I. KONTEKSTI HISTORIK DHE PROLOGU I TRAGJEDISË
1. Masakra e Tivarit përbën një nga tragjeditë më të mëdha të shekullit XX në historinë shqiptare
Sipas Uran Butkës, Masakra e Tivarit ishte një nga plojat më të mëdha, më të përgjakshme dhe më të pabesa të kryera kundër shqiptarëve të Kosovës dhe viseve të tjera shqiptare nën Jugosllavi. Ajo u projektua dhe u realizua nga pushteti komunist jugosllav gjatë muajve mars dhe prill 1945, ndërsa për dekada të tëra mbeti e mbuluar nga heshtja zyrtare.
2. Për gjysmë shekulli, tragjedia u mbajt pothuajse e fshehur
Autori vëren se për Masakrën e Tivarit është folur dhe shkruar shumë pak, ndërsa trajtimet e bëra kanë qenë të pjesshme dhe të njëanshme. Sipas tij, kjo ndodhi sepse u anashkaluan dokumente të rëndësishme arkivore dhe u shmang trajtimi i rolit të pushtetit komunist shqiptar në këtë ngjarje.
3. Pushteti jugosllav e paraqiti masakrën si një incident aksidental
Sipas Butkës, ndonëse autoritetet jugosllave ishin projektuesit dhe urdhëruesit e tragjedisë, ato e paraqitën atë si një dramë të rastësishme dhe jo si një operacion të paramenduar. Në të njëjtën kohë, regjimi komunist shqiptar heshti plotësisht për këtë ngjarje.
4. Për rindërtimin e ngjarjeve, autori ka përdorur arkiva nga disa vende
Libri mbështetet në dokumente të Arkivit të Shtetit të Shqipërisë, Arkivit të Kosovës, arkivave të ish-Jugosllavisë, Britanisë së Madhe, si dhe në dokumente të shërbimeve amerikane dhe botime historike të periudhës.
5. Sipas autorit, akti i parë i tragjedisë u zhvillua në territorin shqiptar
Uran Butka thekson se mijëra shqiptarë u masakruan që në fazat e para të marshimit, brenda territorit të Shqipërisë, prandaj shteti shqiptar i sotëm ka detyrimin moral dhe historik për ta ndriçuar këtë tragjedi.
6. Kosova kishte qenë pjesë e shtetit shqiptar gjatë Luftës së Dytë Botërore
Sipas autorit, gjatë luftës Kosova dhe viset e tjera shqiptare ishin bashkuar me Shqipërinë dhe funksiononin si një njësi politike, administrative dhe ekonomike.
7. Udhëheqja jugosllave e konsideronte rikthimin e Kosovës një objektiv strategjik
Pas luftës, strukturat politike dhe ushtarake jugosllave mobilizuan komunistët, nacionalistët serbë, çetnikët dhe aparatin e sigurisë për të rivendosur kontrollin mbi Kosovën.
8. Autori e lidh politikën antishqiptare me projektet e Vasa Çubriloviçit
Sipas librit, memorandumet e Vasa Çubriloviçit të viteve 1937 dhe 1944 përbënin bazën ideologjike të politikave të spastrimit etnik ndaj shqiptarëve.
9. Çubriloviçi parashikonte zhdukjen ose shpërnguljen e shqiptarëve
Në dokumentet e cituara nga Butka, Vasa Çubriloviçi propozonte dy rrugë për zgjidhjen e “çështjes shqiptare”: zhdukjen fizike ose shpërnguljen masive të shqiptarëve nga trojet e tyre.
10. Lufta konsiderohej momenti më i favorshëm për spastrimin etnik
Sipas dokumenteve të cituara në libër, Çubriloviçi argumentonte se luftërat krijonin kushtet më të përshtatshme për kryerjen e ndryshimeve të mëdha demografike dhe etnike.
11. Ai kërkonte përdorimin e ushtrisë për dëbimin e shqiptarëve
Sipas dokumenteve të sjella nga autori, ushtria duhej të përdorej për të spastruar territoret nga shqiptarët dhe për të krijuar kushte për kolonizimin e tyre me elementë sllavë.
12. Projekti parashikonte edhe konfiskimin e pronave
Çubriloviçi propozonte krijimin e kampeve të përqendrimit, konfiskimin e pronave dhe shpërnguljen e shqiptarëve drejt vendeve të tjera.
13. Krahas spastrimit etnik, synohej kolonizimi i trojeve shqiptare
Autori thekson se krahas largimit të shqiptarëve, projekti parashikonte vendosjen e kolonëve serbë, malazezë dhe maqedonas në territoret e zbrazura.
14. Kosova konsiderohej “reaksionare” nga udhëheqja komuniste jugosllave
Sipas Butkës, udhëheqja jugosllave e konsideronte Kosovën një vatër kundërrevolucionare dhe irredentiste që duhej nënshtruar dhe transformuar etnikisht.
15. Shqiptarët e Kosovës ishin të armatosur dhe të vendosur për të mbrojtur identitetin e tyre
Autori thekson se në fund të luftës popullsia shqiptare e Kosovës ishte e ndërgjegjshme dhe e gatshme për të mbrojtur qenien kombëtare dhe kufijtë etnikë shqiptarë.
II. BASHKËVEPRIMI USHTARAK JUGOSLLAVO-SHQIPTAR
16. Tito kërkoi dërgimin e forcave shqiptare në Kosovë
Sipas Uran Butkës, Titoja, si komandant i përgjithshëm i Ushtrisë Nacionalçlirimtare të Jugosllavisë, kërkoi nga Enver Hoxha që formacione të Ushtrisë NÇ të Shqipërisë të kalonin në Kosovë dhe Jugosllavi për të luftuar kundër “pushtuesve dhe reaksionit”. Kjo kërkesë u përsërit disa herë gjatë vitit 1944.
17. Enver Hoxha e pranoi kërkesën jugosllave
Më 12 shtator 1944, Enver Hoxha urdhëroi Korparmatën I që të përgatiste dhe të niste menjëherë dy brigada për në Kosovë. Në interpretimin e Butkës, ky vendim ishte një nga aktet kryesore të bashkëveprimit ushtarak shqiptaro-jugosllav.
18. Dërgimi i brigadave u mbajt i fshehtë edhe nga britanikët
Butka thekson se objektivi i vërtetë i brigadave shqiptare nuk iu tregua as misionarëve britanikë, ndonëse ata ishin aleatë në luftë. Enver Hoxha porosiste që “inglizëve” të mos u tregohej objektivi i brigadave që do të shkonin në Kosovë.
19. Brigadat shqiptare nuk u dërguan vetëm kundër gjermanëve
Sipas autorit, forcat shqiptare u përdorën jo vetëm në luftën kundër trupave gjermane në tërheqje, por sidomos për të ndihmuar në shtypjen e rezistencës shqiptare në Kosovë, të cilën dokumentet komuniste e quanin “reaksion”.
20. Titoja synonte ta shmangte përplasjen e drejtpërdrejtë serbo-shqiptare
Butka argumenton se udhëheqja jugosllave e dinte se ndërhyrja e drejtpërdrejtë e forcave serbe në Kosovë do të ndeshte rezistencë të ashpër. Prandaj përdorimi i brigadave nga Shqipëria krijonte përshtypjen se shqiptarët po hynin në Kosovë “si vëllezër”, jo si pushtues.
21. Sipas Adem Demaçit, ky ishte “grushti më i madh” kundër Kosovës
Në libër citohet Adem Demaçi, sipas të cilit hyrja e brigadave shqiptare në Kosovë zbuti qëndresën popullore, sepse u përhap thirrja: “Shpërndahuni, vllazën, se nuk luftojmë vllau me vllaun”. Sipas këtij interpretimi, kjo i shërbeu drejtpërdrejt strategjisë jugosllave.
22. Enver Hoxha urdhëroi luftë pa mëshirë kundër nacionalistëve shqiptarë
Në librin e Butkës citohet një urdhër i Enver Hoxhës ku kërkohej që “nacionalistët dhe reaksionarët shqiptarë” të asgjësoheshin pa mëshirë brenda dhe jashtë kufijve. Ky urdhër paraqitet nga autori si dëshmi e qëndrimit antikombëtar të udhëheqjes komuniste shqiptare.
23. Brigadat shqiptare u përdorën për të ngritur pushtetin nacionalçlirimtar në Kosovë
Sipas planit të Korparmatës I, brigadat shqiptare duhej të ndihmonin në organizimin e pushtetit nacionalçlirimtar në krahinat ku hynin, të bënin mobilizim, çarmatim dhe të bashkëpunonin me forcat e Kosmetit.
24. Mobilizimi i kosovarëve do të bëhej edhe për ushtrinë e Titos
Në urdhër-operacionin e cituar nga Butka thuhej se mobilizimi i kosovarëve do të bëhej si për ushtrinë shqiptare, ashtu edhe për ushtrinë e Titos, “pa asnjë dallim”. Kjo tregon se shqiptarët e Kosovës po futeshin në skemën ushtarake jugosllave.
25. Brigadat shqiptare goditën edhe forcat nacionaliste shqiptare
Butka përmend se Brigada V dhe Brigada III, para dhe gjatë hyrjes në Kosovë, u përdorën për të goditur forcat nacionaliste shqiptare, përfshirë strukturat e Gani Kryeziut dhe të tjera formacione antikomuniste.
26. Kosova shihej nga komunistët si territor që duhej “spastruar” politikisht
Në dokumentet e kohës, grupimet kombëtare shqiptare cilësoheshin si “banda”, “reaksionarë” ose “armiq”. Kjo gjuhë politike shërbeu për të justifikuar operacionet ushtarake kundër tyre.
27. U hartua urdhër-veprimi i përbashkët jugosllavo-shqiptar për Drenicën
Butka boton urdhër-veprimin e përbashkët të Shtabit Operativ për Kosovë e Metohi të Armatës V të Jugosllavisë dhe Ushtrisë NÇ të Shqipërisë. Ky dokument parashikonte spastrimin e Drenicës nga forcat e armatosura shqiptare.
28. Drenica konsiderohej qendra kryesore e qëndresës shqiptare
Në dokumentet e cituara, Drenica përshkruhej si vatër e fortë e rezistencës shqiptare, me grupe të armatosura që drejtoheshin nga Mehmet Gradica, Shaban Polluzha dhe prijës të tjerë.
29. Brigadat shqiptare morën sektorë konkretë në operacionet kundër Drenicës
Në urdhër-veprim përcaktoheshin qartë zonat ku do të vepronin brigadat jugosllave dhe ato shqiptare. Brigada V e Shqipërisë dhe Brigada III e Shqipërisë përmenden si pjesë e këtij operacioni spastrues.
30. Bashkëveprimi ushtarak shqiptaro-jugosllav krijoi terrenin për mobilizimin e mëvonshëm të shqiptarëve
Sipas logjikës së librit, shtypja e rezistencës shqiptare, çarmatimi i popullsisë dhe bashkëpunimi i divizioneve shqiptare me strukturat jugosllave krijuan kushtet për mobilizimin masiv të shqiptarëve që më pas do të dërgoheshin drejt Sremit, Adriatikut dhe Tivarit.
III. SREMI, DRENICA DHE PROLOGU I MASAKRËS
31. Para Tivarit, shqiptarët u goditën edhe në Srem e Drenicë
Uran Butka e sheh Masakrën e Tivarit jo si ngjarje të izoluar, por si pjesë të një vargu goditjesh kundër shqiptarëve të Kosovës. Para saj përmenden mobilizimet për në Srem, shtypja e Drenicës, vrasjet masive dhe vendosja e regjimit ushtarak jugosllav në Kosovë.
32. Brigada VI kosovare u dërgua në Vojvodinë
Sipas librit, Brigada VI kosovare u dërgua në fillim të vitit 1945 drejt Vojvodinës. Atje luftëtarët shqiptarë nuk u trajtuan si bashkëluftëtarë të barabartë, por si forcë e dyshuar, e kontrolluar dhe e nënshtruar nga komanda jugosllave.
33. Kryengritja e shqiptarëve në Brigadën VI u shtyp me gjyq ushtarak
Butka përmend se pas pakënaqësive dhe revoltës së shqiptarëve në këtë brigadë, u ngrit gjyq ushtarak. Fadil Hoxha përmendet si pjesë e mekanizmit që gjykoi dhe dënoi kryengritësit shqiptarë.
34. Brigada VII kosovare u nis drejt Sremit
Një tjetër episod i rëndësishëm ishte nisja e Brigadës VII kosovare drejt frontit të Sremit. Kjo brigadë përbëhej kryesisht nga shqiptarë të Kosovës, të cilët u larguan nga vendi i tyre në një kohë kur në Drenicë dhe vise të tjera kishin nisur represionet.
35. Shaban Polluzha refuzoi të largohej nga Kosova kur mësoi për masakrat
Sipas librit, Shaban Polluzha fillimisht pranoi të shkonte drejt Sremit, por pasi mori lajme për vrasjet dhe represionin ndaj shqiptarëve në Drenicë, u kthye me luftëtarët e tij për të mbrojtur popullsinë vendase.
36. Kthimi i Shaban Polluzhës shënoi fillimin e përplasjes së madhe në Drenicë
Kthimi i forcave të Shaban Polluzhës në Drenicë u pa nga pushteti jugosllav si rebelim i hapur. Prej këtij momenti, kundër tij dhe forcave shqiptare u organizua një operacion i madh ushtarak.
37. Drenica u godit nga forca të shumta jugosllave
Butka shkruan se për shtypjen e qëndresës së Drenicës u angazhuan divizione dhe brigada jugosllave, si dhe formacione të tjera të armatosura. Kjo tregon se rezistenca shqiptare nuk shihej si episod lokal, por si pengesë serioze politike e ushtarake.
38. Shaban Polluzha luftoi kundër ripushtimit jugosllav
Në interpretimin e Uran Butkës, Shaban Polluzha nuk ishte “reaksionar”, siç e quanin dokumentet komuniste, por një prijës i qëndresës shqiptare që u ngrit kundër dhunës, çarmatimit dhe rikthimit të pushtetit serbo-jugosllav në Kosovë.
39. Mehmet Gradica ishte një tjetër figurë e rëndësishme e rezistencës
Krahas Shaban Polluzhës, libri përmend edhe Mehmet Gradicën si një nga figurat kryesore të qëndresës së armatosur në Drenicë. Ai përfaqësonte krahun luftarak të mbrojtjes së Kosovës nga operacionet jugosllave.
40. Luftimet në Drenicë u shoqëruan me vrasje të shumta
Sipas Butkës, operacionet në Drenicë nuk ishin vetëm luftime të zakonshme ushtarake, por u shoqëruan me vrasje, djegie, arrestime dhe ndëshkime kolektive ndaj popullsisë shqiptare.
41. Vendosja e regjimit ushtarak në Kosovë ishte hap kyç drejt mobilizimit masiv
Pas shtypjes së qëndresës në Drenicë dhe vise të tjera, pushteti jugosllav vendosi regjimin ushtarak në Kosovë. Ky regjim krijoi bazën ligjore dhe ushtarake për mobilizimin e dhunshëm të shqiptarëve.
42. Regjimi ushtarak synonte kontrollin e plotë të Kosovës
Sipas librit, vendosja e administrimit ushtarak nuk ishte masë e përkohshme sigurie, por instrument për të nënshtruar Kosovën, për të çarmatosur popullsinë dhe për të dobësuar çdo mundësi të rezistencës shqiptare.
43. Mobilizimi u bë në kushte frike dhe dhune
Shqiptarët nuk u thirrën si qytetarë të barabartë në një ushtri të rregullt, por u mblodhën nën presion. Në shumë raste, sipas autorit, refuzimi i mobilizimit sillte arrestim, dhunë ose ekzekutim.
44. Qëllimi i mobilizimit nuk ishte vetëm ushtarak
Butka argumenton se mobilizimi i shqiptarëve nuk lidhej thjesht me nevojën për luftë kundër gjermanëve, sepse lufta po shkonte drejt fundit. Sipas tij, qëllimi kryesor ishte largimi i meshkujve shqiptarë të aftë për luftë nga Kosova.
45. Largimi i të rinjve shqiptarë dobësonte mundësinë e vetëmbrojtjes së Kosovës
Duke i marrë mijëra burra e djem nga Kosova dhe duke i dërguar larg, pushteti jugosllav e dobësonte rezistencën e brendshme shqiptare. Në këtë kuptim, mobilizimi ishte parathënia e drejtpërdrejtë e kolonave të vdekjes që do të përfundonin në Tivar.
IV. MOBILIZIMI I SHQIPTARËVE DHE KAZERMAT E PRIZRENIT
46. Mobilizimi i shqiptarëve u paraqit si nevojë për frontin, por sipas Butkës kishte qëllim politik
Uran Butka argumenton se rekrutimi masiv i shqiptarëve u justifikua me nevojën për plotësimin e njësive jugosllave në frontet e fundit të luftës. Por, sipas tij, në thelb synohej largimi i burrave shqiptarë nga Kosova, çarmatimi i tyre dhe pamundësimi i rezistencës kombëtare.
47. U mobilizuan dhjetëra mijëra shqiptarë
Në libër thuhet se u mobilizuan thuajse 50.000 shqiptarë, kryesisht të moshës së re. Ky mobilizim u bë nën drejtimin e strukturave jugosllave dhe u shoqërua me masa të rrepta policore.
48. Mobilizimi u bë me dhunë, arrestime dhe kërcënime
Sipas Butkës, shqiptarët që nuk pranonin të mobilizoheshin përballeshin me dhunë, burgosje ose ekzekutim. Kjo tregon se procesi nuk ishte vullnetar, por i imponuar nga pushteti ushtarak.
49. Shumë shqiptarë u arratisën për t’i shpëtuar mobilizimit
Autori përmend se qindra shqiptarë u fshehën në male, u bashkuan me formacionet e rezistencës ose kaluan kufirin drejt Shqipërisë e Greqisë për t’i shpëtuar mobilizimit jugosllav.
50. Propaganda përdori emrin e Enver Hoxhës për t’i bindur shqiptarët
Sipas librit, pas humbjeve dhe zhgënjimeve të mëparshme, shqiptarët nuk besonin më lehtë se po thirreshin për luftë kundër gjermanëve. Prandaj u përdor mashtrimi se “po i kërkon Enver Hoxha” dhe se do të shkonin në Shqipëri.
51. Shumë shqiptarë u nisën duke besuar se po shkonin për Shqipërinë
Butka thekson se për shkak të ndjenjës së fortë kombëtare, shumë shqiptarë iu përgjigjën thirrjes sepse besuan se po shkonin në ndihmë të Shqipërisë. Më pas, sipas autorit, ata u çarmatosën dhe u futën në kazermat e Prizrenit.
52. Prizreni u bë qendra kryesore e grumbullimit
Rekrutët shqiptarë nga shumë vise të Kosovës dhe trevave shqiptare u grumbulluan në Prizren. Ky qytet, me rëndësi të madhe historike për shqiptarët, u shndërrua në pikënisjen e kolonave drejt Adriatikut.
53. Kazermat e Prizrenit u kthyen në kamp përqendrimi
Sipas përshkrimit të Butkës dhe dëshmive të mbijetuarve, kazermat e Prizrenit u rrethuan me tela dhe u përdorën për grumbullimin, kontrollin dhe çarmatimin e shqiptarëve të mobilizuar.
54. Rekrutët u çarmatosën plotësisht
Në Prizren, shqiptarëve iu morën armët. Sipas dëshmive, kontrolli ishte aq i rreptë sa nuk u lanë as sende të vogla mbrojtëse, si brisqe apo shkopinj, me të cilët mund të mbështeteshin gjatë rrugës.
55. Në Prizren u vranë ose u ndaluan disa nga njerëzit më të dyshuar për rezistencë
Sipas librit, në këtë fazë u veçuan dhe u goditën krerët më të vendosur të rezistencës shqiptare. Kjo e bënte kolonën më të lehtë për t’u kontrolluar gjatë marshimit.
56. Rekrutët ishin të veshur keq dhe të papërgatitur për marshim të gjatë
Dëshmitë tregojnë se shumë prej tyre ishin marrë nga shtëpitë pa u lejuar të përgatiteshin. Shumë ishin me rroba të holla, me opinga të dobëta, madje disa më vonë ecën zbathur.
57. Në kolonat kishte edhe të mitur dhe burra të moshuar
Edhe pse mobilizimi duhej të përfshinte burra të aftë për luftë, në dëshmi përmenden djem nën moshën 16-vjeçare dhe burra shumë më të moshuar, gjë që dëshmon karakterin arbitrar të rekrutimit.
58. Rekrutët u trajtuan si të dyshuar, jo si ushtarë të rregullt
Sipas Butkës, shqiptarët e mobilizuar nuk kishin status real të luftëtarëve të barabartë. Ata u shoqëruan nga forca të armatosura, u mbajtën të paarmatosur dhe u kontrolluan si robër.
59. Divizionet shqiptare ndihmuan në dorëzimin e të arratisurve tek jugosllavët
Libri thekson se disa shqiptarë që kishin dezertuar nga njësitë jugosllave ose ishin dorëzuar te brigadat shqiptare, iu kthyen sërish autoriteteve jugosllave. Kjo paraqitet nga Butka si një nga përgjegjësitë më të rënda të pushtetit komunist shqiptar.
60. Enver Hoxha dha urdhër që të arratisurit t’i dorëzoheshin Divizionit 52 jugosllav
Në dokumentet e cituara në libër, Enver Hoxha urdhëron që të arratisurit e dorëzuar në divizionet shqiptare t’i dërgohen Divizionit 52. Sipas Butkës, ky urdhër tregon bashkëpunimin institucional në kthimin e shqiptarëve te strukturat që i ndiqnin dhe i ndëshkonin.
V. RRUGA E KALVARIT DHE KOLONAT E MARSIT 1945
61. Nga Prizreni u formuan kolonat që do të merrnin rrugën drejt Adriatikut
Pas grumbullimit në Prizren, të mobilizuarit shqiptarë u ndanë në disa kolona ose eshalone. Sipas Uran Butkës, këto kolona u nisën në fund të marsit 1945 drejt Shqipërisë dhe më pas drejt Malit të Zi, me pretekstin se do të dërgoheshin në front.
62. Kolona e parë u nis më 24 mars 1945
Sipas dokumenteve të cituara në libër, kolona e parë u nis nga Prizreni më 24 mars 1945. Ajo përbëhej nga rreth 2.200–2.600 shqiptarë dhe shoqërohej nga një batalion i Brigadës së 27-të serbe.
63. Gjatë rrugës nisën eliminimet e para
Krahasimi i dokumenteve dhe dëshmive e çon Butkën në përfundimin se qindra shqiptarë të kolonës së parë u eliminuan ose u zhdukën para se të arrinin në Tivar. Kjo e bën të qartë se tragjedia nuk filloi në Tivar, por shumë më herët.
64. Vrasje u kryen që në afërsi të Suharekës dhe Kukësit
Sipas dëshmive të mbledhura nga autori, disa shqiptarë u ekzekutuan gjatë rrugës dhe trupat e tyre u hodhën në humnera dhe vende të izoluara, në mënyrë që gjurmët të zhdukeshin.
65. Rekrutët përjetuan torturën e etjes
Një nga torturat më të rënda të përshkruara në libër ishte etja. Edhe pse kolona kalonte pranë burimeve dhe përrenjve, shumë shqiptarëve nuk u lejohej të pinin ujë dhe ata që përpiqeshin ta bënin, rrezikonin të vriteshin.
66. Nazif Plaka dhe një bashkëudhëtar i tij u vranë pranë një kroi
Sipas një dëshmie të përfshirë në libër, Nazif Plaka nga Brodi i Ferizajt dhe një shok i tij kërkuan leje për të pirë ujë. Ata u qëlluan pas shpine dhe mbetën të vdekur pranë burimit.
67. Ushqimi i dhënë në Kukës shkaktoi vuajtje të mëdha
Butka përmend dëshmi sipas të cilave në Kukës rekrutëve iu dha mish shumë i kripur, që ua shtoi edhe më shumë etjen. Në kushte të mungesës së ujit, kjo u kthye në një formë torture fizike.
68. Shumë shqiptarë ecnin zbathur dhe me këmbë të përgjakura
Sipas dëshmitarëve, mbi 80 për qind e të mobilizuarve kishin këpucë të dëmtuara ose nuk kishin fare këpucë. Rrugëtimi i gjatë i detyroi të ecnin me këmbë të gjakosura dhe të mbuluara me plagë.
69. Të sëmurët dhe të rraskapiturit ekzekutoheshin
Shqiptarët që nuk mund të vazhdonin marshimin ose që konsideroheshin si simulues, sipas dëshmive të mbledhura nga autori, shpeshherë pushkatoheshin në vend dhe liheshin pa varr.
70. Rekrutët u detyruan të përshkonin distanca tepër të gjata
Kolonat përshkonin deri në 60 kilometra në ditë. Për njerëz të uritur, të lodhur dhe të paarmatosur, kjo përbënte një sprovë të tmerrshme fizike.
71. Në Fushë-Arrëz ndodhën ekzekutime të tjera
Sipas dokumenteve dhe dëshmive të përdorura nga Butka, në Fushë-Arrëz një grup i madh shqiptarësh u vra natën, ndërsa trupat e tyre u hodhën në një hendek dhe u mbuluan për të fshehur gjurmët e krimit.
72. Vrasjet gjatë rrugës u pranuan edhe nga disa funksionarë shqiptarë
Libri sjell dëshmi të figurave të larta të sistemit komunist shqiptar, të cilët vite më vonë pranuan se gjatë rrugës nga Kosova deri në Mal të Zi u vranë qindra shqiptarë pa gjyq dhe pa asnjë faj.
73. Shqiptarët që arratiseshin dhe dorëzoheshin tek autoritetet shqiptare u ktheheshin jugosllavëve
Sipas dëshmive të cituara nga Butka, shumë shqiptarë që arritën të iknin nga kolonat dhe u dorëzuan tek organet shqiptare të sigurisë, u rikthyen përsëri në duart e komandove jugosllave.
74. Kolona e dytë u nis nga Prizreni më 26 mars 1945
Sipas raportit të Kolonës IV të Armatës Jugosllave, kolona e dytë kishte 2.380 shqiptarë, ndërsa dëshmitari Azem Hajdini-Xani pohonte se gjatë rrugës numri i saj u rrit ndjeshëm me rekrutë të tjerë.
75. Tivari ishte pika përfundimtare e një rruge të mbushur me vuajtje dhe vdekje
Sipas Uran Butkës, masakra e 31 marsit 1945 nuk mund të kuptohet e shkëputur nga ajo që ndodhi gjatë marshimit. Prizreni, Kukësi, Puka, Fushë-Arrëzi, Shkodra dhe rruga drejt Malit të Zi përbënin, sipas tij, pjesë të së njëjtës tragjedi, të cilën ai e quan “Rruga e Kalvarit”.
VI. MASAKRA NË TIVAR DHE MONOPOLI I DUHANIT
76. Kolona e dytë arriti në Tivar më 31 mars 1945
Sipas Uran Butkës, kolona e dytë e rekrutëve shqiptarë, e nisur nga Prizreni më 26 mars, arriti në Tivar më 31 mars 1945. Ajo kishte kaluar një rrugë të gjatë, të lodhshme dhe të përgjakshme, me të vrarë, të plagosur, të sëmurë dhe të rraskapitur.
77. Rekrutët shqiptarë iu dorëzuan Brigadës X malazeze
Në Tivar, kolona shqiptare iu dorëzua Brigadës X malazeze. Kjo brigadë përmendet në libër si forca kryesore që kreu masakrën, me komandant Gasha/Gosha Markoviçin dhe me kuadro të tjerë ushtarakë e politikë.
78. Vendi kryesor i masakrës ishte Monopoli i Duhanit
Masakra më e madhe ndodhi në oborrin dhe ndërtesën e Monopolit të Duhanit në Tivar. Sipas përshkrimeve të librit, ky vend ishte i përshtatshëm për kurth: oborr i rrethuar, hyrje e ngushtë, mure të larta dhe pozicione të kontrollueshme nga ushtarët e armatosur.
79. Rekrutët shqiptarë ishin të paarmatosur
Një nga elementët më të rëndësishëm të tragjedisë është se shqiptarët që u futën në Tivar ishin të çarmatosur. Ata nuk kishin mjete mbrojtëse dhe ndodheshin nën kontrollin e përcjellësve ushtarakë jugosllavë.
80. Sipas Butkës, kurthi ishte i parapërgatitur
Autori e paraqet masakrën jo si shpërthim të rastësishëm dhune, por si operacion të paramenduar. Vendosja e rojeve, drejtimi i kolonës drejt Monopolit, përqendrimi i rekrutëve në një hapësirë të mbyllur dhe hapja e zjarrit dëshmojnë, sipas tij, planifikim.
81. Para hyrjes në oborr, rekrutët u goditën me shufra hekuri
Dëshmitë e të mbijetuarve tregojnë se në hyrje të Monopolit ishin vendosur ushtarë që i godisnin shqiptarët me shufra hekuri, kondakë dhe mjete të tjera. Kjo krijoi panik, rrëmujë dhe përgatiti terrenin për masakrën.
82. Zjarri u hap nga disa drejtime
Sipas dëshmive, mbi shqiptarët u hap zjarr me pushkë, mitraloza dhe bomba dore. Ata u qëlluan nga kodrat përreth, nga ndërtesat dhe nga ushtarët e vendosur pranë oborrit.
83. Rekrutët nuk kishin mundësi reale të mbroheshin
Të paarmatosur, të lodhur, të uritur dhe të futur në një hapësirë të kufizuar, shqiptarët nuk kishin mundësi të organizonin rezistencë. Për këtë arsye, versioni jugosllav që i fajësonte shqiptarët për “revoltë” shihet nga Butka si përpjekje për të fshehur krimin.
84. Masakra u krye me egërsi të madhe
Në libër përshkruhen skena të rënda: njerëz të vrarë në këmbë, të plagosur që kërkonin ujë, trupa të grumbulluar mbi njëri-tjetrin dhe të mbijetuar që shpëtuan vetëm duke u fshehur nën kufoma.
85. Azem Hajdini-Xani mbijetoi duke u fshehur mes kufomave
Një nga dëshmitë më të fuqishme është ajo e Azem Hajdinit-Xanit. Ai rrëfen se mbeti gjallë mes trupave të vrarë dhe më vonë arriti të dëshmonte për masakrën, duke u bërë një nga zërat kryesorë të kujtesës historike të Tivarit.
86. Bajram Gola e quajti masakrën krim lufte të paprecedent
Bajram Gola, oficer dhe dëshmitar i rëndësishëm, e cilësoi masakrën si një krim lufte të pashembullt ndaj rekrutëve shqiptarë. Ai akuzoi Brigadën X malazeze dhe komandën e saj për vrasjen e shqiptarëve të paarmatosur.
87. Sipas Bajram Golës, në Monopolin e Duhanit u masakruan rreth 1.700 shqiptarë
Gola kundërshtoi shifrat e ulëta të raportuara nga autoritetet jugosllave dhe pohoi se numri i të vrarëve në oborrin e Monopolit ishte shumë më i madh, rreth 1.700 rekrutë shqiptarë.
88. Autoritetet jugosllave dhanë shifra më të ulëta
Raportet jugosllave përmendnin disa qindra të vrarë, zakonisht rreth 300–550. Butka i trajton këto shifra si të zvogëluara qëllimisht për të minimizuar përgjegjësinë e shtetit jugosllav.
89. Aleksandër Rankoviçi e quajti ngjarjen “gabim të tmerrshëm”
Në Kongresin e PKS-së, Rankoviçi pranoi se ndaj shqiptarëve ishte bërë një “gabim i tmerrshëm”. Megjithatë, sipas Butkës, edhe ky pranim ishte i pjesshëm, sepse e minimizonte numrin e viktimave dhe shmangte përgjegjësinë e plotë politike.
90. Pas masakrës, u tentua të fshiheshin gjurmët
Pas vrasjeve, trupat e viktimave u larguan me nxitim. Një pjesë, sipas dëshmive, u hodh në det; një pjesë u varros nga banorët shqiptarë të Tivarit në varrezat myslimane; të tjerë u hodhën në shpella, transhe ose vende të panjohura. Kjo e bëri të vështirë identifikimin e viktimave dhe zbardhjen e plotë të krimit.
VII. VIKTIMAT, PËRGJEGJËSITË DHE HESHTJA PAS MASAKRËS
91. Numri i viktimave mbetet i debatueshëm
Uran Butka thekson se numri i të vrarëve në Masakrën e Tivarit ndryshon sipas burimeve. Raportet jugosllave japin shifra më të ulëta, ndërsa dëshmitë shqiptare dhe përllogaritjet e të mbijetuarve flasin për përmasa shumë më të mëdha.
92. Burimet jugosllave përmendin disa qindra të vrarë
Në dokumentet jugosllave përmenden zakonisht 300, 430, 450 ose rreth 550 shqiptarë të vrarë e të plagosur. Sipas Butkës, këto shifra kanë synuar ta paraqesin ngjarjen si incident të kufizuar.
93. Dëshmitë shqiptare flasin për mijëra të vrarë e të zhdukur
Dëshmitarë si Azem Hajdini dhe Bajram Gola flasin për shifra shumë më të larta. Në disa përllogaritje, numri i shqiptarëve të vrarë, të zhdukur, të mbytur ose të helmuar gjatë gjithë rrugëtimit dhe pas tij shkon në disa mijëra.
94. Sipas Butkës, Masakra e Tivarit nuk duhet kufizuar vetëm te oborri i Monopolit
Autori këmbëngul se Tivari ishte kulmi i tragjedisë, por jo i gjithë krimi. Sipas tij, vrasjet nisën në Kosovë, vazhduan në territorin shqiptar dhe u shtrinë më tej në Mal të Zi, Dalmaci e vende të tjera ku u dërguan rekrutët shqiptarë.
95. Fadil Hoxha paraqitet në libër si figurë me përgjegjësi të rëndë politike dhe ushtarake
Butka e trajton Fadil Hoxhën si një nga figurat kryesore të udhëheqjes komuniste në Kosovë, që kishte rol në strukturat ushtarake të kohës. Ai kritikohet për heshtjen ndaj masakrës dhe për shmangien nga zbardhja e saj.
96. Fadil Hoxha deklaroi më vonë se nuk kishte dijeni për masakrën
Në libër citohet qëndrimi i Fadil Hoxhës, sipas të cilit ai nuk kishte pasur njohuri për përmasat e Masakrës së Tivarit. Butka e kundërshton këtë duke pyetur se si një drejtues i lartë nuk mund të kishte lexuar raportet që i dërgoheshin shtabeve përkatëse.
97. Pushteti komunist shqiptar akuzohet për heshtje dhe bashkëpërgjegjësi
Një nga tezat kryesore të librit është se shteti komunist shqiptar jo vetëm nuk reagoi ndaj masakrës, por në disa raste ndihmoi në dorëzimin e të arratisurve shqiptarë tek autoritetet jugosllave. Kjo, sipas Butkës, e bën përgjegjësinë shqiptare pjesë të domosdoshme të hetimit historik.
98. Të mbijetuarit u trajtuan si fajtorë, jo si viktima
Shumë nga ata që i shpëtuan masakrës dhe u kthyen në Kosovë nuk u nderuan si të mbijetuar, por u ndoqën si dezertorë. Disa u arrestuan, u dënuan dhe u mbajtën nën presion nga pushteti jugosllav.
99. Familjet e viktimave u goditën edhe pas masakrës
Sipas dëshmive të sjella në libër, familjeve të të vrarëve iu konfiskuan prona, tokë dhe pasuri. Në vend që të njiheshin si familje viktimash, ato u trajtuan shpesh si familje “armiqsh” ose “dezertorësh”.
100. Masakra e Tivarit mbeti plagë e hapur për shkak të mungesës së drejtësisë
Për Uran Butkën, Masakra e Tivarit nuk është vetëm një ngjarje historike, por një plagë kombëtare e pambyllur. Ajo mbeti për dekada pa hetim të plotë, pa lista të sakta viktimash, pa varre të identifikuara dhe pa përgjegjësi të qartë shtetërore. Prandaj autori e sheh zbardhjen e saj si detyrim historik, moral dhe kombëtar./Përgatiti: TetovaNews
