjë gabim dhe i ndodhte diçka e keqe, e merrte si ndëshkim. Frika ndaj natyrës, frika ndaj njëri-tjetrit, mungesa e ligjit dhe e rregullit – të gjitha këto pikëpyetje njeriu nuk i shpjegonte dot. Në ato kushte, Zoti ishte një produkt i arsyeshëm. Por jo sot. Nëse do të jetoja para 3000 vjetësh, do të besoja Zotin 100%, sepse nuk kisha njohuritë që kam sot. Por sot nuk mund ta besoj, sepse ai nuk është në jetën time. Të gjitha pengesat mund t’i kapërcej me vullnet, me marrëveshje me njerëzit e tjerë, përmes shkencës. Mund ta zgjas jetën time përtej mundësive që kishin njerëzit para 300 vjetësh (që jetonin 30-40 vjet dhe vdisnin nga një grip). Sot merr një vaksinë dhe kurohesh. Shkenca e ka bërë Zotin irrelevant.
Edhe nëse Zoti ekziston, siç beson shumica prej jush (sepse përndryshe nuk do të kishit ardhur të duartrokasni Kaonin), a është ai i dobishëm në jetën tuaj? Në ç’formë? Si dashuri? Sa herë njerëzit thonë “Zoti është dashuri”, do të thotë që nuk e njohin Zotin – kanë marrë një shabllon. Çfarë është dashuria? Dashuria për botën, për dikë tjetër? Kjo është e pamjaftueshme.
A mund të jeni dakord që kisha, islami dhe judaizmi vazhdojnë ta torturojnë gruan? Janë fe homocentriste, vënë burrin në qendër dhe e kthejnë gruan në skllave të tij. Kjo është e vërtetë. Unë e bëj këtë debat sepse më pëlqen shumë.
REPLIKAT E PARA (5 minuta secili)Moderatori: Tani është koha kur unë jap 5 minuta për Kaonin për të argumentuar se çfarë është gabim në ato që Beni argumentoi, dhe pastaj anasjelltas.
Kaon Seriani: Zoti Blushi tha që unë kam përmendur argumente teologjike, por në fakt në argumentimin tim të parë nuk përmenda asnjë argument teologjik – të gjitha ishin argumente të marra nga vëzhgimi i botës.
Për pyetjen “Kush e krijoi Zotin?” – në përkufizimin që dhashë, Zoti është një qenie e pashkaktuar, e pakrijuar.
Tha se Zoti nuk të ushqen, nuk të mbron, s’ka arsye praktike. Por po të mos kishim oksigjen në dozën e duhur (krahasuar me hidrogjenin dhe azotin), nuk do të jetonim dot. Pse nuk ka oksigjen në Mars? Kjo është një argument pro Zotit, sepse tregon sa unike është jeta në Tokë krahasuar me kudo tjetër. Njeriu është krijesa më e lartë e Zotit, e krijuar në imazhin e tij.
Tha se kisha ka bërë keq. Në librin tim ka një kapitull për këtë: para krishterimit nuk ekzistonte barazia mes njerëzve. Është vetëm në doktrinën e të qenit në imazhin e Perëndisë që mund të konsiderosh burrin dhe gruan të barabartë, skllavin dhe pronarin të barabartë. Nuk mund të kemi demokraci pa këtë të vërtetë barazie. Kontributi më i madh i konceptit të krishterë është zhvillimi i shkencës moderne në shekujt 16-17, që ngrihet mbi presupozime intelektuale të bazuara në krishterim. Zhvillimi i jetimoreve, mjekësisë, spitaleve publike, heqja e skllaverisë – janë kontribute të kishës.
Për “në hapësirë nuk e gjetën Zotin”: Zoti nuk ka trup fizik. Për “Zoti si instrument politik për 4000 vjet”: mund të pajtohem që feja mund të ketë shërbyer për disa si instrument pushteti, por kjo nuk do të thotë që Zoti nuk ekziston. Tha se frika nga natyra ka krijuar besimin, por pse sot, kur nuk ka frikë nga natyra, ka më shumë besimtarë? Statistikat e shkencëtarëve tregojnë se rreth gjysma besojnë dhe gjysma jo. Albert Einstein nuk besonte në Biblë, por besonte në Zot, nuk e mohonte ekzistencën e Zotit.
Nëse dikush fillon të besojë në mënyrë të paarsyeshme, kjo nuk do të thotë që objekti i besimit është i pavërtetë. Metafora: dikush sheh në ëndërr se Ben Blushi është shkrimtari më i mirë shqiptar – kjo mund të jetë e vërtetë ose jo, por mënyra si erdhi në atë besim (ëndrra) nuk përcakton të vërtetën. Njerëzit mund të kenë pasur probleme të shpjegonin fenomenet natyrore dhe të krijonin besimin te Perëndia, por kjo nuk do të thotë që Perëndia nuk ekzistonte. Sot kemi argumente të tjera përse besojmë.
Ben Blushi: Për dijeni, sot në botë 15-20% e njerëzve nuk besojnë, dhe ky numër po rritet. Në shekullin e 15-të ishte pothuajse e pamundur të gjesh njerëz që nuk besonin; ata që nuk besonin i vrisnin. Kisha ka vrarë njerëz (sepse besonin), komunizmi ka vrarë njerëz (sepse nuk besonin), por komunizmi nuk ka lindur nga ateizmi – ka lindur nga nevoja për barazi.
Pyetja
Një foshnjë që lind dhe lihet në kushte laboratorike pa komunikim me botën e jashtme – do të mësojë të hajë, të ecë, të punojë, por do ta njohë Zotin nëse askush nuk ia tregon? Jo. Nuk njihen as numrat, as algjebra, as kimia. Pra sa më primitiv, aq më shumë mundësi për Zotin; sa më i zgjuar, aq më e pamundur Zoti. Unë nuk e pranoj këtë. Njerëzimi shkon përpara dhe shkon më shpejt edhe me kundërshtimin e Zotit, sepse Zoti është kthyer në një pengesë sot.
A e dini që kisha ka inkurajuar nazizmin? Kisha katolike dhe protestante në Gjermani ishte aleate me Hitlerin. A e dini sa krime janë bërë në emër të kishës? Nga viti 1095 deri në 1295, në tokët e Palestinës, për 200 vjet – tetë kryqëzata të krishtera. Vranë 1.7 milion njerëz në emër të kishës. Sikur kjo të mos kishte ndodhur, Palestina do të ishte sot ndryshe, islami nuk do të ishte kaq radikal. Islami është 600 vjet më i ri, ndjek rrugët e krishterimit, sot është në një cikël agresiv siç ka qenë kisha para 200-300 vjetësh.
Pse bota arabe është agresive? Sepse deri para 50-70 vjetësh ishte e kolonizuar nga të krishterët e bardhë të Europës, të cilët morën naftën, trojet, pasurinë, gratë, skllevërit. E dini që kisha ka inkurajuar skllavërinë? Sa miliona afrikanë janë trafikuar në botën e re me kungimin e kishës, me kryq në dorë? Filmi “The Mission” me Robert De Niro tregon sesi misionarët shkuan në Amerikën Latine – sa indigjenë vranë për të çuar kishën atje?
Problemi i madh sot është konflikti mes Iranit (shiit) dhe Arabisë Saudite (sunite). Irani nuk shpenzon paratë për popullin e vet, por për të financuar organizata terroriste: Hamas, Hezbollah, Huthi në Jemen. Madje Irani ka shkuar në Afrikë për të kthyer sunitë në shiit. Çfarë interesi ka një shtet nëse nuk e bën në emër të fesë?
Kaon Seriani: Përgjigja ime ndaj dhunës fetare: supozojmë se dikush merr librat e Blushit dhe i kthen në një platformë ideologjike për të ushtruar dhunë. Blushi do të thoshte “Distancohem, më keqpërdorin”. E njëjta logjikë vlen për Biblën. Është e vërtetë që ka pasur Inkuizicion dhe kryqëzata, por problemi është: a ka mbështetje DOKTRINARE në burimin e shenjtë për ato veprimtari? Përgjigja: Nuk ka asnjë mbështetje për vrasjen në emër të Zotit. Ajo që mëson Jezusi është e kundërta: “Duaje armikun, bekoni ata që ju mallkojnë, lutuni për ata që ju përndjekin”. Këto parime kanë ndryshuar shumë konflikte.
Për çështjen e foshnjës: Fakti që fëmijët nuk lindin me idenë e Zotit nuk provon që Zoti nuk ekziston. Tabela e shumëzimit nuk vjen në ekzistencë kur e mësojnë fëmijët. Ne mësojmë shumë gjëra gjatë rrugës (p.sh. toka është e rrumbullakët), por kjo nuk do të thotë që ato të vërteta nuk ekzistonin përpara se t’i mësonim. Në teologjinë e krishterë, njeriu ka një prirje të lindur për të besuar (imazhi i Zotit tek njeriu). Fakti që vetëm 15% e njerëzve janë ateistë, edhe pas revolucionit shkencor, tregon se besimi është i natyrshëm.
Për shkencën: Tri presupozime intelektuale nga krishterimi bënë të mundur zhvillimin e shkencës: 1) Krijimi është i pavarur nga krijuesi, prandaj le ta studiojmë; 2) Zoti ka krijuar universin dhe mendjen time, prandaj unë kam kapacitet ta njoh universin; 3) Doktrina e mëkatësisë njerëzore (e theksuar nga reforma protestante) i dha shkencëtarëve idenë se duhet të jenë të kujdesshëm, intuita mund të jetë e gabuar. Pra, edhe nëse kisha ka gabuar në disa raste, kjo nuk provon se Zoti nuk ekziston.
Ben Blushi: Kjo është një tërheqje diplomatike – “kisha mund ta ketë gabim, por doktrina nuk e mbështet dhunën”. Kush më bind mua që një njeriu analfabet në mes të shkretëtirës iu shfaq një epifani dhe ai shkroi Kuranin? Kjo nuk ka shpjegim racional, siç nuk kanë shpjegim racional shumë pjesë të Biblës, të cilat unë i lexoj me kënaqësi si dokumente kulturore. Bibla si libër ka histori fantastike, por unë nuk i shoh profetët si qenie të mbinatyrshme.
Dorëzimi ndaj Zotit është fatalitet për njeriun. Pse një pjesë e madhe e botës që beson akoma është e prapambetur? Sa më të prapambetur popujt, aq më fetarë janë. Shko në Afganistan: gratë nuk kanë të drejtë të shkojnë në shkollë, të dalin në rrugë vetëm, t’i japin dorën një burri, të punojnë, të martohen sipas dëshirës – në emër të Zotit. Këtu Kaoni thotë se “e interpretojnë keq Kuranin”. Nëse ti beson Muhamedin dhe e lexon Kuranin ashtu dhe shkon e dhunon gratë e Afganistanit, në emër të kujt është kjo?
Tani bëni një tërheqje diplomatike. Por le të kthehemi te 10 urdhëresat e Moisiut. A kishte nevojë Moisiu që Zoti t’i thoshte “Mos vrit”, “Mos vidh”, “Mos tradhëto”? Këto i dinte nga eksperienca njerëzore. Njeriu e di që nëse i merr diçka tjetrit, tjetri do të vijë e ta marrë ty – frika nga dëshkrimi të mbron. Këto janë derivate të eksperiencës njerëzore, jo zbulesë hyjnore.
REPLIKA E FUNDIT (2 minuta)Kaon Seriani: Jam dakord me zotin Blushi që një ateist nuk ka nevojë të besojë te Zoti për të qenë njeri moral – por kjo nuk është evidencë se Zoti nuk ekziston. Përkundrazi, kjo i shkon përshtat Biblës, që thotë se Zoti ka vendosur ligjin në zemrën e njeriut (ndërgjegjen). A mundet ateisti të përligjë se diçka është e gabuar nëse Zoti nuk ekziston? Nietzsche tha: “Zoti nuk ekziston, unë jam ai që vendos diferencën mes të mirës dhe të keqes”. Mendimi Niçean u aplikua nga nazizmi: nazizmi e përjashtoi Zotin dhe tha “e vendosim ne – hebrenjtë na prishin punë, le t’i vrasim”. Në mungesë të Zotit, njeriu merr pozicionin e Zotit. A ka të drejtë morali ateisti t’i thotë dikujt tjetër “është e gabuar” në vetvete? Kush e tha që është e gabuar?
Ben Blushi: Edhe një herë kthehemi te regjia e debatit. Zoti ka lindur si nevojë për të vendosur rregull në shoqërinë njerëzore primitive, ku nuk kishte rregull. Sot kemi shtet dhe ligje. Raportet mes njerëzve rregullohen me ligj – nuk bën kontratë me Zotin kur shkon në punë. Mund të bëjmë një ligj të keq dhe ta ndryshojmë. Kurse Zotit nuk e ndryshojmë dot. Nëse Zoti bën keq (sipas nesh), nuk mund të bëjmë gjë. Pra arsye praktike ja vlen të shkojmë rrugës së ligjit.
Për antisemitizmin: Unë e kuptova argumentin tënd, por antisemitizmi lindi për shkak të paragjykimit të të krishterëve se “hebrenjtë tradhtuan Jezun”. Mbi këtë paragjykim janë vrarë miliona njerëz.
Për gjuhën greke: Dhiata e Re u shkrua në greqisht sepse greqishtja ishte gjuha e përhapur që nga Aleksandri i Madh. “Kristos” është fjala greke për “i vajosur”, që në hebraisht është “Mesia”. Jezusi është Mesia i vajosur – nuk është emër kulturor grek i vjedhur.
PYETJET DHE PËRGJIGJET NGA SALLAModeratori: Tani do të shpërndajmë mikrofonin në sallë. Pyetje të shkurtra.
Pyetja 1 – Bona Majkli, live coach
Unë u ftova për debatin rreth Zotit, jo rreth fesë. Për zotin Blushi: Besoni ju që kur keni ankth natën, në momente të vështira, nuk kërkoni ndihmë te dikush? Çfarë kërkoni në momente të vështira?
Ben Blushi: Ti po më jep të drejtë, sepse unë thashë në fillim se Zoti nuk ka fuqi praktike me mua. Ti po thua që Zotin e përdor si aspirinë, si valium, si qetësues. Kur unë kam një hall, nuk mendoj për Zotin, mendoj si ta zgjidh problemin. Më rrezikohet puna? Shkoj të punoj më mirë, mobilizohem vetë. Nuk është kështu.
Kaon Seriani: Në mendjen e Blushit, Zoti nuk është dikush që të dëgjon. Por në mendjen e besimtarit, Zoti pranon prezencën, ndërhyn, dëgjon, bën mrekulli, ofron ndihmë. Në besimin e krishterë, është një prezencë brenda besimtarit që mund t’i japë kurajo.
Pyetja 2 – Xhensil Shkëmbi, gazetar nga Korça (për Ben Blushin)
Pse ka kaq shumë rëndësi ndarja midis të mirës dhe të keqes, kur në hipotezën se Zoti nuk ekziston, edhe i miri edhe i keqi përfundojnë në të njëjtin vend (hiç)? Çfarë motivi ka një person të jetë i mirë në këtë jetë, kur mund t’ua hedhë të tjerëve dhe të përfitojë, sepse në fund të gjithë shkojnë në hiç?
Ben Blushi: Ju që flisni kështu nuk besoni në shoqërinë njerëzore. Më vjen keq për ju. Njeriu në vetvete ka aftësi të ndajë të mirën nga e keqja. Ne shkojmë të gjithë në kinema, shohim një film dhe 98% bien dakord se kush është aktori i mirë e kush i keq. Çfarë hyn Zoti këtu? Për Bill Gates – u nda nga gruaja. Sipas kritereve fetare, ai është i keq? Jo, ai është një nga shpikësit më të mëdhenj të botës. Nuk mund ta klasifikosh të keq vetëm sepse u nda. Cili është motivi për të qenë kontribues? Pasioni, talenti, nevoja për të fituar, interesi material, interesi moral.
Pyetja 3 (vazhdim) – i riu nga Kosova
Nëse unë kam plan t’ju vras por kam frikë nga burgu, a është kjo arsyeja e vetme që nuk e bëj? Nëse mund ta realizoja vrasjen në mënyrë perfekte dhe t’i shpëtoja burgut, a do ta bëja? Apo ka diçka në zemër që thotë se është e gabuar? Dostojevski te “Krimi dhe Ndëshkimi” tregon se Raskolnikov i shpëtoi ligjit, por ndërgjegjja e bëri të dorëzohej. Pra ligji nuk është zgjidhje, nevojitet bindja e brendshme që vjen nga Krishti. Ben Blushi është pro të mirës së imponuar apo pro të mirës së bindur?
Ben Blushi: Unë kam lexuar Shën Augustinin, Dostojevskin. Për të standardizuar të mirën, njeriu ka shpikur Zotin dhe shtetin. Ju thoni që Zoti ka shpikur njeriun. Jemi afër por edhe larg. Për të respektuar fqinjën, gruan, fëmijën, natyrën, njeriu kur s’kishte ligje shpiku Zotin, pastaj shpiku ligjet dhe shtetin. Shpikësi i gjithçkaje është njeriu.
Pyetja 4 – Merisa, studente psikologjie (për Kaonin)
Nëse mbështetemi te feja dhe vullneti i Zotit mbizotëron, a na hedh poshtë kjo besimin te shoqëria njerëzore dhe zhvillimi? A na bën automatike qenie jo racionale të udhëhequra nga një forcë që nuk e kemi parë?
Kaon Seriani: Fakti që kemi një ateist në panel tregon se është e mundur t’i rezistohet vullnetit të Zotit. Në krishtërim dhe islam, kur Zoti krijoi njerëzit e parë, ata kishin mundësi të kundërshtonin dhe kështu ndodhi. Ne e trashëgojmë këtë tendencë. Kjo nuk na kthen në robot, sepse ekziston liria e zgjedhjes. Në botëkuptimin teist, liria justifikohet; në botëkuptimin ateist, ne jemi produkt i një reaksioni kimik të pakontrolluar, gati të përcaktuar.
Pyetja 5 – Gilda Biba
Nëse Big Bang-un e quani krijimin e universit, pse jeni ndarë në dy palë – njëra thotë se shpërthimi nuk ka ndodhur, tjetra se ka ndodhur; njëra thotë materia ekzistonte
gjithmonë, tjetra se gjithçka u krijua nga asgjëja? Të dyja pretendojnë se janë shkencore. Si mund të jetë shkencore nëse ka më shumë se një version?
Ben Blushi: Unë i shkoj versionit të shkencës që Big Bang-u është shkaku parësor i krijimit të universit. Kush është shkaktari i Big Bang-ut? Një reaksion kimik, një shkëndijë. Si u soll në ekzistencë energjia nga asgjëja? Kjo është pyetje për shkencëtarët. Nuk e di.
Pyetja 6 – Dario Aruni, regjisor, ishte 7 vjet ateist, tani u kthye në islam
Zoti Blushi, keni disa premisa krejtësisht të gabuara faktikisht. Para krishterimit ekzistonte koncepti i jetimores? Nuk është e vërtetë. Po pse fokusohemi vetëm në Evropë? Hinduizmi ka tekste monoteiste, zoroastrianizmi, perëndia Wakantanka tek indigjenët e Amerikës – monoteizmi ka ekzistuar. Për Kaonin: Nëse besoni në Trinitetin (Ati, Biri, Shpirti i Shenjtë) dhe nëse ka jetë në planete të tjera, a është Krishti biri i Zotit edhe për alienët?
Kaon Seriani: Pyetja jote është teknike dhe teologjike. Por nëse ka jetë në planetë të tjerë dhe ata janë qenie të krijuara në imazhin e Perëndisë, atëherë padyshim Krishti do të ishte biri i Perëndisë edhe atje. Nuk është çështje besimi i verbër, por ka argumente.
Ben Blushi: Në krishtërimin në Afrikë dhe Azi, feja erdhi si fe e pushtuesit. Etiopianët e kishin Krishtin para bizantit, por në përgjithësi ka ardhur me pushtim.
Kaon Seriani: Zoti Blushi bën të njëjtin gabim që në filozofi quhet “gabimi gjenetik” (genetic fallacy). Nuk ka rëndësi SE SI dikush fillon të besojë; objekti i besimit është në mënyrë të pavarur i vërtetë ose jo. Se si e marrin afrikanët besimin nuk ka lidhje me të vërtetën e besimit në Zot.
Pyetja 7 – Irena, inxhiniere kimiste
Pse keni aq problem të pranoni se mund të ekzistojë një qenie ose forcë inteligjente krijuese, benevolentë, që ka sjellë në ekzistencë rregullat e universit? Ju thatë “në Mars nuk gjetën gjë” – por unë si shkencëtare studioj anën materiale, por pse nuk mund të ekzistojë diçka në një dimension tjetër që e kemi të vështirë ta perceptojmë? A është vetëm emocionale arsyeja që nuk e pranoni?
Ben Blushi: Diferenca mes jush (Kaonit dhe teistëve) dhe meje është se ju mendoni që Zoti është një qenie jashtë njeriut që e ka krijuar njeriun, kurse unë mendoj që Zoti është krijesë e njeriut – është ana më e mirë e njeriut, modeli i njeriut. Ju thoni se modeli është Jezu Krishti, unë them që njeriu ka krijuar një model të cilit do t’i ngjajë dhe po shkon aty përmes shkencës. Njeriu po bëhet Zot çdo ditë: fluturon, futet nën tokë, shkon në hapësirë, zgjat jetën. Kur të bëhet “Homo Deus”, do jetë i barabartë me Zotin, do bëjë vetëm mirë.
Pyetja vijuese për Ben Blushin
A besoni në pavdekësi, në jetën përtej?
Ben Blushi: Do të isha primitiv sikur të besoja se ka jetë pas vdekjes. Nëse do të jetojmë pas vdekjes, për çfarë stresi, për çfarë ziheni? Nuk keni gjetur ngushëllim.
Pyetja 8 – Rodon, për paradoksin epikurian
Nëse Zoti ekziston, ai ose është i pafuqishëm për të parandaluar të keqen (pra nuk është i plotëfuqishëm) ose nuk dëshiron ta parandalojë (pra nuk është i mirë). Si i përgjigjeni këtij paradoksi?
Kaon Seriani: Këtë pyetje e trajtoj në librin tim (kapitulli “Pse ka fëmijë me kancer”). Unë e ndaj problemin emocional nga problemi intelektual. Problemit emocional nuk i bën dot gjë, por problemi intelektual (mungesa e koherencës logjike) – ateistët kanë hequr dorë nga ky problem logjik, sepse barra është tek ata të tregojnë mospërputhje. Ka gjasa që një Zot i mirë ta lejojë të keqen për një të mirë më të madhe, si një mjek ose prind që lejon një operacion të dhimbshëm për shërimin e fëmijës. Kjo është një bisedë e vështirë që kërkon më shumë kohë.
MBYLLJAModeratori: Për shkak se koha ka ecur, do t’i jap fjalën Ben Blushit për falënderime dhe përmbyllje, dhe më pas Kaonit.
Ben Blushi: Unë dua të falënderoj të gjithë, Kaonin në radhë të parë. Ishte një takim shumë i bukur dhe interesant, një zbavitje intelektuale shumë e frytshme. Kaoni ka shkruar një libër shumë të bukur, pavarësisht se më ka përdorur mua në disa raste. Si letërsi, është shumë e bukur. Kam lexuar pak, do vazhdoj ta lexoj. Në fillim pyetja ishte “kush e fiton debatin?”. Kam përshtypjen se fiton ajo që parashikova unë – gruaja e Kaonit, të cilën dua ta falënderoj pa masë, sepse ajo është organizatorja e këtij takimi. Si konkluzion: mos u lodhni ta gjeni Zotin aty ku nuk është. Zoti jemi ne. Njeriu është Zoti. Kjo është finalja ime.
Kaon Seriani: Zoti Blushi e thotë mendimin e tij troç. Një nga arsyet pse e kam ftuar në dialog (imagjinar dhe tani real) është sepse ka guximin ta shprehë publikisht. Mënyra se si e mbylli diskutimin është afërt me Niçen – “Nuk ka Zot, jemi ne Zoti”. Unë e vlerësoj integritetin e tij intelektual, por kam merakët e mia. E para: nuk është bindëse në mënyrë racionale. E dyta: është e dëmshme, sepse në mungesë të Zotit vlerat morale bëhen subjektive dhe krijohet kaos moral. Gjithashtu, ateizmi nuk jep përgjigjet më të mira racionale për pyetjet më të rëndësishme: Nga jemi? Pse kemi ardhur? Pse ekziston gjithçka? Si filloi gjithçka? Dhe për këtë dizajn të mrekullueshëm në natyrë. Nga të trija këto pika, unë nuk mora një përgjigje.
Moderatori: Faleminderit të gjithëve për pjesëmarrjen dhe durimin.
Fundi i debatit.
