Intervista e Adri Nurellarit në MCN TV, përballë Mustafa Nanos, nuk është thjesht një koment politik mbi protestën e radhës në Tiranë. Ajo është një lexim i gjerë i krizës shqiptare: krizë përfaqësimi, krizë modeli ekonomik, krizë reputacioni ndërkombëtar dhe krizë e një sistemi politik që, sipas tij, ka hyrë në fazën e konsumimit historik. Në qendër të analizës së Nurellarit është ideja se protesta nuk duhet parë si incident sezonal, as si zemërim i përkohshëm, por si simptomë e thellë e një shoqërie që nuk ndihet më e përfaqësuar nga asnjëri prej dy poleve tradicionale të pushtetit.
Teza kryesore e intervistës është e qartë: protesta ka dëmtuar rëndë mitin ndërkombëtar të Edi Ramës si “brendi” modern i Shqipërisë dhe ka nxjerrë në sipërfaqe një brez të ri qytetarësh që kërkon dalje nga tranzicioni i vjetër Rama–Berisha. Për Nurellarin, rëndësia e protestës nuk matet vetëm me faktin nëse ajo arrin ose jo menjëherë dorëheqjen e kryeministrit, shpalljen e zgjedhjeve të parakohshme apo krijimin e një force të re politike. Rëndësia e saj qëndron te thyerja e frikës, thyerja e monopolit të partive mbi zemërimin publik dhe thyerja e imazhit të pushtetit si i paprekshëm.
Një intervistë që e sheh protestën si pikë kthese
Nurellari e vendos protestën në një kontekst më të gjerë sesa përplasja ditore mes qeverisë dhe qytetarëve. Ai nuk e lexon atë vetëm si reagim ndaj një projekti konkret, por si revoltë ndaj një modeli të tërë qeverisjeje. Sipas tij, në Shqipëri është krijuar një sistem ku pasuria publike, bregdeti, resurset natyrore, koncesionet, nafta, minierat dhe hapësirat më të vlefshme kombëtare kalojnë në duar të pakta, ndërsa qytetari i zakonshëm ndien se po përjashtohet nga vendi i vet.
Kjo e bën protestën më shumë se një ngjarje politike. Ajo kthehet në një konflikt mes dy Shqipërive: një Shqipërie që përfiton nga lidhjet me pushtetin dhe një Shqipërie tjetër që sheh vilat, kullat, resortet dhe projektet luksoze, por humb qasjen te plazhet, natyra dhe pasuritë që dikur i konsideronte të përbashkëta. Për Nurellarin, pikërisht këtu qëndron forca morale e protestës: ajo nuk është thjesht kundërshtim i një vendimi qeveritar, por kundërshtim i një logjike grabitqare zhvillimi.
Krahasimi Shqipëri–Kosovë: dy qendra shqiptare me probleme të ndryshme
Intervista nis me një krahasim mes Shqipërisë dhe Kosovës. Mustafa Nano e pyet Nurellarin nëse Kosova funksionon më mirë politikisht se Shqipëria. Përgjigjja e Nurellarit është skeptike: sipas tij, nga larg problemet duken më pak të rënda, sepse “era” e tyre ndihet më pak. Pra, ideja se “atje shkojnë më mirë punët” mund të jetë më shumë iluzion distance sesa realitet.
Ky krahasim ka rëndësi sepse e vendos analizën jashtë romantizmit. Nurellari nuk e idealizon Kosovën. Ai thotë se të dyja qendrat e botës shqiptare kanë probleme të mëdha, ndonëse në forma të ndryshme. Kur diskutimi kalon te prona, ai kujton se edhe Kosova ka kaluar nëpër procese të rënda shpopullimi, kolonizimi dhe reformash agrare që kanë prekur shqiptarët. Megjithatë, ai pranon se Shqipëria ka një specifikë shumë më dramatike: shtetëzimin total, kaosin e pronës pas komunizmit dhe zaptimet masive që prodhuan konflikte të pafundme pronësore.
Ky hyrje nuk është anësore. Ajo shërben për të treguar se kriza shqiptare nuk është vetëm krizë personash, por krizë institucionesh, kujtese historike dhe raporti me pronën. Në Shqipëri, sipas këtij leximi, shteti nuk ka arritur të ndërtojë një marrëdhënie të drejtë mes qytetarit, pronës dhe interesit publik. Përkundrazi, prona është bërë një nga burimet kryesore të konfliktit, korrupsionit dhe klientelizmit.
“Katalogu i armiqve”: si pushteti e zhvendos vëmendjen
Një nga pjesët më të forta të intervistës është analiza e Nurellarit mbi mënyrën se si pushteti përpiqet ta lexojë protestën. Sipas tij, qeveria dhe mediat pranë saj nuk janë marrë me thelbin e pakënaqësisë, por janë përpjekur ta devijojnë vëmendjen duke prodhuar armiq të brendshëm dhe të jashtëm.
Lista që përmendet në intervistë është e gjatë dhe groteske: grekë, iranianë, soroistë, marksistë, antiamerikanë, antisemitë, kosovarë, tetovarë, influencerë dhe madje edhe “algoritmi”. Në këtë pikë, Nurellari e sheh propagandën qeveritare si një mekanizëm të njohur të pushteteve që nuk duan të japin llogari. Kur pushteti nuk pranon dot se qytetarët janë realisht të pakënaqur, ai shpik faktorë të jashtëm.
Ky është një mekanizëm klasik i sundimit autoritar: protesta nuk konsiderohet si shprehje e vullnetit qytetar, por si produkt i manipulimit. Qytetari nuk njihet si subjekt politik autonom. Ai paraqitet si viktimë e një komploti, si vegël e të huajve, si instrument i opozitës, i mediave, i rrjeteve sociale apo i “algoritmit”. Kjo e zhvesh protestuesin nga dinjiteti politik dhe synon ta delegjitimojë para opinionit publik.
Nurellari e sheh këtë si shenjë dobësie, jo force. Një pushtet i sigurt do të përballej me argumentet e protestës. Një pushtet i frikësuar prodhon armiq.
Prania e shqiptarëve nga Kosova: realitet apo propagandë?
Në intervistë diskutohet edhe prania e disa shqiptarëve nga Kosova në protestën e Tiranës. Nurellari pranon se mund të ketë individë apo figura nga Kosova, por nuk sheh prova për një dominim të organizuar të protestës nga jashtë. Përkundrazi, sipas tij, kjo çështje është fryrë nga qeveria për të krijuar idenë se protesta nuk është organike.
Ai bën dallim mes dy gjërave: nga njëra anë, rrezikut real që forca politike nga Kosova, përfshirë Vetëvendosjen, të tentojnë të ndërhyjnë në hapësira politike jashtë Kosovës; nga ana tjetër, faktit se në këtë protestë nuk duket se ato kanë marrë kontrollin apo protagonizmin. Madje, sipas tij, protestuesit kanë bërë mirë që i kanë mbajtur larg partitë dhe figurat që mund të kërkonin mikrofonin.
Kjo është pikë e rëndësishme për analizën: Nurellari nuk bie as në naivitetin se ndërhyrje të tilla nuk ekzistojnë kurrë, as në propagandën se protesta është importuar. Ai pranon kompleksitetin, por përfundimi i tij është se protesta mbetet kryesisht qytetare dhe e brendshme.
Kritika ndaj Vetëvendosjes dhe Albin Kurtit
Një pjesë e intervistës i kushtohet edhe rolit të Vetëvendosjes jashtë Kosovës. Mustafa Nano e përshkruan si problem historik përpjekjen e kësaj lëvizjeje për të fituar legjitimitet në Kosovë përmes aventurave politike në Shqipëri, Maqedoninë e Veriut dhe Luginën e Preshevës. Nurellari e pranon këtë kritikë dhe e lidh me ambicien e Albin Kurtit për t’u paraqitur si figurë gjithëkombëtare, si “baba i kombit”.
Megjithatë, Nurellari bën një dallim të qartë: ai thotë se ky model mund të ketë pasur sukses në Maqedoninë e Veriut, ku një pjesë e shqiptarëve janë më të ndjeshëm ndaj Prishtinës, por në Shqipëri Vetëvendosja ka pësuar dështim elektoral dhe nuk ka arritur të krijojë një bazë reale. Prandaj, në këtë rast, ai nuk e sheh protestën si produkt të Vetëvendosjes.
Ky dallim e bën analizën më të besueshme: kritika ndaj Kurtit dhe Vetëvendosjes nuk përdoret për të justifikuar narrativën e Ramës, por për të vendosur kufij mes shqetësimit real dhe manipulimit propagandistik.
Protesta si imazhi më i mirë i Shqipërisë
Një nga kundërshtimet më të forta të Nurellarit është ndaj tezës se protesta dëmton turizmin apo imazhin e vendit. Sipas tij, kjo është një nga akuzat më banale. Përkundrazi, protesta, me karakterin e saj paqësor, familjar, kreativ dhe qytetar, ka prodhuar një nga imazhet më të mira që Shqipëria ka dhënë ndonjëherë.
Ky është një nga momentet më të rëndësishme të intervistës. Për vite me radhë, Shqipëria është përballur me imazh problematik në mediat ndërkombëtare: korrupsion, trafik, ministra në hetime, zyrtarë të përfshirë në skandale, lidhje mes politikës dhe krimit. Në këtë kontekst, protesta shfaqet si përmbysje narrative. Nuk është më Shqipëria e krimit dhe korrupsionit, por Shqipëria e qytetarëve që refuzojnë të shesin të ardhmen dhe trashëgiminë.
Për Nurellarin, kjo është “ribrandim” pozitiv i Shqipërisë. Jo nga qeveria, jo nga fushatat zyrtare, jo nga propaganda turistike, por nga qytetarët në shesh.
Thyerja e mitit të Ramës si “brendi shqiptar”
Pika qendrore e intervistës është analiza mbi imazhin ndërkombëtar të Edi Ramës. Nurellari nuk e mohon aftësinë personale të Ramës për të komunikuar me të huajt. Ai e përshkruan si njeri karizmatik, sharmant, ekstravagant, të aftë për të lënë përshtypje te liderë, gazetarë dhe figura ndërkombëtare. Kjo është e rëndësishme sepse analiza nuk është karikaturë. Ajo pranon forcën reale të Ramës si performues politik.
Por pikërisht këtu vjen goditja: sipas Nurellarit, ky imazh është thyer. Rama është paraqitur për vite si “evropiani më evropian” i Shqipërisë, si lider modern, si fytyra ndërkombëtare e vendit. Por reagimi i tij ndaj protestës, përballja me mediat e huaja, akuzat për “fake news”, sulmet ndaj gazetareve dhe arroganca në komunikim kanë nxjerrë në pah një politikan që, sipas Nurellarit, i përket së kaluarës.
Kjo është teza më e fortë politike e intervistës: Rama nuk u dëmtua vetëm nga protesta, por nga mënyra se si e lexoi protestën. Ai reagoi si pushtetar i vjetër, jo si lider modern. Nuk e pa protestën si shprehje qytetare, por si komplot. Nuk dha llogari, por prodhoi armiq. Nuk komunikoi me shqetësimin, por e ironizoi dhe e delegjitimoi.
Në këtë kuptim, protesta nuk ia rrëzoi vetëm narrativën qeverisë. Ia rrëzoi edhe identitetin publik Ramës si lider “perëndimor”, “modern”, “artistik”, “liberal” dhe “evropian”.
Leximi i protestës siç e lexojnë pushtetet e vjetra
Mustafa Nano e çon më tej këtë ide duke thënë se Rama e lexoi protestën siç e lexonte Ramiz Alia protestën e studentëve, ose siç e lexonte Berisha protestën kundër tij. Pra, siç e lexojnë pushtetarët që nuk e pranojnë dot autonominë e shoqërisë.
Ky krahasim është i rëndësishëm sepse e nxjerr Ramën nga korniza e “liderit modern” dhe e vendos në vazhdimësinë e pushtetarëve shqiptarë që protestën e shohin si kërcënim ekzistencial. Në vend që ta lexojë si sinjal politik, e lexon si rrezik për pushtetin. Në vend që ta dëgjojë, e kriminalizon. Në vend që të korrigjojë kursin, e lidh me armiq të jashtëm.
Për Nurellarin, kjo lidhet me një ligj të vjetër të sundimit: pushteti jeton edhe nga imazhi i forcës. Rama, sipas tij, e di se nëse tërhiqet, sinjalizon se nuk është më i pathyeshëm. Dhe kur lideri nuk duket më i pathyeshëm, fillon braktisja e anijes. Këtu ai përmend edhe zërat e disa deputetëve apo ish-ministrave që kanë folur, si shenja të çarjeve në “koracën” e pushtetit.
Fitoret e protestës: edhe pa fitore finale, ajo ka ndryshuar lojën
Një pjesë e rëndësishme e analizës është se Nurellari nuk e mat protestën vetëm me rezultatin final. Ai pranon se nuk dihet nëse protesta do ta arrijë menjëherë qëllimin maksimal. Mund ta pengojë vera, vapa, mbyllja e shkollave, lodhja, mungesa e organizimit. Por sipas tij, protesta tashmë ka fituar në disa nivele.
Fitorja e parë është thyerja e duopolit politik. Për vite me radhë, zemërimi kundër qeverisë kanalizohej kryesisht nga Partia Demokratike. Tani qytetarët kanë dalë në shesh pa ia dorëzuar zemërimin as PD-së, as ndonjë partie tjetër. Kjo tregon se opozita tradicionale nuk e ka më monopolin moral mbi pakënaqësinë.
Fitorja e dytë është thyerja e propagandës. Makineria e mediave tradicionale, reality show-ve, fasadës dhe lajmeve të kontrolluara nuk arriti ta mbyste narrativën e protestës. Rinia përdor TikTok-un, rrjetet sociale dhe media alternative. Kjo e bën më të vështirë prodhimin e një realiteti të vetëm nga pushteti.
Fitorja e tretë është dështimi i sistemit të patronazhit si mekanizëm parashikimi. Nëse pushteti u befasua, kjo do të thotë se aparati i tij informativ nuk e lexonte më realitetin. Nurellari e quan këtë “sindroma e oborrit”: kur lideri rrethohet nga servilë, humb kontaktin me gjendjen reale të shoqërisë.
Fitorja e katërt dhe ndoshta më e rëndësishmja është riaktivizimi i brezit të ri. Nurellari thotë se kishte krijuar përshtypjen se për rininë shqiptare alternativa e vetme ishte emigrimi. Por protesta dëshmoi se ende ka energji qytetare, kontakte, rrjete, vetëbesim dhe kurajo. Edhe nëse protesta mbyllet, këto lidhje mbeten.
Dilema e madhe: protestë horizontale apo organizim politik?
Intervista ndalet edhe te dilema më e rëndësishme strategjike: a duhet protesta të kthehet në forcë politike? Mustafa Nano shpreh shqetësimin se, nëse protesta nuk prodhon organizim elektoral, Rama mund të shkojë sërish në zgjedhje përballë Berishës dhe të fitojë përsëri. Pra, pa alternativë politike, zemërimi mund të mbetet pa rezultat institucional.
Nurellari nuk e mohon këtë rrezik, por e sheh situatën më gjerë. Ai përmend raste ndërkombëtare ku protestat kanë krijuar parti: Podemos në Spanjë, Syriza në Greqi, Lëvizja Pesë Yjet në Itali. Përmend edhe raste kur protestat kanë përmbushur misionin pa krijuar domosdoshmërisht parti të reja, si Pranvera Arabe në disa vende apo lëvizjet horizontale në Bullgari.
Për Shqipërinë, ai duket se sheh disa mundësi: ose krijimin e një partie të re, sidomos me profil ambientalist; ose presionin mbi partitë ekzistuese për t’u reformuar; ose krijimin e rrjeteve të qëndrueshme qytetare që ndikojnë politikën pa u kthyer menjëherë në parti. Por ai paralajmëron se vakumi politik nuk qëndron bosh. Pakënaqësia duhet kanalizuar institucionalisht, përndryshe mund të marrë forma më të rrezikshme.
Ky është një nga mësimet më të rëndësishme të intervistës: protesta është energji, por energjia pa formë politike mund të shpërndahet. Nga ana tjetër, organizimi i nxituar partiak mund ta përçajë një lëvizje të larmishme. Dilema mbetet e hapur.
Kriza e partive: përfaqësimi është thyer
Nurellari e sheh protestën si dëshmi se partitë shqiptare janë disfunksionale dhe të deinstitucionalizuara. Ato nuk po bëjnë më atë që duhet të bëjnë partitë: të mbledhin pakënaqësitë, t’i sintetizojnë në platforma politike dhe t’i kthejnë në oferta qeverisëse.
Në vend të kësaj, partitë duken si prona private. Ky është konstatim i rëndë, por i saktë brenda logjikës së intervistës. Kur qytetarët dalin në shesh pa besuar te qeveria dhe pa besuar te opozita, kjo do të thotë se sistemi përfaqësues ka humbur funksionin bazë. Parlamenti merret me çështje të tjera, partitë ruajnë pronarët e tyre, ndërsa qytetarët mbeten jashtë vendimmarrjes.
Kjo e bën protestën jo vetëm antiqeveritare, por edhe antielitare. Ajo nuk i drejtohet vetëm Ramës, por gjithë klasës politike të tranzicionit.
Zvërneci si detonator, jo si shkaku i vetëm
Në pjesën ekonomike, Nurellari jep një nga leximet më të forta të krizës. Ai thotë se Zvërneci është “pika e vlimit”, por jo problemi i vetëm. Sipas tij, Shqipëria vuan nga një model jo-zhvillimor që nuk prodhon pasuri përmes punës, talentit, iniciativës dhe rrezikut sipërmarrës, por transferon pasurinë publike te njerëz të lidhur me politikën dhe krimin.
Ai përmend naftën, minierat, koncesionet, bregdetin dhe resortet luksoze si pjesë të së njëjtës skemë. Qytetarët shohin pasuri përreth, por nuk ndihen pjesë e saj. Ata jetojnë pranë resurseve, por nuk përfitojnë prej tyre. Përkundrazi, humbin aksesin, mjedisin, sigurinë dhe të ardhmen.
Kjo është arsyeja pse protesta ka fuqi simbolike. Ajo nuk është vetëm për një zonë bregdetare. Ajo është për mënyrën se si shteti e trajton pasurinë publike: si pronë të qytetarëve apo si mall për klientët e pushtetit.
Rama dhe Berisha si figurat e një kohe që duhet mbyllur
Në epilog, Mustafa Nano shprehet se njerëz si Edi Rama dhe Sali Berisha e kanë bërë kohën e tyre politike dhe duhet t’i hapin rrugë gjeneratës së re. Nurellari e çon këtë ide edhe më tej, duke thënë se protesta sinjalizon “fillimin e fundit të tranzicionit postkomunist”.
Ky është përfundimi më i rëndësishëm politik i intervistës. Nuk bëhet fjalë vetëm për largimin e një kryeministri, por për mbylljen e një epoke. Rama dhe Berisha paraqiten si dy simbole të tranzicionit të zgjatur shqiptar: një sistem që ka prodhuar rotacion, por jo ripërtëritje; zgjedhje, por jo përfaqësim; pasuri, por jo drejtësi; integrim formal, por jo standard demokratik të qëndrueshëm.
Nurellari nuk krijon iluzion se largimi i tyre do ta zgjidhë automatikisht gjithçka. Ai thotë se nuk është kaq e lehtë. Por largimi i figurave që e kanë bllokuar sistemin do të ndryshonte rregullat e lojës dhe do të hapte mundësinë për të mbjellë gjëra të reja.
Përfundimi: pse kjo intervistë është e rëndësishme
Rëndësia e intervistës së Nurellarit qëndron në faktin se ajo nuk e sheh protestën si spektakël, por si sinjal historik. Protesta, sipas tij, ka nxjerrë në pah pesë të vërteta të mëdha.
E para, pushteti nuk e kontrollon më plotësisht narrativën publike. Rrjetet sociale, rinia dhe mediat alternative ia kanë dobësuar monopolin propagandës.
E dyta, Rama nuk është më figura e paprekshme ndërkombëtare që ka qenë dikur. Mënyra se si reagoi ndaj protestës e ka dëmtuar imazhin e tij më shumë se vetë protesta.
E treta, opozita tradicionale nuk e ka më monopolin e zemërimit qytetar. Qytetarët kanë dalë vetë, duke treguar mosbesim edhe ndaj PD-së.
E katërta, kriza nuk është vetëm politike, por ekonomike dhe morale. Zvërneci, nafta, minierat, koncesionet dhe bregdeti janë pjesë e të njëjtit model përjashtues.
E pesta, brezi i ri nuk është domosdoshmërisht i humbur. Ai mund të jetë i lodhur, i zhgënjyer dhe i shtyrë drejt emigrimit, por protesta tregoi se ka ende potencial për mobilizim qytetar.
Në fund, mesazhi kryesor i Nurellarit është se protesta mund të mos e përmbysë menjëherë sistemin, por e ka çarë atë. Ajo ka dëshmuar se frika nuk është më absolute, se propaganda nuk është më e gjithëpushtetshme, se lideri nuk është më i pathyeshëm dhe se tranzicioni shqiptar, sado i vonuar, ka hyrë në një fazë ku nuk mund të vazhdojë më si më parë.
Kjo është arsyeja pse intervista nuk duhet lexuar vetëm si koment për Ramën, as vetëm si mbështetje për protestën. Ajo është një diagnozë e një sistemi që po humb legjitimitetin dhe e një shoqërie që, pas shumë vitesh apatie, po kërkon sërish të hyjë në histori si subjekt politik.
INTERVISTË
Nurellari: Imazhi i Ramës u thye ndërkombëtarisht; tani qartë i përket së kaluarës
Adri Nurellari, analist politik, në një bisedë mbi protestat e Zvërnecit, krizën e modelit zhvillimor dhe rikalibrimin e imazhit ndërkombëtar të Shqipërisë.
Emisioni “Arnautistan” — MCN TV • Intervistoi: Mustafa Nano
Mustafa Nano: Adri Nurellari më ka ardhur në studio. Shumë faleminderit që jeni këtu.
Adri Nurellari: Faleminderit që më ftove.
Mustafa Nano: Ke ardhur nga Prishtina apo ke qenë këtu?
Adri Nurellari: Jo, këtu kam qenë. Unë e kaloj një pjesë të kohës në Tiranë, një pjesë të kohës në Prishtinë. Domethënë nuk i kam shkëputur lidhjet me Shqipërinë plotësisht.
KRAHASIMI KOSOVË–SHQIPËRI
Mustafa Nano: Ti mund të bësh një krahasim të mirë midis dy gjysmave të botës shqiptare, Kosovës dhe Shqipërisë. Në planin politik, atje funksionojnë gjërat më mirë se këtu?
Adri Nurellari: Jo, por thjesht është më larg dhe vjen më pak erë. Problemi është që ato që qelben, pisliqet, qelben edhe kur i ke në distancë, por krijohet përshtypja sikur funksionojnë më mirë — është një iluzion. Pastaj është dëshira që lëmi i komshiut është më i gjelbër, ose dëshira që këtu nuk shkojnë gjërat, por të paktën atje po shkojnë mirë. Përshtypja ime është që, në forma të ndryshme dhe për arsye të ndryshme, në të dyja epiqendrat e botës shqiptare problemet janë të mëdha dhe nuk po duket sikur ka një dritë zgjidhjeje afër.
Mustafa Nano: Unë kam menduar që, për arsye historike, ata mund të kenë disa cilësi më të mira si kafshë politike. Edhe te arsyet historike fus një marrëdhënie më të mirë me pronën, sepse prona e tyre nuk u është prekur ndonjëherë. Nuk kanë zaptues gjithandej…
Adri Nurellari: Nuk është e vërtetë. Kosova i është nënshtruar valëve të shpërnguljes, reformës agrare që ka qenë proces i pastër shpopullimi dhe kolonizimi me serbë. Po ashtu ka pasur hapësira të ndryshme, investime të mëdha publike ku kompensimi ka qenë i mangët, por jo në përmasat e Shqipërisë. Në vitet ’50, vetëm nga Kosova janë dëbuar mbi 200.000 shqiptarë. Pastaj të llogarisim edhe nga Maqedonia e Veriut, Lugina e Preshevës, Sanxhaku, Plava e Gucia — janë përmasa të mëdha shpopullimi dhe tjetërsimi pronash.
Por ajo që ka ndodhur këtu — që njerëz nga të gjitha anët vinin në Tiranë apo në Durrës dhe zinin një copë duke thënë “kjo është e imja” — është fenomen unik. I vetmi i krahasueshëm mund të jetë Rumania, që ka një nivel goxha të lartë problemesh dhe disa qindra mijëra çështje gjyqësore që vazhdojnë. Por në asnjë vend të botës komuniste evropiane nuk ka pasur një shtetëzim kaq kapilar sa të sjellë probleme kaq të mëdha të pronës.
PROTESTA DHE PJESËMARRJA NGA KOSOVA
Mustafa Nano: Përmenda në monologun tim edhe prezencën e disa shqiptarëve të Kosovës në protestën e Tiranës. Nuk janë shumë, por kanë ardhur me bujë.
Adri Nurellari: Më shumë ka qenë përpjekja e qeverisë dhe e mediave afër saj për të devijuar vëmendjen nga mbajtja e përgjegjësisë, nga dhënia e llogarisë, nga ballafaqimi me çështjet që shtrohen në protestë. Janë përpjekur ta devijojnë vëmendjen duke gjetur armiq të brendshëm e të jashtëm. Kjo u bë dhe pak qesharake.
Të kujton kohën e Berishës, më 21 janar, kur dilnin protestues me çadra, me thika dhe pistoleta-stilolaps. Tani dolën “grekë”, “iranianë”, “soroistë”, “marksistë”, “antiamerikanë”, “antisemitë”, dolën pastaj edhe nga Kosova, nga Tetova, pastaj dolën “influencerët” si armiqtë e popullit, dhe pastaj doli edhe “algoritmi”. Në vazhdën e këtij budallallëku për të devijuar vëmendjen, për të mos mbajtur përgjegjësi, për t’i çuar sa më larg gjërat me gjithë armiqtë e brendshëm e të jashtëm — i hëngrën edhe bashkëkombësit tanë atje.
Mustafa Nano: Po këtu ka diçka të vërtetë — unë kam parë në Facebook që edhe Ramiz Alia nxirrte tre armiq: CIA-n, Udb-në, reaksionin antipopullor të brendshëm. Këta e kanë kaluar fantazinë dhe kanë bërë një katalog të gjatë armiqsh. Po ato me Iranin, me Greqinë, ishin idiotsira.
Adri Nurellari: Po, kjo gatishmëria për të gjetur armikun, madje edhe algoritmin si armik të madh të popullit…
KRITIKA NDAJ VETËVENDOSJES DHE KURTIT
Mustafa Nano: Apeli im ishte që duhet të kemi kujdes — një ndër veprimet e shëmtuara që ka bërë Vetëvendosja historikisht ka qenë përpjekja për të fituar legjitimitet brenda Kosovës duke ndërmarrë aventura politike jashtë saj. Duke bërë parti në Shqipëri në një kohë kur Kosova ishte në kulmin e pandemisë, nuk kishte vaksina, nuk kishte program qeveritar, dhe kryeministri i mandatuar vinte këtu e bënte fushatë elektorale. Po ashtu me çfarë ka bërë në Maqedoninë e Veriut dhe në Luginën e Preshevës.
Adri Nurellari: Pa dyshim që oreksi i kryeministrit Kurti ka qenë i tillë, sepse si i tillë ai u imponohet votuesve të Kosovës si baba i kombit. Kjo është e rrezikshme dhe do ishte shumë e dëmshme, por mendoj se nuk funksionon në Shqipëri. Për disa arsye: e para, këtu — ndryshe nga suksesi që pati në Maqedoninë e Veriut — ai pati një disfatë qesharake, me disa mijëra vota, pavarësisht se prapa kishte infrastrukturë që e mbështeste grupimin e tij politik.
Dhe po ashtu, përveç disa figurave të partisë tashmë jofunksionale ose inekzistente të Vetëvendosjes në Shqipëri, nuk kam parë shumë të tillë nga Kosova. Nuk më duket ndonjë dramë e madhe, për sa kohë nuk është ndonjë projekt i madh dhe nuk janë ata që dominojnë, fatmirësisht.
Mustafa Nano: Po aty ka dhe përfaqësues të partive të tjera — Hysabdin Fere [?] dhe Hoxha [?]…
Adri Nurellari: Po, ata janë shtetas shqiptarë. Nuk kam parë grupime të tjera të organizuara të Vetëvendosjes. Protestuesit kanë bërë një të mirë që i kanë mbajtur larg ata që duan të marrin protagonizëm, edhe pse ka përfaqësues nga parti të ndryshme.
TAKTIKAT E DEVIJIMIT
Mustafa Nano: Dëgjova dhe Dritan Goxhën që u bëri thirrje kosovarëve të mos përziheshin në atë punë. Pra ekziston si problem.
Adri Nurellari: Ekziston problemi që edhe tentativa e kryeministrit për ta devijuar këtë çështje si diçka të importuar — sepse, sipas tij, nuk ka problem, populli e do, e dashuron dhe e admiron. Kështu që nuk ka se si këta njerëz të rinj të dalin në protestë kur ai është kaq i dashuruar nga populli — doemos duhet të jetë një armik i jashtëm.
Për shembull, më qesharake ishte kur mediat kishin nxjerrë një video qytetarësh të Kosovës që gjoja po vinin këtu për të protestuar, por në fakt ishin tifozë të ekipit të Kaçanikut që festonin, sepse pas shumë vitesh Kaçaniku hyri në ligën e parë. Dhe hajde ta imagjinosh si mund ta gëlltisësh që po vijnë katër orë me kamion nga Kaçaniku për të protestuar në Tiranë, në rimorkio, mes të vapës…
Më herët kishte akoma më qesharake. Doli një media periferike në Kosovë se Kushneri befas vendosi se ka probleme me shqiptarët në Shqipëri dhe po i çon investimet në Mikonos. Pastaj e çuan një media greke të diasporës së Australisë, dhe nuk ngeli këtu — analistë afër PS-së dhe deputetë ia bënë sherr. E njëjta taktikë që është përdorur kundër Ramës me fotot lakuriq — doli një media periferike në Bosnjë-Hercegovinë, në një tabloid në Sarajevë, dhe pastaj e nxorrën këtu si të verifikuar.
Më banale për mua është ajo që lidh dështimin potencial të turizmit me protestat. Kjo protestë është paqësore, me familje, me fëmijë — është fytyra më e bukur që ka përcjellë ndonjëherë Shqipëria.
IMAZHI NDËRKOMBËTAR DHE KOSTOJA REPUTACIONALE
Mustafa Nano: Jam dakord, por jo vetëm për turistët — edhe për reputacionin e vendit tonë, i cili fatkeqësisht ka dalë në lajme për një zëvendëskryeministër të arratisur, për ministra që janë në hetime, për dalje në kinematografinë e Hollywood-it e Netflix si njerëz të lidhur me trafiqet. Dhe befas del një popull i vogël që refuzon presionin, servilizmin ndaj njeriut më të fuqishëm të botës e familjes së tij. Del si një popull që refuzon të shesë të ardhmen, trashëgiminë, për hir të miliardave që premtohen. Në këtë aspekt ka fituar popullaritet, dinjitet dhe respekt në katër cepat e botës.
Adri Nurellari: Edhe mua më befason. Unë kam studiuar jashtë kohë të gjatë, kam shkuar në pafund seminare, konferenca, trajnime, dhe më kanë shkruar me dashamirësi njerëz që i kisha harruar se ekzistonin, të cilët ishin rikujtuar që isha edhe unë nga Shqipëria, pikërisht sepse në vendet e tyre raportohej mbi këtë çështje.
Për fat të mirë, ajo e keqe që ishte “Betel” [?] për familjen e presidentit Trump, në njëfarë mënyre e ka ribranduar Shqipërinë, e ka ripaketuar si një vend me rini simpatike. Dhe kjo është më e rëndësishme akoma, sepse — ndryshe nga protestat e dhunshme — kjo protestë ishte me maksimumin e kreativitetit, me hijeshi, me prezencën e fëmijëve, me ngjyra, me meme — ishte aq moderne sa, përveç kauzës fisnike, edhe mënyra si është bërë ka fituar zemra.
THYERJA E IMAZHIT TË RAMËS
Mustafa Nano: Makina propagandistike e Edi Ramës gjatë viteve të fundit ka prodhuar tezën sipas së cilës Edi Rama ka qenë “brand-i shqiptar” — ai që ka përmirësuar imazhin e Shqipërisë në botë. Është ngritur një mitologji e tërë. Nuk duhet mohuar që është prezantuar mirë, në mënyrë dinjitoze, por ideja që ai është shqiptari që luan rolin më të madh në imazhin ndërkombëtar të shqiptarëve ka qenë një “brkull” [?] kolosale. Atë rol mund ta luajë kjo protestë prej 25 ditësh.
Adri Nurellari: Shumë e vërtetë. Rama, përtej faktit që në marrëdhëniet ndërpersonale është një njeri sharmant, karizmatik, i këndshëm, interesant, i flaktë, që di t’i bëjë njerëzit për vete me ekstravagancën dhe ekzuberancën e tij — edhe unë e di këtë gjë në vetë të parë, sepse kam takuar shumë liderë ndërkombëtarë, gazetarë, njerëz të lartë, të cilët, përtej fakteve që ndodhin këtu në Shqipëri, janë të impresionuar — ka lënë mbresa.
Por përtej kësaj, mendoj se me atë që ka ndodhur kemi një thyerje të pariparueshme, një kosto reputacionale të pariparueshme në sytë e opinionit publik ndërkombëtar, si pasojë e ekspozimit kaq të madh në media, ku duket qartazi që ai i përket së kaluarës. Plus mënyra arrogante, e vrazhdë — të thuash “fake news” si Trumpi, ose të akuzosh një paneliste gazetare se, për shkak të prejardhjes greke, nuk kishte të drejtë të bënte pyetje. Këto janë veprime që shkojnë mirë në Shqipëri, ku ai relativisht i kontrollon mediat, por në botën perëndimore ka gazetari të vërtetë, dhe ky lloj sjelljeje vetëm e dëmton atë imazh.
Ai është shitur si evropiani më evropian i Shqipërisë, por në fakt ka dalë i përfytyruar në këtë lloj sjelljesh — jo vetëm nga protesta, por dhe nga mënyra se si ka reaguar ndaj protestës.
Mustafa Nano: Në fakt, Adri, ai e ka arritur pikën më të ulët të performancës publike te mënyra se si e ka lexuar protestën. E ka lexuar ashtu siç e lexonte Ramiz Alia protestën e studentëve, siç i lexonte Berisha protestat kundër tij — siç i lexojnë despotët në përgjithësi. E lidh me armiq të huaj, me Iranin, me grekët, me soroistët, me Erdoganin, me rusët, me serbët…
Adri Nurellari: Për ta nxjerrë Ramën të larë, të pafajshëm, ka nxjerrë frymëzime erdoganiste në protestë, ndërkohë që ai me Erdoganin është i lidhur fort. Ose frymëzime soroiste, ndërkohë që ai me Sorosin bëhet “brek”. Çështja është e tillë që çdo lloj force vihet në punë për të mos mbajtur përgjegjësi, për të mos dhënë llogari.
Zoti Rama e di mirë një diktum të vjetër të sundimit: forca e projektuar është forca e ushtruar. Ai e di që, në qoftë se diku qetësohet ose tërhiqet, atëherë sinjalizon se nuk është më i pamposhtur, i pathyeshëm, dhe pastaj fillon braktisja e anijes që po mbytet. Faktikisht, disa zëra që ndryshe nuk do kishin dalë — deputeti që u largua, disa ish-ministra që folën — janë pikërisht dëshmi e kësaj krize që po ndodh në koracën që ai ka ndërtuar si i pamposhturi.
Mustafa Nano: Por ai nuk ka ministra, nuk ka deputetë — dhe kjo është për t’u shqetësuar.
Adri Nurellari: Kjo është pasojë e protestës. Por unë nuk e di a ka mbaruar protesta apo jo — mund të vazhdojë akoma. Ka pasur raste në vende të tjera ku protesta ka zgjatur më gjatë. Për shembull, protesta që rrëzoi kryeministrin e Bullgarisë në dhjetor të vitit të kaluar ishte e ngjashme — horizontale, pa hierarki, pa kryesi. Zgjati rreth dy javë dhe ai u detyrua të jepte dorëheqjen.
Nuk e di nëse do ta përmbushë këtë kërkesë protesta, për shkak të periudhës së papërshtatshme të verës, të vapës, të largimit dhe mbylljes së shkollave. Por ajo që mund të themi është që tashmë ka shumë fitore.
FITORET E PROTESTËS
Mustafa Nano: Cilat janë fitoret kryesore?
Adri Nurellari: Fitore kryesore është që u thye duopoli politik dhe iu hoq monopoli i menaxhimit të zemërimit Partisë Demokratike, që deri tani e ka menaxhuar ajo zemërimin. Njerëzit duket se janë të pakënaqur edhe me Partinë Demokratike, prandaj edhe kritikat vijnë për lidershipin aktual të saj, dhe kanë gjetur rrugën e tyre në mungesë të partive. Në njëfarë mënyre kanë zgjedhur demokracinë pjesëmarrëse dhe të drejtpërdrejtë, në kushtet kur demokracia përfaqësuese e deleguar nuk po funksionon.
Po ashtu u thye ai sistem që studiuesit e quajnë “fabrikimi i miratimit, i konsentit” — i mediave, sepse sidomos rinia funksionon me TikTok, me rrjete sociale, me media alternative. Kështu që gjithë ajo makineri propagande, me të cilën devijonte vëmendjen nga problemet me reality show ose përpiqej të shiste një panoramë të zbukuruar, të sheqerosur të Shqipërisë, dështoi.
Gjithashtu i dështoi edhe sistemi i patronazhit — fakti që u befasua me atë që ndodhi tregon që gjithë ai sistem informacioni që ka partia duket se e gënjen. Kjo është një ndër problemet e mëdha që kanë njerëzit që rrinë gjatë në politikë — quhet sindroma e oborrit. Aq shumë ka vezirë rreth e qark, sa është i shkëputur nga realiteti. Mbase ai vërtet mendon që e duan njerëzit, kur të gjithë rreth tij janë të stërvitur me servilizëm që t’i zbukurojnë, t’i ëmbëlsojnë faktet, sepse s’guxon njeri t’i thotë lajme të këqija.
Por ajo që është e sigurt është që është riaktivizuar gjenerata Z, dhe ky për mua është gëzimi më i madh. Unë kisha përshtypjen që për rininë këtu e vetmja alternativë e angazhimit ishte braktisja, emigrimi. Çdo vit 60.000–70.000 qytetarë marrin rezidencë për herë të parë në Bashkimin Europian — numër shumë i madh për Shqipërinë, duke pasur parasysh që janë kryesisht rini. Mosha mesatare e Shqipërisë e ka kaluar tashmë mesataren e Bashkimit Europian, për shkak të ikjes së rinisë.
Kjo protestë ka krijuar një brez të ri protestuesish, njerëz të angazhuar, të mobilizuar; ka krijuar jetë, kontakte, vetëbesim, vetërespekt dhe kurajë. Edhe në qoftë se ajo shuhet sot, prapë ka plot filiza, grupime shoqërie, rrjete që do të funksionojnë në të ardhmen për të pasur një shoqëri civile të pasur.
A DO TË ORGANIZOHET PROTESTA NË PARTI?
Mustafa Nano: Por në qoftë se nuk do të finalizohej, nëse nuk do t’i jepte një goditje shumë të fortë establishmentit, do ishte një fitore e përgjysmuar. Rama mund të shpallë zgjedhje të parakohshme për t’u bërë qejfin protestuesve. Por për sa kohë që këta refuzojnë të krijojnë një lëvizje të re politike për të konkurruar — nëse marrin pjesë vetëm Berisha dhe Rama, me shumë gjasa Rama do të fitojë prapë. Këta duhet të organizohen.
Adri Nurellari: Ka dhe raste të kundërta. Për shembull, rasti i Bullgarisë — ata nuk bënë parti të reja, e mbajtën horizontalisht. Pastaj u bënë zgjedhje të parakohshme, u vu një qeveri teknike pasi dha dorëheqjen kryeministri, dhe fitoi një lider i ri politik; u rrëzua partia që kishte dominuar për 20 vjet.
Mustafa Nano: Po s’është rasti ynë, se ne kemi Berishën dhe Ramën.
Adri Nurellari: Dakord. Por mund të ndodhë që organizatat të qëndrojnë edhe pa parti, sepse janë shumë laramane. Unë shkoj në protestë, por shumë fjalë që dëgjohen aty nuk kanë lidhje me mua. Ka ngjyrime nga më të ndryshmet ideologjike. E shoh shumë të vështirë që të ndërtojnë një formacion politik monolit.
Mustafa Nano: Ka raste si Spanja — protestat e Indignados-ve krijuan Podemos-in. Në Greqi, protestat në Syntagma ushqyen Syriza-n. Në Itali, tubimet e Beppe Grillo-s bënë Movimento 5 Stelle.
Adri Nurellari: Ka dhe raste të tjera ku protesta të tilla vetëm e përmbushin misionin. Për shembull, Pranvera Arabe shpërtheu për rastin e Mohamed Bouazizi-t, që dogji veten sepse iu shkatërrua biznesi i vogël. Ajo solli një valë të madhe që diku degradoi dhe diku u kurorëzua — Ben Ali i Tunizisë, Mubaraku, Gaddafi u hoqën pa u krijuar formacione politike.
Por të shikojmë rastin e Beogradit — protestat “Ne davimo Beograd” për projektin e ngjashëm me Durrësin, ku i njëjti investitor (Alabbar) investoi në një zonë të Danubit. Ata krijuan më pas një parti, u bënë pjesë e frontit të gjelbër. Mua do më pëlqente që kjo të sillte parti, sidomos parti ambientaliste, sepse ka një ndjeshmëri të madhe — dhjetëra organizata që lidhen me të drejtën e kafshëve, me mbrojtjen e natyrës, me ruajtjen e ekosistemit. Do ishte një prurje simpatike në jetën politike shqiptare.
Por kjo është edhe sinjal për partitë ekzistuese. Pse të mos e marrë Partia Demokratike këtë si sinjal për t’u vetëreformuar, për të ndryshuar lidershipin, për t’u hapur? Partitë e tjera të vogla, po ashtu, duken sikur janë me pronarë.
Mustafa Nano: Po, aty ka dhe shumë socialistë e shumë demokratë që do të bënin mirë të ushtronin presion te partitë e tyre që të largoheshin Rama e Berisha.
SINJALI PËR ELITËN POLITIKE
Adri Nurellari: Ky është një sinjal që duhet marrë, sepse ky është një grup i shoqërisë që nuk ndihet i përfaqësuar nga elita politike. Fakti që parlamentet merren me gjëra të tjera dhe nuk e trajtojnë hallin e tyre tregon që ka një humnerë të madhe midis lidershipit politik dhe shoqërisë. Ata që janë aty kanë familjarë, ka njerëz të tjerë që kanë dashur të jenë aty por nuk kanë mundur — shumë prej tyre kanë prindër të punësuar që kanë frikë të dalin.
Ky është një sinjal që duhet marrë përsipër. Nuk mund të zhytet koka si struci në rërë për ta injoruar këtë gjë. Nuk ekziston vakuumi politik — mllefi, marazi, duhet të kanalizohet diku. Nëse nuk gjen forma institucionale, atëherë format jo-institucionale të kanalizimit të pakënaqësisë politike janë më të rrezikshme. Në vende të tjera e dimë se ç’ndodh nëse forma të ndryshme të vullneteve politike, pakënaqësive, identiteteve nuk përfaqësohen në rrugë institucionale — ato mund të kanalizohen në forma ekstremiste shumë të rënda.
Partitë politike janë jofunksionale, të deinstitucionalizuara. Normalisht, agregimin dhe përfaqësimin e pakënaqësive, sintetizimin e tyre në oferta politike, propozime, reforma, duhet ta bënin partitë politike. Këta numra të mëdhenj dhe ky pasion politik që po del në rrugë tregojnë se ose nuk ekzistojnë partitë, ose partitë janë prona private.
BEFASIA POZITIVE
Mustafa Nano: Mua shoqëria më ka befasuar pozitivisht. Unë nuk kam besuar. E pickoj veten, sepse u bënë tani dy dekada e gjysmë që shkruaj për probleme dhe çështje, dhe dukej sikur binin në vesh të shurdhër. Kam marrë pjesë në pafund trajnime, seminare, vetëm për të zbuluar që ata që trajnoja ose te të cilët promovoja vlerat liberale, idetë për demokracinë — iknin, emigronin. Më dukej si një lloj lufte me mullinjtë e erës. Por, me sa duket, nuk paskësha pasur të drejtë.
Adri Nurellari: Unë mendoj se do të shpërthejë diçka në Shqipëri, sepse kam një bindje se ky model jozhvillimor — që nuk prodhon pasuri, por transferon pasurinë publike në duart e një grushti njerëzish, duke i lënë të gjithë të tjerët të përjashtuar — nuk është i qëndrueshëm.
Shihet jo vetëm me Zvërnecin, por shihet edhe me pasurinë e naftës — Shqipëria prodhon 900.000 tonë dhe eksporton çdo vit gjysmë miliardi, por kompania Bankers (që tani është në SPAK) për dy dekada nuk ka paguar asnjë tatim fitimi, dhe renta është qesharake — 20 milionë, pa llogaritur këtu ndotjen që u lë banorëve dhe mungesën totale të investimit — punojnë akoma me infrastrukturën e kohës së komunizmit.
Kur shikojmë minierat që eksportojnë çdo vit 600–700 milionë euro, investimi në infrastrukturë është inekzistent, siguria e punës është dramë, dhe renta që paguajnë është qesharake — 40 milionë në vit.
Çështja e Zvërnecit ishte pika e vlimit të shumë problemeve të tjera që kanë të bëjnë me një model zhvillimor ku askush nuk pasurohet sepse ka talent, iniciativë, kreativitet, sepse punon, djersit, merr rrezik. Jo — pasurohet nëse ka lidhje me politikën dhe krimin. Kjo shihet në mënyrën si gllabërohet bregdeti, si jepen koncesione për të ndërtuar te sipërmarrës që nuk kanë rrezik, sepse rrezikun e mban shteti, si jepen minierat ose si shpërdorohet nafta.
Njerëzit këtu po ndihen sikur janë pranë pasurisë si pranë lumenjve të Fanolit — pranë sofrës së pangrënë. Po shikojnë kullat, vilat, resortet luksoze, dhe gradualisht shikojnë që edhe plazhet ku kanë kaluar si fëmijë nuk kanë më mundësi t’i shkelin. Zvërneci ishte detonatori, por problemi është aty. Dhe në qoftë se kjo protestë ndërpritet për shkak të verës, problemi mbetet aty dhe duhet adresuar.
EPILOGU
Mustafa Nano: Unë dhe Adri shpresojmë që kjo protestë t’ia arrijë qëllimit kryesor — t’i japë një goditje të fortë establishmentit. Njerëz si Edi Rama dhe Sali Berisha e kanë bërë kohën e tyre në politikë. Megjithëse unë mendoj që kanë bërë më së shumti keq, dëme të mëdha, të paktën të largohen tani, t’ia hapin rrugën gjeneratës së re. Nuk kanë më motivime — u bënë tani mbi 30 vjet.
Adri Nurellari: Edhe pa ndodhur ajo tani, unë mendoj se kjo protestë sinjalizoi fillimin e fundit të tranzicionit postkomunist. Fati ynë si shqiptarë është që këto tranzicione i kemi më të vonuara se të tjerët — ishim më të vonuar për t’u çliruar nga Perandoria Osmane, më të vonuar për t’u çliruar nga komunizmi. Por kjo i ndryshon rregullat e lojës dhe hap rrugën, sepse mënyra si është bllokuar sistemi e bën të vështirë të mbjellësh gjëra të reja.
Mustafa Nano: Faleminderit shumë që ishit këtu.
Adri Nurellari: Faleminderit!
Mustafa Nano: Mirë atëherë; menjëherë pas reklamave do të jemi këtu me një të ftuar tjetër.
