Një prej çështjeve më të ndjeshme për shqiptarët në sistemin juridik të Maqedonisë së Veriut – mundësia për ta dhënë provimin e jurisprudencës në gjuhën shqipe – është rikthyer fuqishëm në qendër të debatit politik dhe institucional. Paralajmërimet e fundit të liderëve të VLEN-it, Bilall Kasami dhe Izet Mexhiti, protestat e paralajmëruara të studentëve shqiptarë të drejtësisë dhe takimi urgjent me kryeministrin Hristijan Mickoski kanë hapur një proces të ri politik dhe juridik, i cili mund të sjellë ndryshime të rëndësishme në sistemin e drejtësisë.
Ngjarjet morën zhvillim të shpejtë brenda pak orësh. Fillimisht, bashkëkryetarët e VLEN-it, Bilall Kasami dhe Izet Mexhiti, publikuan në rrjetet sociale një mesazh të shkurtër, por me peshë të madhe politike:
“Provimi i jurisprudencës edhe në gjuhën shqipe! Së shpejti me lajme të mira…”
Postimet identike të dy liderëve u interpretuan menjëherë si sinjal se ekziston një marrëveshje politike ose se Qeveria është pranë një zgjidhjeje konkrete për një problem shumëvjeçar, i cili prej kohësh ka qenë kërkesë e studentëve shqiptarë dhe e subjekteve politike shqiptare.
Paralajmërimi nuk erdhi rastësisht. Ai u bë vetëm pak kohë para protestës së paralajmëruar në Shkup nga studentë shqiptarë të drejtësisë, të cilët kërkojnë që provimi i jurisprudencës të mund të jepet edhe në gjuhën shqipe. Për studentët, kjo përfaqëson jo vetëm një të drejtë gjuhësore, por edhe një çështje të barazisë reale profesionale.
Sipas tyre, nëse studimet juridike në universitete mund të ndiqen në gjuhën shqipe, atëherë edhe provimi profesional përfundimtar – që është kusht për hyrje në sistemin gjyqësor, prokurori, avokati, noterë dhe profesione të tjera juridike – duhet të jetë i qasshëm në të njëjtën gjuhë.
Vetëm disa orë pas këtyre paralajmërimeve publike, në Qeveri u zhvillua një takim pune mes kryeministrit Hristijan Mickoski dhe bashkëkryetarëve të VLEN-it, Bilall Kasami dhe Izet Mexhiti. Takimi u fokusua pikërisht te përdorimi i gjuhëve gjatë dhënies së provimit të jurisprudencës.
Pas takimit, Qeveria publikoi një komunikatë zyrtare, me tone më të kujdesshme sesa deklaratat paraprake të VLEN-it. Në vend të një konfirmimi të drejtpërdrejtë se provimi do të jepet në shqip, ekzekutivi foli për një proces institucional të gjetjes së një zgjidhjeje.
“Vetëm përmes një qasjeje të përbashkët, të mençur dhe dinjitoze mund të arrihet deri te zgjidhjet që do të nënkuptojnë përparim, besim të ndërsjellë dhe ecje të përbashkët drejt së ardhmes”, thuhej në kumtesën qeveritare.
Sipas Qeverisë, palët janë pajtuar se arsimi dhe dija përbëjnë themelin e çdo shteti modern dhe të suksesshëm, ndërsa institucionet po punojnë aktivisht për gjetjen e një formule që të jetë plotësisht në përputhje me Kushtetutën dhe me Ligjin për përdorimin e gjuhëve.
“Institucionet aktivisht punojnë në gjetjen e zgjidhjeve që do të jenë tërësisht të harmonizuara me Kushtetutën dhe Ligjin për përdorimin e gjuhëve, me qëllim sigurimin e sigurisë juridike dhe funksionalitetit”, theksoi Qeveria.
Kjo formulim është domethënës, pasi sugjeron se pushteti nuk e konsideron çështjen të mbyllur dhe se po kërkohet një model juridikisht i qëndrueshëm, që të mos krijojë probleme kushtetuese apo sfida ligjore në të ardhmen.
Në anën tjetër, VLEN e paraqiti zhvillimin si një sukses konkret politik dhe institucional. Në një reagim publik, koalicioni deklaroi se po e zgjidh një problem që, sipas tyre, BDI nuk arriti ta zgjidhë për më shumë se dy dekada qeverisje.
“Atë që BDI nuk e zgjidhi për dy dekada, ne po e zgjidhim me veprime konkrete”, deklaroi VLEN, duke akuzuar pushtetin e kaluar se e kishte përdorur çështjen vetëm për propagandë politike, pa dhënë zgjidhje reale.
Sipas VLEN-it, takimi me Mickoskin kishte për qëllim avancimin e një zgjidhjeje konkrete, funksionale dhe afatgjatë, në përputhje me Kushtetutën dhe Ligjin për përdorimin e gjuhëve.
Koalicioni qeverisës shqiptar theksoi se nuk synon zgjidhje “gjysmake”, por një model të plotë dhe të zbatueshëm që do të garantojë barazi reale për studentët shqiptarë dhe juristët e ardhshëm.
Megjithatë, çështja mbetet juridikisht dhe politikisht e ndjeshme.
Ministria e Drejtësisë më herët kishte theksuar se provimi i jurisprudencës nuk konsiderohet procedurë administrative, por provim profesional, ndërsa në sistemin e drejtësisë ekziston obligim ligjor për njohje aktive të gjuhës maqedonase. Pikërisht këtu qëndron edhe dilema kryesore juridike: si të mundësohet përdorimi i shqipes pa u interpretuar si cenim i standardeve profesionale ose si zgjerim i kompetencave gjuhësore në sistemin e drejtësisë përtej asaj që lejon Kushtetuta.
Për këtë arsye, në qarqet politike dhe juridike po diskutohen disa modele të mundshme. Një prej opsioneve është organizimi i provimit me përkthim simultan ose materiale dygjuhësore, një tjetër është krijimi i një procedure të veçantë ligjore, ndërsa nuk përjashtohet as nevoja për ndryshime ligjore nëse vlerësohet e domosdoshme. Megjithatë, deri më tani asnjë model konkret nuk është konfirmuar zyrtarisht.
Ndërkohë, një pjesë e mediave maqedonase raportuan se tema ka krijuar tensione brenda koalicionit qeverisës, duke e paraqitur si një përplasje potenciale ndërmjet VMRO-DPMNE-së dhe partnerëve shqiptarë të VLEN-it. Sipas këtyre interpretimeve, VLEN ka nevojë të dëshmojë se mund të realizojë kërkesa konkrete për shqiptarët, ndërsa VMRO-DPMNE përpiqet të shmangë perceptimin se po zgjerohet dygjuhësia në drejtësi në kundërshtim me kufizimet kushtetuese.
Megjithatë, deri tani nuk ka sinjale zyrtare për përçarje në Qeveri. Përkundrazi, komunikatat publike nga të gjitha palët kanë insistuar në bashkëpunim institucional dhe në gjetjen e një zgjidhjeje të pranueshme për të gjithë.
Për momentin, mbetet e paqartë se kur dhe në çfarë forme konkretisht provimi i jurisprudencës do të mund të jepet në gjuhën shqipe. Ajo që është e sigurt është se tema tashmë është vendosur në tavolinën e vendimmarrjes politike dhe juridike, ndërsa javët në vijim pritet të tregojnë nëse paralajmërimet për “lajme të mira” do të shndërrohen në vendim konkret institucional.
