500 fakte nga rrëfimi i Agim Vincës

Materiali më poshtë është nxjerrë dhe parafrazuar nga përgjigjet e Agim Vincës në librin-intervistë “Magjia e ligjërimit” të Miftar Kurtit. Kur Vinca rrëfen kujtime personale, ato paraqiten si kujtime të tij; kur jep gjykime politike, historike ose për persona të tjerë, ato duhen kuptuar si pikëpamje dhe pretendime të vetë Vincës, jo si verifikim i pavarur.

1–50: Origjina, Veleshta, fëmijëria dhe shkollimi

1. Emrin Agim ia zgjodhi vëllai i tij, Nuhi Vinca. Agim Vinca tregon se kur lindi më 1947, Nuhiu ishte nxënës në progjimnazin e Strugës dhe përfaqësonte atë brez të rinjsh shqiptarë që kishin përfituar nga ardhja e mësuesve prej Shqipërisë gjatë viteve 1941–1943. Emri “Agim”, sipas tij, lidhej me simbolikën e dritës, fillimit dhe shpresës që përdorej shpesh në abetaret dhe tekstet shkollore të asaj kohe.
2. Vinca e konsideron emrin e tij një pjesë të rëndësishme të identitetit. Ai kujton me simpati një koment të Salih Kabashit, i cili kishte thënë se ia kishte lakmi për “emrin shqip dhe mbiemrin antik”. Për Vincën, ky koment e bëri edhe më të vetëdijshëm se kombinimi “Agim Vinca” bartte një ngarkesë të fortë simbolike: emri ishte qartazi shqiptar, ndërsa mbiemri lidhej me një histori të gjatë familjare dhe toponimike.
3. Kërkimi i prejardhjes së mbiemrit Vinca e çoi deri në Dibër. Vinca tregon se gjatë udhëtimit të parë në Shqipëri më 1974 një shofer dibran i kishte folur për një vend me emrin Vincë. Për vite të tëra nuk arriti ta vërtetonte këtë të dhënë, derisa pas luftës profesor Nuri Abdiu i shpjegoi se Vojnca ishte një lagje e Sohodollit të Dibrës.
4. Në vitin 2000 Vinca shkoi personalisht në Vojncë për të kërkuar gjurmët e të parëve. Ai e përshkruan vizitën si një kthim te rrënjët. Banorët e pritën me përzemërsi dhe i treguan për “Varret e Vojncës”, “Lisin e Vojncës” dhe kujtesën lokale. Vinca e lidh mbiemrin e familjes së vet me këtë toponim dhe e konsideron prejardhjen dibrane pjesë të identitetit familjar.
5. Në një defter osman të vitit 1467 përmendet një vendbanim me emër të afërt me Vincën. Sipas të dhënave që Vinca thotë se i kishte marrë nga historiani Ilaz Kaca, në dokument përmendej vendbanimi Vinec dhe një kryefamiljar me emrin Marko Këqeza. Vinca i përdor këto të dhëna si pjesë të kërkimit të tij për lashtësinë e emrit familjar, pa pretenduar se është specialist i onomastikës.
6. Vincallarët e Veleshtës, sipas rrëfimit të tij, numërojnë rreth trembëdhjetë breza të kujtuar. Ai thotë se paraardhësit e hershëm të familjes ishin vendosur në Veleshtë nga Dibra dhe se dy nga emrat e parë që ruheshin në kujtesën familjare ishin Hasan dhe Beqir, ose Hasa dhe Beqa. Nga këto degë, sipas tij, ishte zgjeruar fisi Vinca në dhjetëra familje.
7. Fejzi Vinca zë një vend të veçantë në kujtesën familjare. Agim Vinca e paraqet atë si njeri të shkolluar në Selanik, i cili në fillim të shekullit XX kishte sjellë në Veleshtë libra dhe abetare shqipe dhe ishte përpjekur të përhapte idetë e Rilindjes Kombëtare. Përpjekja për hapjen e një shkolle shqipe më 1908, sipas traditës familjare, ishte ndeshur me kundërshtimin e konservatorëve të fshatit.
8. Historia e Fejzi Vincës për të simbolizon përplasjen midis shkollës shqipe dhe fanatizmit të kohës. Në rrëfimet që Vinca kishte dëgjuar nga të moshuarit, disa banorë kishin dyshuar se shkolla me alfabet latin do t’i largonte nga feja. Për Vincën, ky episod është dëshmi e vështirësive që kanë shoqëruar përhapjen e arsimit dhe vetëdijes kombëtare shqiptare në fillim të shekullit XX.
9. Fadil Vinca ishte një tjetër emër i familjes që mbeti në kujtesën e Veleshtës. Ai ishte mobilizuar si djalë shumë i ri në brigadat partizane në fund të vitit 1944 dhe kishte rënë në Frontin e Sremit më 1945. Kooperativa bujqësore e Veleshtës mbante për shumë vite emrin e tij, ndërsa shkolla e fshatit kishte mbajtur emrin e Fejzi Vincës.
10. Agim Vinca e lidh historinë e familjes së vet me arsimin dhe librin. Ai shprehet me krenari se në familjen Vinca libri dhe lapsi kishin hyrë herët. Këtë traditë e sheh si një lloj trashëgimie shpirtërore që do të vazhdonte me mësues, intelektualë e njerëz të shkolluar dhe, në rastin e tij, me një jetë të tërë të lidhur me letërsinë dhe universitetin.
11. Vinca lindi në pranverën e vitit 1947 dhe ishte fëmija më i vogël i një familjeje të madhe. Nëna i kishte thënë se kishte lindur rreth dy javë pas Shëngjergjit. Familja kishte tetë fëmijë dhe ai ishte “sugari”. Lindi në shtëpinë e vjetër të gjyshit, pranë qendrës së Veleshtës, ndërsa u rrit në shtëpinë e re të familjes në Ograde.
12. Fëmijëria e tij kaloi në një ekonomi tipike fshatare. Familja jetonte kryesisht nga toka dhe bagëtia. Mbillnin misër, grurë, thekër, elb, fasule dhe duhan, ndërsa mbanin kafshë dhe shpezë. Vinca e kujton shtëpinë me oborr, pemë, perime dhe shumë gjelbërim, por njëkohësisht edhe me mungesat ekonomike karakteristike për vitet e para të pasluftës.
13. Një nga frikërat e fëmijërisë së tij ishte tatimi që në Veleshtë quhej “danak”. Vinca thotë se familjen e kishin ngarkuar me tatime që ata i konsideronin të padrejta. Në raste mospagese, njerëzit e pushtetit mund t’u merrnin përkohësisht edhe lopën nga ahuri. Për fëmijën Agim, kjo ishte një nga përvojat e para konkrete të presionit të autoritetit mbi familjen.
14. Puna me duhanin është një nga kujtimet më domethënëse të fëmijërisë. Motrat mblidhnin, qepnin dhe thanin fletët, ndërsa dimrit familja i paloste për t’i dërguar në monopol. Agimi i vogël i radhiste fletët me kujdes të jashtëzakonshëm, shumë më ngadalë se të tjerët. Më vonë ai e interpretonte me humor këtë perfeksionizëm si një paralajmërim të kujdesit që do të kishte ndaj fjalës, frazës dhe stilit.
15. Në moshën rreth një vjeç Vinca pësoi një djegie të rëndë. Ai tregon se u dogj me ushqim të nxehtë dhe se jeta iu rrezikua. Në kushtet e fshatit, nëna dhe gjyshja e mjekuan me mjete popullore, ndërsa motrat e ushqenin me lëng qershie. Ai mbijetoi, duke ruajtur edhe shenja të djegies në trup.
16. Nëna ishte, sipas Vincës, “shtylla e shtëpisë”. Ai e përshkruan si grua me karakter të fortë, zgjuarsi, bujari dhe aftësi të jashtëzakonshme për sakrificë. Në një familje me tetë fëmijë, ajo dinte ta ndante edhe kafshatën e fundit. Vinca e konsideron ndikimin e saj vendimtar në karakterin dhe formimin moral të vet.
17. Veleshta e fëmijërisë së tij ishte fshat i lidhur ngushtë me Drinin e Zi. Fshati ndodhet në rrugën Strugë–Dibër, me Drinin në njërën anë dhe malin e Jabllanicës në tjetrën. Vinca e përshkruan si hapësirë me ara, kopshte, livadhe, ujëra, pemë dhe vreshta, një peizazh që do të bëhej më vonë një prej burimeve kryesore të poezisë së tij.
18. Nëpër Veleshtë rridhte edhe një përrua që dikur vinte në lëvizje disa mullinj. Vinca kujton se në rrjedhën e tij kishte pasur nëntë mullinj, ndërsa më vonë kishin mbetur vetëm një ose dy. Kjo hollësi bëhet pjesë e tablosë së një bote tradicionale që ndryshoi rrënjësisht gjatë jetës së tij.
19. Dy rrapat e mëdhenj në qendër të Veleshtës janë për Vincën simbol i qëndresës së fshatit. Ai i përshkruan si qindravjeçarë dhe si “monument të gjallë”. Veleshta në kujtesën e tij nuk është vetëm një vendbanim, por një univers me këngët, fiset, zakonet, vreshtat, mullinjtë dhe rrëfimet e veta.
20. Emigracioni e ndryshoi thellësisht Veleshtën. Sipas Vincës, shtëpitë tradicionale u zëvendësuan nga vila moderne, shumë prej të cilave mbetën bosh sepse pronarët jetonin në Evropën Perëndimore ose Amerikë. Ai përdor shprehjen figurative se në Zvicër ekziston “një Veleshtë e dytë”, duke përmbledhur dimensionin e madh të kurbetit.
21. Drinin e Zi Vinca e quan “muza ime”. Familja kishte ara në të dy anët e lumit, ku rritej misër dhe fasule. Për të, Drini është njëkohësisht gjeografi konkrete, kujtim fëmijërie dhe figurë poetike. Lumi shfaqet vazhdimisht në krijimtarinë e tij si lidhje me vendlindjen dhe me një botë që nuk ekziston më në formën e dikurshme.
22. Notin, sipas shprehjes së tij, e mësoi “krahas të ecurit”. Një nga kujtimet familjare tregon se si, në një ditë të nxehtë vere, ishte hedhur në Drin me gjithë rrobat dhe një burrë që ndodhej aty ishte detyruar ta nxirrte. Vetë Vinca e kujton ngjarjen vetëm si një vegim të largët, por familjarët ia tregonin shpesh.
23. Dita e parë e shkollës i la dy imazhe krejt të kundërta të mësuesit. Në korridor pa një mësues të ashpër që bërtiste, kapte nxënësit për veshi e përdorte dhunë. Mësuesi i tij i vërtetë, përkundrazi, ishte i qetë, i dashur dhe nuk i ndëshkonte nxënësit. Ky kontrast i mbeti përjetë në kujtesë.
24. Mësuesi i tij i parë quhej Sadik Mehmeti. Ishte nga Struga, i ri, elegant dhe i veshur me kostum e kravatë. Vinca e ruajti aq fort imazhin e tij, sa shumë vite më vonë do t’i kushtonte poezinë e njohur “E kujtoj mësuesin”. Sadik Mehmeti u shpërngul me familjen në Turqi pas vetëm një viti mësimdhënieje.
25. Shkolla e parë e Vincës u zhvillua në një godinë që më parë kishte shërbyer si stacion policie. Ai e sheh këtë si një simbol të kohës: në të njëjtin vend ku më herët ishin marrë e rrahur burra të fshatit, fëmijët tani hynin me çanta, lapsa dhe abetare. Vinca vetë shkonte shpesh këmbëzbathur, me një çantë të thjeshtë prej basme.
26. Shoqërimi i tij i përhershëm me librin filloi rreth klasës së tretë. Nga ajo moshë, sipas rrëfimit të tij, libri u bë shok që nuk do ta braktiste më. Kjo marrëdhënie e hershme me leximin do të përcaktonte profesionin, krijimtarinë, bibliotekën dhe mënyrën e tij të të menduarit për kulturën.
27. Një nga librat e parë që Vinca kujton është përralla “Sofër, shtrohu!”. Në një kohë kur familjet përjetonin mungesa ushqimore, ideja e një sofre magjike që ofronte gjithçka kishte një fuqi të veçantë mbi imagjinatën e fëmijës. Vinca e lidh drejtpërdrejt përjetimin e librit me realitetin e varfërisë së asaj kohe.
28. Ndër leximet e para përmend “Pinokun”, “Pa familje” dhe “Tregime të Shekspirit”. Ai kujton gjithashtu një libër për një mjek që shëronte njerëz dhe kafshë. Për Vincën, këto vepra nuk ishin thjesht argëtim: libri i hapi një botë “më të gjerë dhe më fisnike” se realiteti i kufizuar ku jetonte.
29. Në fund të shkollës tetëvjeçare mori si shpërblim romanin “Ura e Drinës”. Drejtoria ia dhuroi për suksesin e shkëlqyeshëm dhe sjelljen shembullore. Ai e lexoi që atëherë, megjithëse thotë se në atë moshë nuk mund ta kuptonte plotësisht kompleksitetin e veprës së Ivo Andriqit.
30. Gjatë gjimnazit Vinca u njoh më thellë me Shekspirin, Servantesin, Nolin dhe Khajamin. Ai kujton se nxënësit dinin përmendsh vargje romantike nga “Hamleti” dhe i përdornin edhe për t’u shprehur vajzave ndjenjat e tyre. Përkthimet e Nolit luajtën një rol të madh në formimin e shijes së tij letrare.
31. Ndikimi më i madh në fëmijërinë e Vincës erdhi nga nëna dhe daja. Nënën e lidhi me sakrificën, zgjuarsinë dhe karakterin; dajën me guximin, atdhetarizmin dhe vendosmërinë. Më vonë, profesorët, shkrimtarët dhe biografitë e njerëzve të mëdhenj do të bëheshin “mësuesit” e tij të tjerë.
32. Dajën e konsideronte një “institucion të edukimit kombëtar”. Edhe pse autodidakt, ai njihte vargje të Pashko Vasës, Naimit e Nolit, këndonte Himnin e Flamurit dhe këngë të ndaluara. Sipas Vincës, ndikimi i tij ishte vendimtar në formimin e vetëdijes politike dhe kombëtare të djaloshit.
33. Babai i tij ishte besimtar, por njëkohësisht fliste për “vatanin” dhe flamurin kuq e zi. Vinca kujton se në shtëpi përmendej ideja se flamuri shqiptar një ditë do të valonte sërish në Kosovë e Çamëri. Kjo atmosferë familjare e lidhi herët ndjenjën kombëtare me jetën e përditshme.
34. Në gjimnaz Vinca mori pjesë në bojkotimin e profesoreshës së biologjisë. Sipas tij, nxënësit shqiptarë kërkonin që lënda të zhvillohej në shqip dhe u organizuan të mos përgjigjeshin në orë. Situata përfundoi me një incident dhe drejtoria filloi hetime për të zbuluar organizatorët.
35. Solidariteti i klasës bëri që organizatorët e bojkotit të mos zbuloheshin. Vinca tregon se nxënësit nuk treguan se kush kishte hedhur një copë dërrase drejt profesoreshës. Ai ishte në pozitë veçanërisht të vështirë sepse vëllai i tij ishte profesor dhe kujdestar klase, por thotë se nuk pranoi të tregonte.
36. Profesoresha u zëvendësua më pas nga një arsimtar shqiptar. Vinca thotë se ky ishte agronom dhe pedagogjikisht më i dobët. Marrëdhënia mes tyre u bë e keqe dhe Vinca besonte se mësuesi po përpiqej t’i hakmerrej për një çështje familjare që lidhej me motrën e tij.
37. Një “sherr” i rinisë i mbeti peng për gjithë jetën. Duke ngarë biçikletën në korzon e Strugës, i shqeu pa dashje pantallonat e një burri elegant. Burri nuk e shau dhe nuk e goditi, por vetëm e pa me keqardhje. Vinca thotë se pikërisht kjo qetësi e bëri episodin edhe më të paharrueshëm për të.
38. Vinca ishte shumë më i prirë për lëndët humaniste se për matematikën. I pëlqenin gjuha dhe letërsia, historia, gjeografia, filozofia, sociologjia, psikologjia dhe frëngjishtja. Matematika, në anën tjetër, u bë problemi kryesor i tij në vitin e dytë të gjimnazit.
39. Në klasën e dytë të gjimnazit mbeti për riprovim në matematikë. Kjo ishte një goditje e madhe sepse në lëndët e tjera kishte rezultate shumë të mira. Profesori Jusuf Skoro ishte, sipas tij, jashtëzakonisht i rreptë dhe nuk pranonte t’ia ndryshonte notën pavarësisht rezultateve të tjera.
40. Gjatë verës u përgatit dy muaj për riprovim së bashku me shokun Xhelal. Ushtronin nën hijen e mollëve, krahasonin zgjidhjet, laheshin në Drin dhe ktheheshin përsëri te matematika. Vinca e kujton këtë periudhë si një verë të mbushur me stres, punë dhe imagjinatën dramatike të adoleshencës.
41. Frika nga dështimi i kishte çuar dy gjimnazistët në mendime tepër dramatike. Vinca rrëfen se, me mendjen e atëhershme, diskutonin tri mundësi nëse nuk do ta kalonin provimin: të vrisnin veten, të vrisnin profesorin ose të iknin në Shqipëri. Në fund të dy e kaluan provimin dhe ai e rrëfen episodin me humor të zi retrospektiv.
42. Vendlindjen Vinca nuk e sheh thjesht si një pikë gjeografike. Për të ajo është djepi i kujtimeve, ninullave, punëve të fshatit, zakoneve dhe fëmijërisë. Në krijimtarinë e tij, Veleshta bëhet metaforë e një kohe të humbur dhe e një identiteti që vazhdon të jetojë edhe kur realiteti fizik ndryshon.
43. Ai e përshkruan vendlindjen si “arkiv të kujtesës”. Bari i pranverës, xixëllonjat, akulli, dasmat, këngët, varret, ritet e Ditës së Verës, jargavanët dhe rrëfimet për kaçakë e rapsodë shndërrohen në materiale poetike. Kjo shpjegon pse fëmijëria dhe Veleshta rikthehen vazhdimisht në vargjet e tij.
44. Në poezinë e Vincës Veleshta bëhet edhe simbol i emigrimit. Ai shkruan për një vendlindje që “firon” pak nga pak drejt Evropës e Amerikës dhe ku malli tani derdhet përmes internetit. Modernizimi, emigracioni dhe humbja e jetës tradicionale prodhojnë te ai një ndjenjë të fortë nostalgjie.
45. Raporti i Vincës me vendlindjen është njëkohësisht dashuri dhe konflikt. Ai ndien se është vlerësuar në Kosovë, Shqipëri dhe jashtë, por shumë më pak në Strugë e Veleshtë. Përvjetorë, promovime dhe paraqitje që janë organizuar gjetkë, sipas tij, shpesh kanë munguar në vendlindje.
46. Nga kjo përvojë ai nxjerr idenë se beteja më e vështirë mund të jetë ajo me njerëzit e vet. Vinca pyet veten nëse largësia, koha, mosha apo pritjet e tij kanë krijuar këtë hendek. Një nga formulimet më melankolike të tij është ideja se ndonjëherë ndihet më i kuptuar nga të vdekurit sesa nga të gjallët.
47. Vinca propozoi krijimin e një muzeu letrar dhe artistik në Strugë. Ai mendonte se një qytet turistik nuk duhet t’u tregojë vizitorëve vetëm liqenin dhe bukuritë natyrore, por edhe trashëgiminë kulturore. Në një muze të tillë thotë se do të ishte i gatshëm të dorëzonte dorëshkrimet, dokumentet, arkivin e madje një pjesë të bibliotekës.
48. Për Vincën kujtesa institucionale është mënyrë për t’i shpëtuar harresës. Ai kritikon mungesën e institucioneve që dokumentojnë kontributin e intelektualëve dhe personaliteteve lokale. Sipas tij, brezat e ardhshëm duhet të kenë mundësi të shohin se kush ka krijuar, kush ka mbrojtur vlera dhe kush ka kontribuar në kulturën e një vendi.
49. Poemën për Strugën dhe shokët e maturës e shkroi më 1986 në një periudhë të vështirë politike. Ishte koha kur, sipas tij, shtypi maqedonas zhvillonte një fushatë të ashpër kundër tij dhe e etiketonin si “nacionalist” e “separatist”. Poema lindi pikërisht në kontrastin midis kujtimeve të rinisë dhe realitetit konfliktual të së tashmes.
50. Edhe kur kritikon Strugën, Vinca këmbëngul se zëri poetik nuk duhet identifikuar mekanikisht me autorin. Në diskutimin për “Ode biçikletës sime”, ai shpjegon se subjekti lirik mund të thotë gjëra që nuk janë deklarata programatike të poetit. Këtë e konsideron një parim elementar të leximit të letërsisë.

51–100: Prishtina, studimet, viti 1968 dhe përplasjet e para me sistemin

51. Malli më i fortë për vendlindjen lidhet me peizazhin. Vinca përshkruan sidomos perëndimin e diellit në horizontin mes Strugës e Veleshtës, të parë gjatë verës. Për të, ngjyrat e këtij horizonti janë pjesë e kujtesës vizuale që një poet nuk mund ta braktisë, sado vite të jetojë larg vendit të lindjes.
52. Vendlindja te Vinca është edhe shqisë. Nuk janë vetëm vendet, por drita, ngjyrat, aroma, uji, këngët dhe ritmet që e rikthejnë në fëmijëri. Kjo shpjegon pse vendlindja nuk është thjesht temë autobiografike, por një nga strukturat më të qëndrueshme të imagjinatës së tij poetike.
53. Pas maturës më 1966 Vinca fillimisht mendonte të studionte gazetari. Gazetaria i dukej tërheqëse, por mundësitë materiale nuk e lejonin të shkonte në qendrat e largëta universitare ku mund të ekzistonte një degë e tillë. Familja, ndërkaq, e orientoi drejt studimeve juridike në Shkup.
54. Qëndrimi në Shkup ishte shumë i shkurtër. Vinca nuk ndihej mirë në mjedisin ku pothuajse gjithçka zhvillohej në maqedonisht dhe ku nuk kishte as bursë, as konvikt e as mundësi të qëndrueshme banimi. Kjo përvojë ndikoi që ta braktiste Juridikun dhe të kërkonte një rrugë tjetër.
55. Në Prishtinë ai nuk pati “vit të parë” në kuptimin klasik. Për shkak të ndryshimeve të degës dhe rrethanave të regjistrimit, hyri në studime në një mënyrë jo krejt të zakonshme. Më vonë do ta përmendte me humor faktin se arriti të bëhej profesor ordinar pa pasur një “brucoshiadë” tipike.
56. Provimi i parë universitar përfundoi me dështim. Lënda ishte “Bazat e mbrojtjes popullore”, që konsiderohej ndër provimet më të lehta. Ligjërohej nga një oficer serb me uniformë. Vinca mori notë jokaluese dhe goditja ishte aq e fortë sa mendoi seriozisht t’i ndërpriste studimet.
57. Besimin ia rikthyen provimet e radhës. Te Fehmi Agani në Sociologji dhe Mehdi Bardhi në Fonetikë mori nota të shkëlqyera. Këto rezultate e bindën se dështimi i parë nuk përcaktonte aftësinë e tij akademike dhe vazhdoi studimet me sukses gjithnjë e më të madh.
58. Suksesi në studime i siguroi bursë universitare. Nota mesatare e lartë u bë faktor i rëndësishëm ekonomik sepse familja nuk kishte mundësi të financonte lehtësisht jetën studentore. Bursën Vinca e konsideron një nga kushtet që i mundësuan ta vazhdonte rrugën akademike në Prishtinë.
59. Për herë të parë shkeli në Prishtinë në tetor 1966. Zbriti nga autobusi i linjës së Shkupit në qendër të qytetit, përballë hotelit që atëherë quhej “Bozhur”. Ishte mbrëmje vjeshte dhe korzoja ishte plot njerëz. Për një djalë të ardhur nga fshati, qyteti dukej më i madh dhe më dinamik se çdo mjedis ku kishte jetuar.
60. Në fillim nuk e imagjinonte se Prishtina do të bëhej qyteti i jetës së tij. Megjithatë, universiteti, shoqëria, mjedisi intelektual dhe sidomos letërsia e lidhën përgjithmonë me të. Aty krijoi familje, karrierë, bibliotekë, vepra dhe rrjetin më të rëndësishëm të miqësive intelektuale.
61. Prishtinën e viteve ’60–’70 e përshkruan si qytet “universal kombëtar”. Në të mblidheshin shqiptarë nga Kosova, Maqedonia, Mali i Zi dhe vise të tjera. Po krijohej një brez i ri profesorësh, artistësh, gazetarësh e shkrimtarësh që, sipas Vincës, do të luante rol të rëndësishëm në modernizimin kulturor dhe arsimor.
62. Letërsia ishte arsyeja kryesore që e mbajti në Prishtinë. Puna me studentët, bibliotekat, kolegët dhe atmosfera kulturore ia dhanë ndjenjën se aty ishte vendi ku mund të realizonte më plotësisht prirjet e tij. Për të, qyteti dhe universiteti u ndërthurën me identitetin profesional.
63. Vinca e quan veten pjesëtar të “brezit të ’68-s”. Ai e konsideron vitin 1968 pikë kthese në ndërgjegjësimin e tij politik dhe kombëtar. Që nga ajo kohë, thotë se u bë plotësisht i vetëdijshëm për veprimet publike dhe për përgjegjësinë e intelektualit ndaj çështjeve shoqërore.
64. Mori pjesë në demonstratën e 27 nëntorit 1968 në Prishtinë. Kjo përvojë do të mbetej një pikë referimi për gjithë jetën. Për Vincën, demonstratat nuk ishin episod i izoluar studentor, por shenjë e një vetëdijeje të re politike te shqiptarët e Jugosllavisë.
65. Para demonstratave ai kishte kërkuar ndryshime në programin e studimeve albanologjike. Në “Bota e re” propozoi që serbokroatishtja të zëvendësohej me gjermanishten, duke argumentuar se shumë albanologë të mëdhenj kishin shkruar në gjermanisht. Po ashtu kërkonte që “Letërsia jugosllave” t’i linte vend “Letërsisë botërore”.
66. Këto kërkesa tregojnë se aktivizmi i tij fillestar lidhej drejtpërdrejt me kulturën dhe universitetin. Para se të ishte polemist politik, Vinca kërkonte ndryshimin e mënyrës si studiohej gjuha dhe letërsia shqipe. Ai e shihte reformën akademike si pjesë të emancipimit kulturor.
67. Vitin 1968 e ka quajtur “vit të Rilindjes së shqiptarëve në Jugosllavi”. Për të, vetëm Konsulta Gjuhësore do të mjaftonte që ky vit të kishte rëndësi të madhe, por atij iu shtuan demonstratat, shënimi i përvjetorit të Skënderbeut, Kongresit të Manastirit dhe zhvillime të tjera kulturore e politike.
68. Ai e krahason 1968-n me vitin 1908. Sipas logjikës së tij historike, Hyrijeti i vitit 1908 krijoi hapësirë për alfabetin, shkollat dhe kulturën shqiptare; ndërsa ndryshimet pas Plenumit të Brioneve dhe amendamenteve kushtetuese krijuan një hapësirë të re për zhvillimin e shqiptarëve në Jugosllavi.
69. Në mars 1969 një poezi e tij u bë problem politik. Në të njëjtën periudhë tre profesorë shqiptarë të Gjimnazit të Strugës, përfshirë vëllanë Nuhi, u prekën nga pasojat e demonstratave të ’68-s. Vinca e kujton atmosferën si moment kur letërsia, familja dhe politika filluan të ndërthureshin rrezikshëm.
70. Poezia “Letër vëllait” hyri, sipas tij, në dosjet e Sigurimit Shtetëror. Më vonë Vinca gjeti dokumente ku vjersha figuronte si material i dorëzuar organeve të sigurimit. Për të, ky ishte një shembull konkret se si një tekst poetik mund të trajtohej si çështje policore.
71. Libri i parë poetik, “Feniksi”, u botua më 1972 me një poezi të hequr. Vinca kishte përgatitur vëllimin kur punonte në Gjimnazin e Strugës. Libri doli, por “Letër vëllait” mungonte. Vetëm shumë më vonë ai lidhi heqjen e saj me interesimin e organeve të sigurimit.
72. Përballja me censurën nisi pra shumë herët në krijimtarinë e tij. Edhe para se të bëhej figurë e njohur publike, Vinca pa se një poezi mund të censurohej për shkak të kontekstit politik. Kjo përvojë do të ndikonte në mënyrën se si e konceptonte më vonë lirinë krijuese.
73. Shërbimin ushtarak e kreu relativisht vonë, në moshën 27-vjeçare. Ai kishte përfunduar tashmë studimet pasuniversitare dhe ishte magjistër. Shërbeu në Rijekë nga dhjetori 1974 deri në nëntor 1975, në një kohë kur ushtria jugosllave ishte institucion ku shqiptarët vëzhgoheshin me kujdes.
74. Edhe në ushtri, sipas Vincës, interesimi i organeve për biografinë e tij vazhdoi. Përvoja ushtarake iu shtua dosjes së gjatë të marrëdhënies së tij me institucionet shtetërore. Ai e sheh këtë periudhë si një tjetër etapë të mbikëqyrjes politike që e shoqëroi për vite.
75. Gjatë shërbimit ushtarak vazhdoi të lexonte. Të shkruarit ishte më i vështirë, por pikërisht më 1975 iu botua në Prishtinë vëllimi “Shtegu i mallit”. Recensues ishin Azem Shkreli dhe Fahredin Gunga, ndërsa redaktor Anton Pashku.
76. Titullin “Shtegu i mallit” do të kishte dashur ta ndryshonte në “Bregu i mallit”. I dyti i dukej më poetik dhe më afër përfytyrimit të vet. Por ndodhej në ushtri dhe komunikimi me redaksinë ishte i vështirë, prandaj libri doli me titullin e parë.
77. Më 1 tetor 1972 filloi punën si asistent i Letërsisë Shqipe në Fakultetin Filozofik. Këtë datë e konsideron një nga kthesat kryesore të jetës. Vetëm dy vjet më parë kishte qenë student në të njëjtin institucion; tani duhej t’u mbante ushtrime edhe studentëve që deri vonë kishin qenë kolegë të tij.
78. Zgjedhja e tij si asistent lidhej me suksesin e studimeve dhe bursën universitare. Fakulteti e kishte dalluar si një nga studentët e mirë. Kështu nisi një karrierë universitare që, me ndërprerje të dhunshme gjatë viteve ’90, do të zgjaste rreth katër dekada.
79. Problemi i parë si asistent ishte banimi. Jetonte në një dhomë të ftohtë në Bregun e Diellit dhe pjesën më të madhe të ditës e kalonte në fakultet, bibliotekë dhe kabinet. Jeta akademike kishte filluar, por kushtet materiale mbeteshin modeste.
80. Fillimi i punës solli edhe presionin për t’u anëtarësuar në Lidhjen e Komunistëve. Vinca nuk ishte anëtar kur u zgjodh asistent dhe thotë se kjo iu bë problem. Më vonë do të hynte në parti, por raporti i tij me strukturat partiake do të mbetej konfliktual.
81. Pas demonstratave të vitit 1981 u përfshi në procesin e “diferencimit ideopolitik”. Universiteti u vu nën presion dhe profesorë të caktuar u akuzuan se kishin ndikuar në “indoktrinimin” e studentëve. Vinca ishte në mesin e atyre që u konsideruan të ngarkuar me nacionalizëm.
82. Ai e krahason periudhën e diferencimit me Luftën e Trojës për nga kohëzgjatja. Sipas tij, procesi zgjati pothuajse një dekadë dhe krijoi një atmosferë ku profesorët, shkrimtarët dhe studiuesit duhej të dëshmonin vazhdimisht “përshtatshmërinë” e tyre politike.
83. Në Degën e Letërsisë Shqipe tre emra ishin veçanërisht në shënjestër: Rexhep Qosja, Ali Aliu dhe Agim Vinca. Megjithatë, në mbledhjen e organizatës bazë, kolegët folën në mbrojtje të punës së tyre akademike e kulturore. Kjo bëri që mbledhja, sipas Vincës, të përfundonte më mirë nga sa pritej.
84. Basri Çapriqi, atëherë student, foli në mbrojtje të tij. Ai argumentoi se Vinca mbante qëndrim kritik ndaj dogmatizmit dhe realizmit socialist në letërsi, jo se indoktrinonte studentët politikisht. Vinca e kujton këtë si një ndërhyrje me peshë në një moment të rrezikshëm.
85. Demonstratat e 11 marsit 1981 Vinca i sheh si fillim të një faze të re historike. Sipas interpretimit të tij, kërkesat që në fillim artikuloheshin nga një numër studentësh u shndërruan gradualisht në kërkesa gjithëpopullore. Për të, 1981-shi hapi publikisht një çështje që sistemi kishte pretenduar se ishte zgjidhur.
86. Në këndvështrimin e tij, Pranvera e vitit 1981 është parathënie e zhvillimeve të dekadave të ardhshme. Ai e lidh atë me radikalizimin politik, rrëzimin e miteve jugosllave dhe krijimin e një vetëdijeje të re kombëtare ndër shqiptarët.
87. Vinca ishte njëri nga nënshkruesit e Apelit të 215 intelektualëve më 1989. Apeli kërkonte të mos ndryshohej Kushtetuta e vitit 1974 në mënyrën që do t’i hiqte Kosovës autonominë. Ai thekson se ishte nënshkrues, jo hartues.
88. Sigurimi Shtetëror nuk besonte lehtë se Vinca nuk kishte marrë pjesë në hartimin e Apelit. Ai tregon se u mor në pyetje për këtë çështje. Sipas njohurive të tij, hartimi lidhej me Gazmend Zajmin, Rexhep Qosjen dhe ndoshta të tjerë, ndërsa Zekeria Cana luajti rol në mbledhjen e nënshkrimeve.
89. Më 28 mars 1989 u mbajt rreth njëzet orë nga Sigurimi Shtetëror. Vinca e quan këtë “arrestim”, megjithëse teknikisht u mor gjatë në pyetje. Në dosjen e tij përmendeshin greva e studentëve, Apeli, shkrimet për shqiptarët në Maqedoni, diskutimet publike dhe udhëtimet e hershme në Shqipëri.
90. Pas lirimit, sipas rrëfimit të tij, u përcoll nga një person i caktuar posaçërisht. Vinca ishte i bindur se organet e sigurimit shqetësoheshin për ndikimin e tij te studentët. Ai e përshkruan këtë si periudhë të mbikëqyrjes së vazhdueshme.
91. Burgun e provoi më 1996. U arrestua për shkak të kalimit në Shqipëri pa të ashtuquajturën “vizë dalëse”. Fillimisht qëndroi disa ditë në Prishtinë dhe pastaj rreth dhjetë ditë e net në qelinë e burgut të Lipjanit.
92. Në qeli krijoi ciklin “Vargje nga qelia” pa pasur letër e laps. Cikli përbëhej nga pesëmbëdhjetë miniatura që duhej t’i ruante në kujtesë. Ky episod tregon se për Vincën poezia ishte edhe mënyrë për të ruajtur identitetin dhe kontrollin mendor në kushte izolimi.
93. Ai thotë se trajtimi gjatë burgimit ishte ai i një të burgosuri politik, edhe pse zyrtarisht ishte dënuar për kundërvajtje. Në rrëfimin e tij përmenden presioni psikologjik dhe dhuna fizike. Kjo është një nga përvojat më të rënda personale që përfshin libri.
94. Në qershor 1990 u përjashtua nga Lidhja e Komunistëve. Një nga shkaqet ishte refuzimi për ta dënuar Apelin e 215 intelektualëve. Përkundrazi, Vinca vazhdoi të mbronte idenë se Apeli kërkonte ruajtjen e rendit kushtetues dhe shmangien e përshkallëzimit të konflikteve.
95. Fushata serbe e fundviteve ’80 përshkruhet prej tij si bombardim propagandistik. Sloganet për “Kosovën djep të Serbisë”, sulmet ndaj flamurit, historisë dhe natalitetit shqiptar e bindën se konflikti nuk ishte thjesht kushtetues, por edhe luftë për identitet dhe dinjitet.
96. Më 28 qershor 1991 në Universitetin e Prishtinës u vendosën “masat e dhunshme”. Sipas Vincës, qëllimi nuk ishte vetëm largimi i disa profesorëve “problematikë”, por marrja nën kontroll dhe, praktikisht, goditja e gjithë universitetit shqiptar.
97. Më 15 shtator 1991 Vinca mori vendimin për largim nga fakulteti. Më parë kishte refuzuar të shkonte në një “marrje në pyetje” te dekani i emëruar nga masat e dhunshme, duke shkruar se një procedurë e tillë cenonte dinjitetin e profesorit universitar.
98. Momentin e përjashtimit e kujton me një qetësi demonstrative. Pasi mori vendimin, solli nga kabineti një shishe konjak “Skënderbeu” dhe piu me kolegët. Gjesti ishte mënyra e tij për të mos ia dhënë pushtetit kënaqësinë e dëshpërimit publik.
99. Edhe pas përjashtimit nga Universiteti vendosi të mos largohej nga Kosova. Kishte mundësi, sipas tij, të shkonte në Maqedoni ose të kërkonte azil në Perëndim, por zgjodhi të mbetej në Prishtinë së bashku me familjen dhe të ndante fatin e Kosovës.
100. Ai refuzoi edhe oferta për pozita politike jashtë Kosovës. Aktivistë nga Maqedonia i propozonin të kthehej atje dhe të angazhohej në jetën politike. Vinca thotë se nuk e pranoi këtë rrugë sepse nuk donte ta braktiste Kosovën pikërisht kur ajo ndodhej nën presionin më të madh.

101–150: Intelektuali “i papërshtatshëm”, orët letrare, UÇK-ja dhe lufta

101. Vinca i kërkon fillesat e “papërshtatshmërisë” së vet te viti 1968. Për të, pjesëmarrja në demonstrata ishte momenti kur pushteti filloi ta shihte me dyshim. Më vonë erdhën artikujt, poezitë, aktiviteti universitar, polemikat dhe refuzimi i bindjes politike.
102. Ai ishte shumë afër të bëhej gazetar në fund të viteve ’60. Konkurroi për punë në Radio-Prishtinë, por nuk e mori vendin. Më vonë e interpretoi këtë dështim si fat të mirë: po të ishte bërë gazetar, mendonte se mund të kishte mbetur i kufizuar nga burokracia redaksionale dhe censura.
103. Sipas tij, ndonjëherë njerëzit që përpiqen të të bëjnë keq, pa dashje të bëjnë mirë. Mospranimi në gazetari e shtyu drejt një karriere universitare. Në këtë kuptim, një pengesë e hershme profesionale u shndërrua në kusht për rrugën që do të bëhej qendra e jetës së tij.
104. Vinca deklaron qartë se nuk ka qenë pjesëtar i organizatave ilegale. Ai kishte miq dhe kontakte me njerëz të lëvizjes ilegale, por nuk hyri në grupe apo “treshe”. Thotë se veproi individualisht dhe beson se në këtë mënyrë mund të ishte edhe më i dobishëm.
105. Në Shoqatën e Shkrimtarëve të Kosovës u anëtarësua më 1976. Kjo ndodhi pas botimit të librit të dytë poetik. Megjithatë, thotë se nuk u zgjodh asnjëherë në kryesinë e Shoqatës, gjë që e lidh me reputacionin e vet si njeri politikisht “i papërshtatshëm”.
106. Orët letrare të viteve ’70 dhe ’80 i konsideron fenomen kulturor më vete. Ato organizoheshin kryesisht nga grupi “Jeronim de Rada” në Fakultetin Filozofik dhe mblidhnin studentë, poetë, profesorë dhe dashamirë të letërsisë. Për Vincën ato ishin më shumë se recitime: ishin hapësira të krijimit të një komuniteti kulturor.
107. Për këto orë Vinca shkroi më vonë librin “Kënga e hapur”. Ai mendon se fenomeni meritonte madje një monografi të posaçme. Në mjedisin e kontrolluar të Jugosllavisë së vonë, poezia dhe simbolika mund të shprehnin gjëra që diskursi politik nuk i lejonte hapur.
108. Rubrika “Kënga e hapur” në “Bota e re” kishte edhe një funksion të veçantë kulturor. Kur marrëdhëniet me Shqipërinë ishin ndërprerë dhe disa autorë ndaloheshin, Vinca përpiqej të sillte poezi shqiptare nga të gjitha trevat dhe traditat, duke ruajtur idenë e një letërsie kombëtare të përbashkët.
109. Në këtë rubrikë publikoheshin poetë nga De Rada e Naimi deri te autorët bashkëkohorë të Kosovës e Shqipërisë. Për Vincën, një përzgjedhje e tillë ishte edhe akt kulturor integrues, sidomos në kohë kur kufijtë politikë dhe censura përpiqeshin ta fragmentonin hapësirën shqiptare.
110. Në vitin 1985 shkroi me shpejtësi dy poezi të frymëzuara nga atmosfera politike. “Qentë e Sodomës” dhe “Senati” lindën ndërsa ndiqte në televizion debate të ashpra kundër shqiptarëve. Për të, poezia ishte reagim i menjëhershëm ndaj një gjuhe publike që e përjetonte si poshtëruese.
111. Vinca e lidh krijimtarinë e viteve ’80 me rritjen e presionit politik. Sulmet ndaj shqiptarëve nuk prodhuan vetëm publicistikë polemike, por edhe poezi me simbole antike, ironi dhe gjuhë ezopike. Kjo ishte mënyra për të reaguar artistikisht në një sistem ku fjala e drejtpërdrejtë kishte pasoja.
112. Viti 1989 mbeti në kujtesën e tij edhe si koha e shtetrrethimit. Pas heqjes së autonomisë, Kosova kaloi javë të tëra me orë policore. Vinca kujton atmosferën e qytetit të mbyllur dhe ndjenjën e një jete kolektive nën kontroll të jashtëzakonshëm policor.
113. Ai ruan një fletore me kapak të kuq që ia dhuruan studentët e grupit “Jeronim de Rada”. Ironikisht, u kishte thënë se zakonisht nuk shkruante poezi në fletore të bukura, por në copa letrash të rastit. Kjo hollësi tregon mënyrën spontane të procesit të tij poetik.
114. Në orët letrare merrnin pjesë shumë nga poetët më të njohur të Kosovës. Vinca përmend Esad Mekulin, Din Mehmetin, Azem Shkrelin, Ali Podrimjen, Flora Brovinën, Tahir Deskun e shumë të tjerë. Muzika dhe performanca e bënin mbrëmjen më të gjerë se një aktivitet thjesht akademik.
115. Disa kolegë krijues nuk merrnin pjesë në këto orë. Vinca nuk dëshiron t’i përmendë të gjithë me emër dhe e lidh mungesën e tyre me atmosferën e frikës dhe vëzhgimit. Në atë kohë, edhe simbolika poetike mund të interpretohej politikisht.
116. Për të, orët letrare nuk ishin “mobilizim mase”, por ngritje vetëdijeje dhe krenarie. Poezia krijonte një hapësirë ku studentët mund të ndienin se kultura e tyre kishte dinjitet, vazhdimësi dhe vlera përtej diskursit zyrtar.
117. Kur filluan sulmet kundër emrave të figurave kombëtare, Vinca reagoi edhe me poezi. “Baladë për Luigj Gurakuqin” u shkrua në kohën kur emri dhe busti i Gurakuqit kontestoheshin në disa institucione. Për Vincën, mbrojtja e figurave historike ishte mbrojtje e kujtesës kolektive.
118. Aksioni për pajtimin e gjaqeve e gjeti Vincën aktiv. Ai mori pjesë në lëvizjen që filloi më 1990 në Kosovë dhe thotë se e shtriu atë edhe në trevat shqiptare në Maqedoni, duke nisur nga Veleshta.
119. Në Veleshtë, më 30 prill dhe 1–2 maj 1990, sipas tij, u falën pothuajse të gjitha gjaqet e njohura. Ai e konsideron këtë një nga përvojat më të bukura të angazhimit qytetar. Pajtimi, në këndvështrimin e tij, forconte shoqërinë pikërisht në prag të viteve më të vështira.
120. Vinca ishte ndër intelektualët që mbështetën publikisht daljen e UÇK-së. Ai e konsideronte shfaqjen e saj një nga ngjarjet më të rëndësishme të viteve ’90, sepse ndryshoi nga rrënjët dinamikën politike të çështjes së Kosovës.
121. Në interpretimin e tij, UÇK-ja nuk duhet gjykuar vetëm nga propaganda e kohës. Ai përmend rastin e tetë ushtarëve jugosllavë të kapur në janar 1999, të cilët, sipas tij, u trajtuan në përputhje me normat ndërkombëtare dhe më pas u liruan pas ndërmjetësimit.
122. Rastin e ushtarëve të kapur Vinca e përdor si argument kundër paraqitjeve kolektive demonizuese të UÇK-së. Ai kërkon që lufta të lexohet duke dalluar dokumentet dhe episodet konkrete nga propaganda politike e palëve.
123. Konferencën e Rambujesë e sheh si hallkë që çoi drejt ndërhyrjes së NATO-s. Sipas tij, refuzimi serb i marrëveshjes ishte faktor i drejtpërdrejtë në fillimin e bombardimeve. Megjithatë, ai vëren se vetë formula e Rambujesë ende e linte Kosovën formalisht nën sovranitetin jugosllav.
124. Ai e konsideron Rezolutën 1244 dhe formulën e “autonomisë substanciale” si elemente që më vonë komplikuan çështjen e statusit. Ky është interpretim politik i Vincës mbi mënyrën se si kompromiset e luftës vazhduan të ndikojnë edhe pas përfundimit të saj.
125. Nga të gjitha udhëtimet, më mbresëlënës për të mbetet udhëtimi i parë në Shqipëri më 1974. Kishte vizituar shumë vende të Evropës dhe Shtetet e Bashkuara, por kalimi për herë të parë në Shqipëri kishte një peshë emocionale që asnjë udhëtim tjetër nuk e barazonte.
126. Rruga e vitit 1974 kalonte nga Prishtina në Pejë, Çakorr, Podgoricë dhe Han të Hotit. Grupi i universitetit u prit nga kolegë shqiptarë, hëngri drekën e parë në Shkodër dhe ndaloi në Lezhë. Për Vincën, çdo etapë kishte simbolikën e takimit me një vend që deri atëherë e kishte njohur kryesisht nga librat e radioja.
127. Distanca Strugë–Qafë Thanë mund të bëhej për pak minuta, por atij iu deshën 27 vjet për ta kaluar kufirin. Kjo kontrast dramatik u bë ide poetike. Kufiri i vitit 1913, për të, ishte jo vetëm vijë politike, por pengesë që kishte ndarë njerëz, familje dhe një hapësirë kulturore.
128. Vizita në Shqipëri realizoi një ëndërr që shumë shqiptarë jashtë kufijve nuk arritën ta përjetonin. Vinca e thekson këtë privilegj me vetëdije: breza të tërë kishin vdekur pa e parë vendin që e konsideronin “mëmëdhe”.
129. Udhëtimi më i vështirë ishte largimi nga Kosova gjatë bombardimeve të NATO-s më 1999. Ai kishte qëndruar fillimisht në apartamentin e vet në Ulpianë. Kur u detyrua të largohej, e përjetoi si shkëputje të dhimbshme nga vendi që kishte vendosur të mos e braktiste.
130. Kur arriti në Strugë si refugjat, ndihej si “dezertor”. Edhe pse ishte kthyer në vendlindje për të shpëtuar, kishte ndjenjën se kishte lënë Kosovën në momentin më të rëndë. Ky konflikt moral e rëndoi më shumë se vetë rreziku fizik.
131. Disa miq në Strugë e ngacmuan pikërisht për faktin se kishte qëndruar kaq gjatë në Prishtinë. Ata i thanë se refugjatë të tjerë kishin ardhur shumë më herët, ndërsa ai kishte vazhduar “të shiste mend” në Kosovë. Vinca e rrëfen episodin si shembull të humorit të hidhur të luftës.
132. Kriza e Bllacës e tronditi thellë. Ai përshkruan mijëra njerëz të bllokuar në kufirin Kosovë–Maqedoni, në kushte të rënda higjienike dhe nën trajtim poshtërues. Përdor një krahasim shumë të rëndë për të shprehur tmerrin që, sipas tij, përjetonin refugjatët.
133. Për Vincën, sjellja e autoriteteve maqedonase ndaj refugjatëve ishte një nga episodet më të turpshme të luftës. E shqetësonte veçanërisht fakti se kjo po ndodhte në një zonë ku popullsia shqiptare ishte e madhe, por institucionet dhe kufiri kontrolloheshin nga shteti maqedonas.
134. Pas zhbllokimit të Bllacës, qindra autobusë me refugjatë u nisën drejt Shqipërisë. Vinca tregon se rruga u organizua përmes qyteteve maqedonase, duke shmangur zona ku shqiptarët mund t’i ndalonin autobusët për t’i strehuar refugjatët. Ai e lexon këtë si tregues të mosbesimit të autoriteteve ndaj solidaritetit shqiptar.
135. Gjatë javëve të bombardimeve ai kishte frikë se Kosova mund të bëhej “një Çamëri e re”. Pasiguria për kthimin e refugjatëve dhe kohëzgjatja e luftës ia krijonin frikën se spastrimi etnik mund të bëhej fakt i pakthyeshëm.
136. Në atë gjendje nuk arrinte as të lexonte, as të shkruante normalisht. Për një njeri që e kishte ndërtuar jetën rreth librit dhe shkrimit, paaftësia për t’u përqendruar tregon shkallën e tronditjes psikologjike.
137. Pas luftës ishte ndër ata që udhëtuan shpejt nëpër Kosovën e sapoçliruar. Një fqinj, regjisori Atdhe Gashi, i kërkoi ta çonte deri në Pejë për të parë gjendjen e shtëpisë së vajzës. Vinca pranoi edhe pse udhëtimi në qershor 1999 ishte ende i pasigurt.
138. Udhëtimi i parë në Kosovën pasluftës ishte për të një takim me shkatërrimin dhe lirinë njëkohësisht. Rrugët, shtëpitë dhe njerëzit mbanin shenjat e luftës, por fakti se forcat serbe ishin larguar krijonte një ndjenjë historike krejt të re.
139. Vinca mendon se shqiptarët harrojnë shumë shpejt. Ai kritikon prirjen për t’i lënë ngjarjet në kujtesë gojore dhe për të mos mbajtur shënime, dokumente e dëshmi. Për një njeri të letrave, mungesa e dokumentimit është një dobësi strategjike e kulturës politike.
140. Në këtë pikë ai i krahason shqiptarët me serbët, të cilët i sheh shumë më aktivë në propagandë. Sipas tij, pala serbe ka ditur t’i amplifikojë edhe çështjet e vogla dhe ta ndërtojë narrativën e vet për publikun ndërkombëtar, ndërsa shqiptarët shpesh reagojnë me vonesë.
141. Pas luftës Vinca u bë zëvendësministër i Arsimit dhe Shkencës në Qeverinë e Përkohshme të Kosovës. Në këtë funksion qëndroi rreth gjashtë muaj. Ishte një nga rastet e rralla kur një intelektual me karrierë kryesisht universitare mori detyrë të drejtpërdrejtë ekzekutive.
142. Më pas u bë bashkëdrejtues i Departamentit të Arsimit dhe Shkencës në administratën e përbashkët të UNMIK-ut. Në këtë detyrë qëndroi vetëm rreth tre muaj. Ai e pa shumë shpejt se kompetencat e zyrtarëve vendorë ishin, sipas tij, tepër të kufizuara.
143. Dorëheqjen e shpjegoi publikisht me formulën se nuk donte të ishte “ministër kukull as dekor”. Vinca nuk pranonte të mbante titull institucional nëse nuk kishte mundësi reale për të marrë vendime në fushën që drejtonte.
144. Një nga konfliktet kryesore me UNMIK-un lidhej me bashkëpunimin arsimor me Shqipërinë. Ai shkoi në Tiranë dhe diskutoi për tekste shkollore e një Abetare të përbashkët, gjë që autoritetet ndërkombëtare e konsideruan tejkalim të kompetencave të tij.
145. Më 21 mars 2000 mori një letër urgjente nga Tom Koenigs. Në letër, sipas Vincës, kritikohej vizita e tij në Tiranë dhe i bëhej e qartë se nuk kishte mandat të negocionte tekste të përbashkëta me Shqipërinë.
146. Vinca e përjetoi këtë si cenim të një çështjeje që e konsideronte të natyrshme kulturorisht. Për të, një Abetare e përbashkët nuk ishte projekt politik ekspansionist, por përpjekje për unifikimin arsimor e kulturor të një populli me të njëjtën gjuhë.
147. Rexhep Qosjen e informonte vazhdimisht për vështirësitë në administratën ndërkombëtare. Qosja, si drejtues politik i LBD-së, i këshillonte durim. Vinca, megjithatë, vendosi se vazhdimi në një post pa kompetenca do të ishte kompromis me bindjet e veta.
148. Ai vëren se shumë zyrtarë vendorë ankoheshin se “nuk kishin kompetenca”, por vazhdonin t’i mbanin postet. Pikërisht këtu e sheh dallimin mes qasjes së vet dhe asaj që e konsideronte konformizëm institucional.
149. Vinca përmend edhe Ramë Bujën si një nga zyrtarët që dha dorëheqje nga një strukturë e përbashkët. Por, sipas tij, dorëheqja e vet ishte më publike dhe më konfrontuese, sepse donte që problemi i mungesës së kompetencave të bëhej çështje e debatit publik.
150. Një zyrtar ndërkombëtar, sipas Vincës, e quajti “viktimë të virtytit”. Atij i pëlqeu kjo formulë dhe e lidhi me një lojë simbolike me shkronjën V: Vinca, virtyti dhe vetëvendosja. Ai e sheh refuzimin e kompromisit si pjesë të karakterit të tij.

151–200: Mësimdhënia, Universiteti dhe kriteri akademik

151. Karrierën e mësimdhënies e nisi shumë i ri. Pas gjimnazit dhe gjatë viteve të para të studimeve punoi si mësues në Doganaj të Kaçanikut. Ishte vetëm rreth 19 vjeç dhe nuk kishte mbaruar fakultet pedagogjik, por kushtet e kohës kërkonin që të rinj me arsim të mesëm të hynin menjëherë në mësimdhënie.
152. Kalimi nga Shkupi në Prishtinë e shtyu të kërkonte edhe punë për të mbajtur veten. Mungesa e burimeve ekonomike e bëri mësimdhënien jo vetëm zgjedhje profesionale, por edhe mënyrë për të vazhduar studimet.
153. Në fund të vitit të tretë u angazhua të jepte frëngjisht në një paralele të Gjimnazit të Gllogocit. Profesori Gjyltekin Shehu i tha se mund ta bënte këtë punë, edhe pse Vinca i kujtoi se ishte student i albanologjisë. Shkonte dy herë në javë dhe mbante nëntë orë mësimi.
154. Eksperienca e Gllogocit tregoi se profesori i ardhshëm mund të përshtatej edhe jashtë specializimit të ngushtë. Frëngjishten e kishte studiuar për disa semestra dhe e përdori njohurinë për t’u bërë mësues i përkohshëm, duke fituar njëkohësisht përvojë dhe të ardhura.
155. Më pas punoi disa muaj në Byronë e Informatave të Kuvendit të Kosovës. Ishte gazetar-lektor dhe merrej me materiale që ndiqnin veprimtarinë e institucioneve dhe shtypit. Kjo punë e njohu me mekanizmin burokratik dhe informativ të administratës së asaj kohe.
156. Në Byro pati edhe përplasje me një koleg serb që e konsideronte shovinist. Vinca ishte i ri dhe, sipas vetëpërshkrimit, i rrëmbyeshëm, ndaj konfliktet nuk i shmangte. Qëndroi më pak se një vit, por e konsideron këtë përvojë të dobishme.
157. Më 1 shtator 1971 u kthye në Gjimnazin e Strugës, kësaj radhe si profesor. Ishte i vetmi profesor i diplomuar i gjuhës shqipe që konkurroi, ndaj u pranua. Brenda vetëm pak vitesh ishte kthyer nga ish-nxënës në mësimdhënës të së njëjtës shkollë.
158. Në Gjimnaz jepte një gamë shumë të gjerë lëndësh. Përveç gjuhës shqipe, duhej të përvetësonte e të ligjëronte historinë e letërsisë, teorinë e letërsisë, letërsinë botërore dhe gramatikën. Kjo punë e detyroi ta thellonte shumë shpejt formimin profesional.
159. Ai ishte kritik ndaj programeve mësimore të kohës. Sipas tij, në program kishte shumë autorë serbë e maqedonë të dorës së dytë dhe jo mjaftueshëm letërsi shqipe. Në disa raste shkruante në ditar temën zyrtare, por në orë zhvillonte një njësi nga letërsia shqipe.
160. Nxënësve të vitit të tretë u kërkonte të mësonin Himnin Kombëtar. Meqë Asdreni ishte pjesë e programit, ai e konsideronte “Betimin mbi Flamur” njohuri elementare për një nxënës shqiptar. Ky ishte shembull i mënyrës se si e ndërthurte mësimin letrar me edukimin kombëtar.
161. Në Doganaj i bleu opinga një nxënësi që mungonte nga shkolla sepse nuk kishte çfarë të mbathte. Kur djaloshi ia tregoi arsyen në fshehtësi, Vinca e çoi në dyqan dhe ia bleu një palë, duke i kërkuar shitësit të mos e tregonte. Episodi mbeti një nga kujtimet më të forta të fillimit të tij si mësues.
162. Ky episod kishte edhe një dimension autobiografik. Vinca e kuptonte mirë turpin e varfërisë sepse edhe vetë ishte rritur në një familje ku veshmbathja dhe paratë ishin problem. Prandaj ndihma ndaj nxënësit ishte, në njëfarë mënyre, solidaritet me fëmijërinë e vet.
163. Një ndeshje futbolli me nxënësit i shkaktoi dëmtim të rëndë të dorës. Gjatë lojës u rrëzua duke u përpjekur të shmangte lëndimin e një nxënësi. Dëmtimin ia trajtoi një mjek popullor i njohur në zonë, Kurtish Vata.
164. Edhe me dorën e fashuar Vinca nuk e ndërpreu mësimin. Ai e rrëfen këtë për të treguar si kuptohej detyra e mësuesit në atë kohë: kushtet ishin modeste dhe mundësitë e zëvendësimit të kufizuara, ndaj vazhdonte të shkonte në shkollë.
165. Në Gjimnazin e Strugës u përplas me drejtorin për mënyrën e shkrimit të emrave shqiptarë. Drejtori kërkonte që mbiemri të vihej para emrit, sipas praktikës administrative maqedonase. Vinca refuzoi, duke thënë se kjo nuk ishte në natyrën e shqipes.
166. Ai ishte më i riu në kolektiv, por kujdesej fort për figurën e profesorit. Shkonte në mësim me kostum e kravatë dhe përpiqej të mos mungonte. E përshkruan veten si mësues të ri, të përkushtuar dhe shumë të etur t’u jepte nxënësve më tepër se ç’parashihte ora.
167. Mbrëmja e maturës në Ohër mbeti një nga kujtimet më të bukura të vitit 1971–72. Kolegët shqiptarë nuk i kishin rezervuar vend, ndaj Vinca u ul me maturantët shqiptarë. Ata bashkuan tavolinat, kënduan dhe e përjetuan mbrëmjen si shfaqje të një vetëbesimi të ri.
168. Sipas Vincës, atë mbrëmje shqiptarët “dominuan” për herë të parë atmosferën e maturës. Nxënësit që zakonisht ndiheshin më të tërhequr për shkak të numrit të vogël, varfërisë apo klimës politike, kënduan dhe u bënë grupi më i dukshëm në sallë.
169. Arsyeja e largimit nga Struga nuk ishte konflikt me shkollën, por zgjedhja asistent në universitet. Komisioni ku bënin pjesë Enver Gjerqeku, Latif Berisha dhe Rexhep Qosja e zgjodhi në konkursin e Fakultetit Filozofik.
170. Vinca nuk deshi t’i linte nxënësit në mes të vitit shkollor. Kur fakulteti i kërkoi të fillonte menjëherë, ai kërkoi të pritej deri në përfundim të vitit. Këtë e përmend si dëshmi se lidhja me nxënësit dhe detyrën pedagogjike kishte për të rëndësi reale.
171. Për disa muaj u lëkund mes Strugës dhe Prishtinës. Në Strugë kishte familjen dhe vendlindjen; Prishtina i ofronte universitetin dhe një horizont më të gjerë profesional. Vendimi nuk ishte i lehtë.
172. Një telegram nga Remzi Përnaska ndikoi fuqishëm në vendimin për t’u kthyer në Prishtinë. Përnaska, pasi kishte dëgjuar për dilemën, i dërgoi mesazhin se Struga ishte e bukur, por vendi i Vincës ishte në universitet. Ai e quan Përnaskën “sebep” të vendimit përfundimtar.
173. Nga 1 tetori 1972 filloi ngjitja e gjatë në hierarkinë akademike. Ishte asistent, pastaj ligjërues, docent, profesor inordinar dhe nga viti 1995 profesor ordinar. Vinca thekson se nuk kërceu asnjë shkallë dhe nuk pranoi rrugë të shkurtra në avancim.
174. Martesa e tij lindi nga një njohje e periudhës së hershme universitare. Ai dhe bashkëshortja e ardhshme u afruan kur ai ishte pedagog i ri dhe ajo studente. Kalonin kohë bashkë në Prishtinë, shkonin në teatër, kinema e takime shoqërore.
175. Pas një viti u fejuan dhe u martuan pas kthimit të tij nga ushtria më 1975. Fillimisht jetuan me qira në Taslixhe në kushte shumë të ngushta. Kur u lindi djali, dhoma ishte aq e vogël sa hapësira familjare u bë problem i përditshëm.
176. Një nga përvojat më të rrezikshme të jetës ishte aksidenti i majit 1977. Ndodhi pikërisht ditën kur mbushte tridhjetë vjeç. Vinca thotë se ishte në rrezik jete dhe se ky moment i mbeti përgjithmonë në kujtesë.
177. Tre datat kyçe të karrierës universitare janë, sipas tij, 1 tetori 1972, 15 shtatori 1991 dhe kthimi në objektet universitare pas luftës. E para shënoi fillimin, e dyta përjashtimin dhe e treta rikthimin e universitetit shqiptar në hapësirat e veta.
178. Ai e sheh jetën profesionale si histori të ndërprerë nga politika, por jo të mposhtur prej saj. Edhe kur u largua fizikisht nga fakulteti, vazhdoi të shkruante, ligjëronte e punonte me studentët në rrethana alternative.
179. Poezinë kushtuar të burgosurve të rinj të viteve ’80 e shkroi si kundërpërgjigje ndaj paternalizmit politik. Një politikan kishte shprehur keqardhje që të rinjtë “po e kalonin rininë burgjeve”. Vinca mendonte se këta të rinj kishin zgjedhur sakrificën për një ideal dhe nuk duhej reduktuar historia e tyre në “gjynah”.
180. Ai i sheh djemtë dhe vajzat e ’81-shit si brez të orientuar drejt çlirimit kombëtar. Edhe kur nuk pajtohet me çdo metodë, i njeh si njerëz që sakrifikuan rininë për një ëndërr politike të madhe.
181. Në tetor 2012 Vinca kishte plot dyzet vjet të lidhura me Fakultetin e Filologjisë. Për të, katër dekada në një institucion përbënin praktikisht një jetë të tërë. Puna e shkurtër në Byro dhe Gjimnazin e Strugës mbetën episode krahas karrierës universitare.
182. Kur ai filloi studimet, Universiteti i Prishtinës ende nuk ekzistonte si universitet i pavarur. Fakultetet ishin degë të Universitetit të Beogradit dhe edhe indekset e studentëve mbanin emërtimet në serbisht. Kjo ndryshoi gjatë viteve të studimeve të tij.
183. Kur diplomoi më 1970, Prishtina po shndërrohej në qendër të plotë universitare. U hapën edhe studimet pasuniversitare, fillimisht në albanologji. Vinca e përjetoi drejtpërdrejt transformimin nga filiale të Beogradit në një universitet që do të bëhej institucion qendror i Kosovës.
184. Brezi i parë i studentëve të tij përfshinte njerëz që më vonë bënë emër në kulturën shqiptare. Ndër ta veçon Bajram Krasniqin, të cilin e konsideronte kritik jashtëzakonisht të talentuar. Fakti që studentët e parë u bënë kolegë të rëndësishëm i jepte kënaqësi të veçantë.
185. Vinca e pranon se kishte famën e profesorit të rreptë. Ai e korrigjon këtë duke thënë se ishte “i rreptë, por i drejtë”. Sipas tij, studenti i përgatitur nuk kishte arsye të frikësohej, ndërsa problemi ishte presioni për të ulur kriterin ndaj atyre që nuk kishin mësuar.
186. Parimi i tij ishte se askujt nuk duhet t’i “hahej haku”, por as t’i falej nota. Ai e shihte vlerësimin si detyrim moral të profesorit. Nota e pamerituar, sipas tij, dëmtonte jo vetëm universitetin, por edhe vetë studentin.
187. Gjendjen e dobët të studimeve e lidhte me regjistrimin masiv dhe mungesën e seleksionimit. Kritikonte gjithashtu mospunën e profesorëve, ndërhyrjet, lidhjet partiake e krahinore dhe format e korrupsionit që, sipas tij, mund të ndikojnë në dhënien e provimeve.
188. Ai ishte veçanërisht kritik ndaj diplomimit pa dije reale. Universiteti, sipas tij, nuk duhet të prodhojë diploma për hir të statistikës, por profesionistë që e zotërojnë fushën e tyre. Kriteri akademik për të ishte çështje etike.
189. Ruajtja e kriterit i krijoi armiqësi. Tregon raste kur persona me ndikim kërkonin nota për studentë të papërgatitur dhe zemëroheshin kur refuzohej ndërhyrja. Një nga episodet lidhet me një të ashtuquajtur “komandant” që, sipas Vincës, kishte nivel shumë të dobët arsimor.
190. Vinca tregon edhe për kërcënime anonime nga persona që paraqiteshin si studentë. Në një mesazh elektronik të nënshkruar nga shtatë veta kërcënohej fizikisht dhe akuzohej për korrupsion. Ai e sheh ironinë te fakti se kërcënimi vinte pikërisht sepse nuk pranonte t’i ulte kriteret.
191. Disa ish-studentë i kanë rrëfyer më vonë ankthin që u shkaktonte provimi i tij. Një studente i tha se kishte qenë provimi më i vështirë, por edhe më i dobishëm i studimeve. Për Vincën, pikërisht kjo ishte dëshmi se vështirësia nuk është domosdoshmërisht padrejtësi.
192. Një ish-student i kishte thënë se gjatë provimit ndihej sikur çdo fjalë po regjistrohej. Atmosfera serioze dhe pyetjet e hollësishme i detyronin studentët të përgatiteshin mirë. Vinca e rrëfen këtë me humor, por edhe me kënaqësinë e profesorit që kërkonte përqendrim.
193. Ndërhyrjet për nota vinin ndonjëherë edhe nga nivele të larta shtetërore. Vinca thotë se nuk i pranonte. Mund ta kuptonte një kërkesë për ta pasur parasysh gjendjen e një studenti, por jo kërkesën që të kalonte dikush që nuk kishte hapur librin.
194. Në një afat provimesh mbajti shënime për të gjitha intervenimet. Regjistronte kush ndërhynte dhe për cilin student. Sipas tij, publikimi i një liste të tillë do të ishte shumë interesant për të kuptuar mekanizmin e presionit mbi profesorët.
195. Vetëm një herë bën shaka se ka shpallur “amnisti” të studentëve. Në nëntor 2012, për 100-vjetorin e Pavarësisë së Shqipërisë, e zbuti dukshëm kriterin dhe u tha studentëve se një jubile i tillë vinte vetëm një herë.
196. Vinca i ruante provimet me shkrim në zarfe në kabinet. Ndryshe nga shumë kolegë që i asgjësonin, ai i mbante si dokument. Kjo lidhet me prirjen e tij të përgjithshme për arkivim dhe me dëshirën që vendimet akademike të mund të mbështeteshin në prova.
197. Në vitin akademik 1998–99 ligjëroi për një vit edhe në Shkup. Falë Avzi Mustafës u angazhua në Degën e Gjuhës dhe Letërsisë Shqipe, ku jepte Romantizmin. Udhëtonte nga Prishtina çdo të premte deri në fillimin e bombardimeve.
198. Pas vrasjes së një profesori shqiptar, Vinca refuzoi të mbante një orë normale mësimi në Shkup. U tha studentëve se nuk ishte në gjendje të ligjëronte sikur asgjë të mos kishte ndodhur. Ky gjest përmbledh mënyrën e tij të të kuptuarit të profesorit edhe si qenie morale.
199. Puna akademike nuk ishte për të e ndarë nga përgjegjësia qytetare. Edhe në sallën e mësimit, ngjarjet tragjike të kohës duhej të njiheshin dhe nderoheshin. Ai refuzonte modelin e profesorit që hyn në auditor pa e parë realitetin jashtë tij.
200. Pas mbi katër dekadash mësimdhënieje Vinca vazhdonte ta konsideronte kriterin një nga betejat kryesore të jetës së vet. Ai pyet edhe veten nëse ia vlejti gjithë energjia e harxhuar në provime, komisione dhe referate, por nuk tërhiqet nga parimi se universiteti pa standard humbet kuptimin.

201–250: Kombi, gjuha, Kosova, Shqipëria dhe shqiptarët në Maqedoni

201. Vinca mendon se intelektuali ka detyrim moral t’i dalë zot popullit të vet. Nëse ushtari e mbron vendin me armë, thotë ai, shkrimtari e intelektuali e mbrojnë me penë. Për të, heshtja përballë diskriminimit nuk është neutralitet, por dështim i rolit intelektual.
202. Ai e sheh shkrimtarin si “antenë” që duhet të reagojë para të tjerëve. Kjo ide, e lidhur me Ezra Poundin, është një nga themelet e publicistikës së Vincës: intelektuali duhet të ndiejë herët rrezikun dhe të artikulojë atë që shoqëria ende nuk arrin ta thotë.
203. Ideali politik që deklaron është bashkimi kombëtar. Ai e përfytyron si krijim të një shteti shqiptar të lirë, demokratik, të zhvilluar ekonomikisht dhe të emancipuar kulturorisht. Krahas kësaj shton edhe paqen botërore si ideal universal.
204. Në poezinë “Ka diçka”, “diçkaja mbi gjithçka” për Vincën është liria. Ai përfshin si lirinë kombëtare, ashtu edhe lirinë individuale. Megjithatë, si poet, pranon se një varg nuk duhet mbyllur me vetëm një interpretim dhe se lexuesi mund të gjejë kuptime të tjera.
205. Ndër ngjarjet themelore të historisë shqiptare përmend kthimin e Skënderbeut në Krujë më 1443. Për Vincën, ky moment shënon fillimin e një epoke të rezistencës që u bë burim themelor i kujtesës historike shqiptare.
206. Në të njëjtin varg historik vendos Lidhjen e Prizrenit, Pavarësinë e vitit 1912 dhe çlirimin e Shqipërisë më 1944. Ai nuk e redukton historinë kombëtare në një periudhë apo ideologji, por zgjedh ngjarje që, sipas tij, kanë garantuar vazhdimësinë kombëtare.
207. Për historinë e Kosovës veçon daljen e UÇK-së, çlirimin e qershorit 1999 dhe Pavarësinë e 17 shkurtit 2008. Këto ngjarje i sheh si vazhdimësi të të njëjtit proces historik të emancipimit kombëtar.
208. Në fushën kulturore, Kongresin e Manastirit dhe Kongresin e Drejtshkrimit i vendos mes ngjarjeve më të rëndësishme kombëtare. Për të, alfabeti dhe standardi janë po aq të rëndësishëm për mbijetesën e një kombi sa zhvillimet politike.
209. Ndër figurat historike që zgjedh janë Skënderbeu, Abdyl Frashëri, Ismail Qemali, Hasan Prishtina, Adem Demaçi dhe Adem Jashari. I bashkon, sipas tij, fakti se kanë krijuar epoka ose janë bërë pjesë e ndërgjegjes kombëtare.
210. Në kulturë veçon Buzukun, De Radën, Naimin, Sami Frashërin dhe Nolin. Këta autorë për Vincën nuk janë thjesht shkrimtarë, por figura që kanë krijuar gjuhë, institucione mendore dhe ide kombëtare.
211. Shpalljen e Pavarësisë së Kosovës e përjetoi në mesin e turmës në Prishtinë. Kujton temperatura shumë të ulëta, flamuj të shumtë dhe një masë njerëzish që i dukej sikur merrte frymë si një trup i vetëm.
212. Vinca e quan 17 shkurtin 2008 një nga ato përvoja që është pothuajse e pamundur të përshkruhen plotësisht. Emocioni kolektiv, sipas tij, ishte më i madh se aftësia e shkrimtarëve për ta futur në fjalë.
213. Për të shpjeguar emocionin e pavarësisë, sjell edhe shembullin e Amos Ozit dhe krijimit të Izraelit. E intereson mënyra si letërsia dokumenton momentet kur një bashkësi kupton se po hyn në një realitet të ri shtetëror.
214. Jehona e pavarësisë në Beograd për të tregoi se konflikti historik nuk kishte marrë fund. Ai përmend sulmet ndaj ambasadave dhe reagimet e ashpra serbe si kundërpamje ndaj festës në Prishtinë.
215. Vinca kundërshton idenë se Pavarësia e Kosovës ishte thjesht akt “i njëanshëm” pa histori. Sipas tij, ajo duhet parë si rezultat i një vargu të gjatë konfliktesh, përpjekjesh politike, represioni, lufte dhe ndërhyrjeje ndërkombëtare.
216. Ai mbron fuqishëm Himnin Kombëtar tradicional shqiptar. Sipas tij, konkurset historike për ta zëvendësuar nuk kanë prodhuar një alternativë më bindëse. Himni i vitit 1912 është lidhur tashmë me historinë e shtetit dhe identitetin kombëtar.
217. Vinca është kritik ndaj përpjekjeve për ta relativizuar simbolikën e flamurit kuq e zi. Për të, flamuri nuk është vetëm simbol i Shqipërisë shtetërore, por simbol historik i shqiptarëve si komb.
218. Flamurin shtetëror të Kosovës e sheh si produkt të kompromisit të Pakos së Ahtisarit. Harta, ngjyra dhe gjashtë yjet, sipas interpretimit të tij, mishërojnë konceptin e Kosovës si shtet multietnik dhe jo si shtet kombëtar shqiptar.
219. Edhe për himnin e Kosovës ka rezerva. Kritika e tij nuk është vetëm estetike, por lidhet me konceptin politik mbi të cilin u ndërtuan simbolet e shtetit të ri.
220. Vinca kundërshton krijimin e një identiteti kombëtar të veçantë “kosovar” që do të zëvendësonte identitetin shqiptar. Sipas tij, shqiptarët mund të jenë të ndarë politikisht në disa shtete, por kanë gjuhë, histori, traditë dhe kulturë të përbashkët.
221. Ai e dallon shtetësinë kosovare nga kombësia shqiptare. Në këtë logjikë, mund të ekzistojë shteti i Kosovës dhe qytetaria kosovare pa pasur nevojë të shpiket një komb i ri që do të shkëpuste shqiptarët e Kosovës nga shqiptarët e tjerë.
222. Pikëpamjen e vet e lidh edhe me Eqrem Çabejn. Vinca mbështetet te ideja se, pavarësisht dallimeve dialektore, krahinore e fetare, shqiptarët formojnë një njësi historike dhe gjuhësore.
223. Standardin e shqipes e mbron me vendosmëri. Ai pranon se çdo gjuhë standarde mund të ketë çështje për rregullim, por e konsideron gabim idenë se standardi shqiptar ka “dështuar”.
224. Një nga argumentet e tij është se të gjitha gjuhët e mëdha kanë dialekte. Ekzistenca e gegërishtes dhe toskërishtes nuk është arsye për të hequr dorë nga një gjuhë e përbashkët standarde, po aq sa dialektet nuk e kanë penguar standardizimin e gjuhëve të tjera.
225. Vinca nuk është kundër çdo ndryshimi të vogël drejtshkrimor. Ai pranon se disa trajta dyshe ose zgjidhje të veçanta mund të rishikohen. Por kundërshton një reformë rrënjësore që do të përmbyste sistemin e vitit 1972.
226. Sipas tij, një ndryshim i thellë do të krijonte pështjellim kulturor e arsimor. Pas dekadash përdorimi, standardi është futur në shkolla, libra, administratë, media dhe prodhimin shkencor. Përmbysja e tij do të kërkonte ndryshime shumë më të mëdha sesa duket në debatet teorike.
227. Ai mendon se një standard i dytë do të rrezikonte unitetin kulturor shqiptar. Frika e tij është se debati gjuhësor mund të shndërrohet në ndarje Kosovë–Shqipëri ose gegë–toskë, duke e kthyer çështjen filologjike në projekt fragmentimi.
228. Prestigji ndërkombëtar i një kombi lidhet, sipas tij, edhe me aftësinë për t’i respektuar marrëveshjet e veta kulturore. Në një kohë integrimesh, ai e sheh provincializëm kthimin nga gjuha e përbashkët drejt “gjuhës së mëhallës”.
229. Vinca mbron autorët gegë në formën e tyre origjinale. Të duash standardin, sipas tij, nuk do të thotë të “përkthesh” Fishtën, Camajn, Mjedën apo autorë të tjerë në standard. Letërsia historike ruan gjuhën e vet dhe është pjesë e trashëgimisë kombëtare.
230. Ai e kundërshton idenë se vështirësitë e të rinjve kosovarë me standardin vijnë nga “toskërishtja”. Shkakun kryesor e sheh te leximi i pakët, shkollimi i dobët dhe mungesa e kujdesit ndaj gjuhës.
231. Një shpallje me disa gabime në hyrjen e ndërtesës ku jetonte e përdor si simbol të problemit. Për Vincën, gabime elementare nga studentë universitarë tregojnë krizë të kulturës gjuhësore dhe jo pamundësi objektive për ta mësuar standardin.
232. Ai shqetësohej edhe për punën e Këshillit Ndërakademik mbi standardin. Derisa më parë propozimet për ndryshime vinin nga individë me peshë të vogël, përfshirja e akademikëve dhe gjuhëtarëve të njohur i dukej sinjal se çështja po hynte në një fazë më serioze.
233. Vinca kërkon krijimin e “kultit të gjuhës shqipe”. Me këtë nuk kupton adhurim abstrakt, por përkushtim ndaj të folurit dhe të shkruarit të saktë, leximit, pasurimit të fjalorit dhe ndërgjegjes se gjuha është themel identitar.
234. Ai e quan gjuhën shqipe “ADN-ja jonë si komb”. Për Vincën, lidhja gjuhë–komb është aq e fortë sa çdo pakujdesi ndaj gjuhës bëhet edhe pakujdesi ndaj identitetit kulturor.
235. Leximin e letërsisë së mirë e konsideron mënyrën më të mirë për ta përmirësuar gjuhën. Rregullat gramatikore nuk mjaftojnë; njeriu duhet të ekspozohet vazhdimisht ndaj shkrimit të mirë, origjinal ose të përkthyer.
236. Ai e lidh përgjegjësinë gjuhësore me një parim të lashtë qeverisjeje. Përmend Konfuçin dhe idenë se rregullimi i gjuhës duhet të vijë përpara shumë reformave të tjera, sepse pa fjalë të sakta edhe mendimet dhe institucionet bëhen të pasakta.
237. Kur iu dha “Urdhri i Pavarësisë”, Vinca ishte fillimisht në dilemë nëse duhej ta pranonte. Nuk donte që dekorata të interpretohej si afrim personal me pushtetin. Miqtë dhe familjarët e bindën se nderimi vinte nga institucioni i shtetit, jo vetëm nga individi që e drejtonte atë.
238. Gjatë ceremonisë në Shkup ai përdori rastin për të dhënë mesazhe kritike. Dekoratën nuk e trajtoi vetëm si nderim personal, por si mundësi për të folur për Kosovën, shqiptarët në Maqedoni dhe përgjegjësinë e institucioneve.
239. Vinca mendon se Kosova e paspavarësisë zhgënjeu shumë nga ata që kishin luftuar për të. Ai përmend korrupsionin, nepotizmin, makutërinë për pasuri dhe dobësimin moral të institucioneve si probleme që, sipas tij, rrezikojnë idealin e lirisë.
240. Në këtë kritikë përfshin edhe intelektualët. Ai thotë se qytetarët e veçanërisht intelektualët nuk janë të pafajshëm kur heshtin përballë së keqes ose afrohen me pushtetin për interesa personale.
241. Bisedimet e Brukselit i shihte me shumë skepticizëm. Sipas tij, pala shqiptare kishte bërë kompromise të mëdha në Rambuje, në procesin e Ahtisarit dhe më pas në dialog, ndërsa Serbia nuk kishte ndryshuar proporcionalisht qëndrimin ndaj pavarësisë së Kosovës.
242. Ai kritikon dispozitat që lidhen me decentralizimin etnik, komunat me shumicë serbe dhe eksterritorialitetin e objekteve fetare. Këto janë, në interpretimin e tij, pjesë e një kompromisi shumë të thellë të bërë për të siguruar pavarësinë.
243. Vinca shqetësohej veçanërisht për Asociacionin e Komunave me Shumicë Serbe. Në formën që ai kuptonte nga marrëveshjet e Brukselit, e shihte si rrezik të krijimit të një strukture shumë autonome brenda Kosovës.
244. “Lista Serbe” për të ishte instrument i ndikimit të drejtpërdrejtë të Beogradit. E shihte problematike që një subjekt të merrte pjesë në institucionet e Kosovës ndërkohë që, sipas tij, nuk e njihte plotësisht shtetin.
245. Ai e merr seriozisht fenomenin e tërheqjes së njohjeve të Kosovës. Kritikonte qeveritarët kosovarë që minimizonin këtë çështje dhe mendonte se Serbia po zhvillonte një ofensivë diplomatike të organizuar.
246. Propagandën e konsideron armë me pasoja reale politike. Për Vincën, propaganda serbe luajti rol në përgatitjen e heqjes së autonomisë më 1989; prandaj paralajmëronte se nënvlerësimi i saj edhe pas pavarësisë ishte gabim.
247. Gjendjen e Kosovës e përshkruante si konfuzion politik dhe moral. Ishte kritik ndaj ideve për “korrigjim kufijsh”, ndaj privilegjeve të pushtetarëve dhe ndaj dallimit të madh ndërmjet pagave të larta të zyrtarëve dhe nivelit të ulët të jetesës së qytetarëve.
248. Zhgënjimi dhe emigrimi i të rinjve e shqetësonin shumë. Ai shihte një shoqëri ku pjesë të mëdha të brezit të ri mendonin si të largoheshin. Për Vincën, një shtet i fituar me sakrifica rrezikon të zbrazet nëse nuk krijon drejtësi dhe perspektivë.
249. Për Shqipërinë përdor parodinë “Ti, Shqipëri, më jep tender” si diagnozë të korrupsionit. Për të, kalimi nga “nderi” te “tenderi” përmbledh mënyrën se si interesi material mund të zëvendësojë idealin e shërbimit publik.
250. Vinca është kritik si ndaj qeverisë, ashtu edhe ndaj opozitës shqiptare. Në vlerësimet e tij për politikën e Tiranës, ai nuk e idealizon asnjë kamp: opozitën e sheh shpesh destruktive, ndërsa qeverisjen e Edi Ramës e kritikon për mosrealizimin e pritjeve dhe për mungesën e seriozitetit shtetëror që ai dëshironte.

251–300: Maqedonia, feja, figurat historike dhe fillimet poetike

251. Gjendjen e shqiptarëve në Maqedoni Vinca e përshkruan si të një komuniteti ende pa barazi reale. Ai mendon se partitë shqiptare kanë marrë pjesë në qeveri, por shpesh pa pasur pushtet të mjaftueshëm për ta ndryshuar sistemin në nivel shtetëror.
252. Është kritik edhe ndaj politizimit të institucioneve shqiptare. Universitetin e Tetovës e përmend si shembull ku, sipas tij, emërimet dhe avancimet mund të ndikohen nga partitë. Ky është vlerësim i tij për gjendjen institucionale, jo verifikim i pavarur.
253. Me çështjen shqiptare në Maqedoni thotë se është marrë pothuajse gjithë jetën. Ka shkruar artikuj, polemika, libra, letra e intervista dhe ka marrë pjesë në debate brenda e jashtë vendit.
254. Ai e ndan angazhimin e vet për shqiptarët në Maqedoni në disa faza historike. Një fazë lidhet me fundin e viteve ’80, një tjetër me periudhën e pluralizmit deri më 2001 dhe e treta me zhvillimet pas Marrëveshjes së Ohrit.
255. Zgjidhjen e sheh në ridefinimin kushtetues të shtetit. Sipas Vincës, Maqedonia duhet të njihet si shtet ku dy bashkësitë më të mëdha, maqedonasit dhe shqiptarët, kanë rol themelor, bashkë me komunitetet e tjera.
256. Ai mbron demokracinë konsensuale dhe përdorimin e shqipes si gjuhë zyrtare në nivel shtetëror. Këto, sipas tij, janë kushte të rëndësishme për stabilitetin afatgjatë të vendit.
257. Ngjarjet e vitit 2001 i quan “kryengritje të armatosur”. Nuk pajtohet me reduktimin e tyre në një konflikt të thjeshtë për poste. Sipas tij, UÇK-ja në Maqedoni lindi nga pakënaqësi reale me sistemin politik.
258. Megjithatë mendon se shumë nga synimet e kryengritjes humbën në procesin e paqes. Është kritik ndaj mënyrës se si u implementua Marrëveshja e Ohrit dhe ndaj elitave shqiptare që, sipas tij, nuk e shfrytëzuan plotësisht momentin politik.
259. Në spektrin ideologjik Vinca e përcakton veten të majtë dhe socialdemokrat. Me humor e quan veten edhe “nacionalist i majtë”, duke pranuar se ky kombinim mund të tingëllojë paradoksal.
260. Pavarësisht interesimit të madh për politikën, nuk u bë anëtar partie. Thotë se natyra e tij nuk përshtatet me disiplinën partiake dhe detyrimin për të ndjekur vijën e një organizate.
261. As Lidhjes Demokratike të Kosovës nuk iu bashkua në fillimet e saj. Edhe kur LDK-ja funksiononte si lëvizje e gjerë popullore, ai preferoi të mbetej jashtë strukturave.
262. Lëvizja Vetëvendosje i ofroi dy herë kandidim politik. Sipas tij, oferta e parë erdhi kur Vetëvendosje vendosi të hynte në zgjedhje më 2010 dhe e dyta më 2017.
263. Ai u takua me Albin Kurtin për ofertën, kërkoi kohë për të menduar dhe e refuzoi. Vinca e vlerësoi si nder, por vendosi se nuk ishte i gatshëm të hynte në politikën partiake.
264. Në raportin komb–fe Vinca rreshtohet me formulën e Pashko Vasës. Për të, përkatësia fetare është çështje e rëndësishme personale, por identiteti kombëtar duhet të qëndrojë mbi ndarjet konfesionale.
265. Rilindësit janë modeli i tij për harmoninë ndërfetare. Ai përmend Naimin, Samiun, De Radën, Pashko Vasën dhe figura të tjera që ishin besimtarë ose vinin nga tradita të ndryshme, por vendosnin çështjen kombëtare mbi konfliktin fetar.
266. Vinca është kundër futjes së edukimit fetar si lëndë të ndarë në shkollat publike. Mendon se historia e feve mund të studiohet në histori apo edukim qytetar, pa i ndarë nxënësit sipas përkatësisë fetare.
267. Një argument personal e formulon përmes vajzës së vet. Thotë se nuk do të donte që vajza e tij të ndahej në klasë nga shoqja e ngushtë vetëm sepse njëra i përket një besimi dhe tjetra një tjetri.
268. Ai mbron lirinë e besimit, por edhe laicitetin e shkollës. Për Vincën, këto dy parime nuk kundërshtohen: individi duhet të ketë të drejtë të besojë, ndërsa institucioni publik duhet të mbetet i përbashkët për të gjithë.
269. E shqetëson rikthimi i ndarjeve gegë–toskë, veri–jug, Kosovë–Shqipëri dhe myslimanë–të krishterë. Ai mendon se një pjesë e debateve të periudhës postkomuniste ka ringjallur ndarje që Rilindja ishte përpjekur t’i kapërcente.
270. Skënderbeun e sheh si një nga figurat qendrore të identitetit shqiptar. Jo vetëm historia, por edhe poezia dhe arti e kanë shndërruar atë në simbol të qëndresës dhe krenarisë.
271. Për Vincën, Skënderbeu është edhe figurë arketipale e rezistencës. Prandaj kundërshton përpjekjet që, në emër të “çmitizimit”, e reduktojnë figurën vetëm në konflikte personale ose interesa lokale.
272. Ai kritikon autorë që e paraqesin Skënderbeun në mënyrë denigruese. Vinca nuk është kundër rishikimit shkencor të historisë, por kërkon dallimin mes kritikës së dokumentuar dhe provokimit që, sipas tij, synon të relativizojë vlerat kombëtare.
273. Ahmet Zogun e konsideron figurë që duhet studiuar pa demonizim dhe pa glorifikim. Ai pranon rolin e tij historik dhe disa merita shtetformuese, por kërkon të mos heshten gabimet, dobësitë dhe përgjegjësitë.
274. Vinca refuzon modelin historiografik bardhë e zi. Për Zogun, Enver Hoxhën dhe figura të tjera kërkon vlerësim të bazuar në fakte dhe jo në ndarje politike të tipit “tradhtar” kundrejt “hero”.
275. Edhe Enver Hoxhën kërkon ta shohë përmes fakteve, jo përmes miteve. Ai kritikon si glorifikimin e periudhës komuniste, ashtu edhe reduktimin e gjithë historisë së Shqipërisë së pasluftës në anekdota dhe demonizim.
276. Vinca pranon hapur se brezi i tij e idealizoi Enver Hoxhën. Shqiptarët në Jugosllavi, të ndarë nga Shqipëria dhe të ekspozuar ndaj propagandës antishqiptare të Beogradit, e shihnin Tiranën si “nënë” dhe udhëheqësin e saj si simbol të saj.
277. Ai pranon gjithashtu se ky idealizim ishte një formë indoktrinimi. Radio Tirana, Televizioni Shqiptar, këngët dhe letërsia e kohës ndikonin mbi ta. Por edhe sulmet e vazhdueshme jugosllave ndaj Shqipërisë i shtynin shumë shqiptarë të Kosovës të reagonin në drejtim të kundërt.
278. Vizita e parë në Shqipëri më 1974 i tregoi mospërputhje mes idealit dhe realitetit. Vinca pa një vend me funksionim institucional, jetë kulturore dhe një nivel të caktuar sigurie sociale, por edhe me standard modest jetese dhe mungesë të lirisë së fjalës.
279. Në atë kohë nuk e njihte përmasën e plotë të represionit politik në Shqipëri. Ai e dinte se kishte të burgosur politikë, por thotë se vetëm pas rënies së sistemit u bë i vetëdijshëm për shumë aspekte që gjatë viteve ’70 nuk mund t’i shihte.
280. Poet u bë gradualisht, pa një moment të vetëm themelues. Shkruante fshehurazi qysh në fëmijëri e gjimnaz, por krijimtarinë më serioze e nisi si student në Prishtinë.
281. Leximet studentore patën rol vendimtar në formimin poetik. Ai përmend Kadarenë, Dritëro Agollin, Azem Shkrelin, Jacques Prévert-in, Sándor Petőfin dhe shumë autorë të tjerë që i zbuluan forma të reja shprehjeje.
282. Takimi me poezinë e Petëfit lidhet me një rastësi të bukur. Vinca bleu libra të përdorur dhe, përmes tyre, zbuloi poetin hungarez. Raste të tilla janë për të dëshmi se formimi i një poeti ndodh edhe përmes zbulimeve të paparashikuara.
283. “Feniksi” i vitit 1972 përmban kryesisht poezitë e rinisë. Ishin tekste të shkruara gjatë studimeve dhe pak pas diplomimit. Vinca e krahason librin e parë me fëmijën e parë: mund të mos jetë më i përsosuri, por mbetet emocionalisht i veçantë.
284. Procesi editorial i “Feniksit” u zhvillua ndërsa ai punonte në Strugë. Nuk kishte mundësi të ishte vazhdimisht në kontakt me redaksinë në Shkup, ndaj kur libri doli, disa vendime ishin marrë pa praninë e tij.
285. Recensent i “Feniksit” ishte Fejzi Bojku, dikur mësues i Vincës. Kjo krijonte një simbolikë të bukur: nxënësi i dikurshëm po botohej si poet dhe një ish-mësues merrte pjesë në vlerësimin e dorëshkrimit.
286. “Shtegu i mallit” është libri i dytë poetik, jo “Buzëdrinas”. Vinca e korrigjon intervistuesin për kronologjinë dhe kujton se mes librave poetikë kishte botuar ndërkohë edhe dy libra kritikë.
287. Titulli alternativ “Bregu i mallit” vazhdoi ta ndiqte për vite. Në disa shënime bibliografike ai e përdorte këtë formë, sepse ishte titulli që do të kishte preferuar sikur të kishte qenë në gjendje ta ndryshonte para shtypit.
288. Vonesa e recensioneve bëri që libri të kalonte nga viti 1974 në 1975. Ndërkohë Vinca shkoi në ushtri dhe humbi mundësinë e komunikimit të drejtpërdrejtë me botuesin.
289. “Buzëdrinas” u dorëzua për botim para demonstratave të vitit 1981. Kur shpërthyen protestat, arrestimet dhe diferencimet politike, libri ishte tashmë në procesin e shtypit.
290. Në një moment kur “rrezikohej koka”, botimi i një libri poetik dukej çështje dytësore. Megjithatë, Vinca e pranonte se mendja i rrinte edhe te dorëshkrimi, sepse për një poet libri mbetet një pjesë e rëndësishme e jetës edhe në kohë krize.
291. “Buzëdrinas” u ribotua në Tiranë më 1984, në kohën kur kontaktet zyrtare Kosovë–Shqipëri ishin pothuajse të ndërprera. Vinca nuk e di me siguri se si arriti libri në Tiranë.
292. Ai supozon se ekzemplarët mund t’i kenë çuar emigrantët shqiptarë në Zvicër ose të kenë kaluar përmes shkëmbimeve bibliotekare. Kjo tregon se librat shpesh kapërcenin kufijtë edhe kur politika përpiqej t’i mbyllte.
293. “Arna dhe ëndrra” është metaforë e fëmijërisë së tij. Fëmijët e brezit të Vincës kishin pak të mira materiale, por shumë ëndrra. Ky kontrast mes varfërisë dhe imagjinatës është një nga lajtmotivet e poezisë së tij.
294. Në të njëjtin libër hyjnë edhe poezi të frymëzuara nga fushata antishqiptare e viteve ’80. Pra, fëmijëria dhe politika bashkëjetojnë brenda së njëjtës vepër, si dy pole të biografisë së poetit.
295. Disa poezi të Vincës janë kompozuar, edhe pse ai nuk e konsideron veten tekstshkrues këngësh. Ai thotë se përpjekjet për të shkruar tekste me porosi nuk i kanë ecur. Për të, poezia duhet të lindë sipas ritmit të vet.
296. Bashkëpunimi më i rëndësishëm muzikor ishte me Musa Piperkun. Vinca e çmonte kompozitorin dibran për lidhjen me melosin shqiptar dhe për ndjeshmërinë ndaj poezisë.
297. Shpresa Gashi kompozoi poezinë e tij të shkruar pas Prekazit. Vinca ia recitoi rastësisht poezinë “Ç’ka që vajton kjo erë e marrë?” dhe këngëtarja i kërkoi tekstin. Më pas e regjistroi si këngë me një paraqitje të përshtatur me atmosferën tragjike.
298. Titulli “Kohë e keqe për lirikën” mishëron konfliktin mes poezisë dhe realitetit politik. Në një kohë dhune, represioni dhe krize, lirika nuk zhduket, por e ndryshon tonin. Vinca e ndërton librin mbi këtë tension.
299. Poezia e tij kishte kaluar për vite nëpër filtrin e censurës editoriale. Redaktorët nënvizonin vargje, kërkonin heqje ose e paralajmëronin se një tekst mund të sillte pasoja. Ndonjëherë i thoshin se po e bënin “për ta ruajtur”.
300. Vinca e dallon censurën e drejtpërdrejtë nga autocensura e frikës. Edhe kur redaktori kishte qëllim mbrojtës, rezultati mund të ishte i njëjtë: poeti mësonte se çdo varg duhej të kalonte jo vetëm provën estetike, por edhe atë politike.

301–350: Poezia, tradita, antologjitë dhe kritika letrare

301. Kur Ali Podrimja kërkoi heqjen e një poezie të ndjeshme politikisht, Vinca këmbënguli ta mbante. Podrimja druhej se pasoja mund të kishte si autori, ashtu edhe redaktori. Vinca argumentonte se kishte shprehur një përjetim autentik të shqiptarëve jashtë Shqipërisë.
302. Debati mes tyre tregon se censura nuk vinte gjithmonë drejtpërdrejt nga shteti. Redaktorët dhe shkrimtarët përpiqeshin të parashikonin reagimin e sistemit dhe ta mbronin autorin, duke krijuar një zonë gri mes kujdesit, autocensurës dhe kompromisit.
303. Në librin “Psalmet e rrënjës” përfshiu edhe një cikël përkthimesh poetike. Një anëtare jurie, sipas Vincës, e përdori këtë si arsye për të mos e futur librin në garën për një çmim të PEN-Qendrës së Kosovës.
304. Vinca e konsideron këtë arsyetim të pakuptimtë sepse përkthimin poetik e sheh si rikrijim. Sipas tij, një poet që shqipëron një vjershë të huaj kryen akt krijues dhe kjo nuk e zhvlerëson një libër që përmban kryesisht poezi origjinale.
305. “Nostalgji për kohërat e rrezikshme” shpreh paradoksin se rreziku mund të ketë më shumë energji se apatia. Vinca kujton ditët kur gjente te dera fletushka ilegale dhe i krahason me shoqërinë e mëvonshme të mbushur me reklama dhe banalitet.
306. Ai thotë se arti ushqehet nga drama dhe vritet nga apatia. Kjo formulë ndihmon për ta kuptuar pse shumë nga poezitë e tij janë të mbushura me hidhërim, konflikt dhe reagim, më shumë sesa me qetësi idilike.
307. “Ode biçikletës sime” dhe “Kambanë në qafë” i quan “antipoezi”. Janë tekste që ndërthurin prozën poetike, ironinë, narracionin dhe reflektimin, duke mos u përshtatur lehtë me një zhanër tradicional.
308. Vetë Vinca nuk dëshiron t’u japë një klasifikim përfundimtar zhanror. Edhe pse është studiues i letërsisë, ai mendon se autori nuk është domosdoshmërisht gjykatësi më i mirë i formës së veprës së vet.
309. Peizazhi i fëmijërisë është një nga rezervuarët kryesorë të poezisë së tij. Liqeni, Drini, malet, fushat, plepat, shelgjet, retë, zogjtë, bora dhe akulli rikthehen në vargje si elemente të një bote të brendshme.
310. Via Egnatia dhe qytetet që ajo lidhte hyjnë gjithashtu në imagjinatën poetike. Vendlindja e tij nuk është e izoluar; ajo qëndron në një rrugë historike që lidh Durrësin, Ohrin, Manastirin, Selanikun dhe Stambollin.
311. Ritet popullore janë po aq të rëndësishme sa natyra. Dita e Verës, Shëngjergji, lulet, vezët e ngjyrosura, vallet, përrallat dhe rrëfimet e të moshuarve bëhen pjesë e “arkivit” prej të cilit poeti nxjerr imazhe.
312. Formulën “arna dhe ëndrra” e përdor për të përmbledhur fëmijërinë e brezit të vet. Varfëria materiale nuk nënkuptonte varfëri imagjinative. Përkundrazi, mungesat krijonin një hapësirë ku ëndrrat mund të bëheshin më të fuqishme.
313. Lidhja e tij me traditën poetike shfaqet edhe në fjalorin e poezisë. Vinca tregon se disa fjalë i ka marrë nga Budi, Noli ose Lasgushi dhe se, pa leximin e tyre, ato ndoshta nuk do të kishin hyrë kurrë në leksikun e tij.
314. Tradita, për të, nuk është imitim, por vazhdimësi e padukshme. Një fjalë, një ritëm, një pasthirrmë ose një imazh mund të kalojë nga një poet i hershëm te një poet modern dhe të marrë funksion të ri.
315. Mes vëllimeve poetike shqiptare që vlerëson lart janë “Juvenilia”, “Vargjet e lira”, “Ylli i zemrës”, “Pelegrini i vonuar” dhe “Lum Lumi”. Ai pranon se lista e tij kalon menjëherë numrin e kërkuar sepse nuk dëshiron ta ngushtojë artificialisht bërthamën e vlerave.
316. Vinca thotë se i gëzohet suksesit të kolegëve. Kjo nuk e pengon të jetë kritik, por nuk e sheh historinë letrare si garë ku afirmimi i një poeti kërkon rrëzimin e tjetrit.
317. Kur pyetet për “Virgjilin” e vet, bën shaka se në këtë intervistë ai është Miftar Kurti. Intervistuesi e udhëheq nëpër kujtesë si Virgjili Danten në “Komedinë Hyjnore”. Ky humor tregon edhe vetëdijen e Vincës për natyrën autobiografike të librit.
318. Për poetët thotë se shumica janë paksa egocentrikë dhe narcisoidë. Ata janë njerëz me sedër, emocionalë dhe priren ta shohin botën ndryshe nga të tjerët. Vinca e thotë këtë pa përjashtuar as veten.
319. Motoja e rinisë së tij ishte puna. Mbante afër një thënie të Johannes R. Becher që e këshillonte shkrimtarin e ri të punonte në sukses, në pikëllim dhe në çdo rrethanë, duke mos kërkuar përparim përmes mbështetjes së të tjerëve.
320. Edhe “If” e Kiplingut në shqipërimin e Nolit ishte për të një lloj kodi moral. Qëndrueshmëria, maturia dhe aftësia për të mos humbur vetveten as në fitore, as në humbje përputhen me mënyrën si Vinca dëshiron ta shohë karakterin.
321. “Muza e Mëmëdheut” lindi si antologji për 100-vjetorin e Pavarësisë së Shqipërisë. Vinca mendonte se mungonte një përmbledhje e madhe e poezisë shqipe kushtuar atdheut dhe vendosi ta ndërtonte vetë.
322. Ideja për antologjinë ishte më e vjetër se jubileu i vitit 2012. Ai e lidh fillimin e saj me vitet ’90, kur imazhet e emigrantëve shqiptarë që largoheshin nga vendi e shtynin të mendonte për kuptimin e atdheut në poezi.
323. Kriteri i parë i “Muzës së Mëmëdheut” ishte tematik. Poezia duhej të kishte atdheun, tokën, kombin ose dashurinë për vendin në qendër.
324. Por kriteri tematik nuk mjaftonte. Vinca këmbëngul se një antologji letrare duhet të ruajë para së gjithash kriterin estetik; një poezi nuk bëhet e mirë vetëm sepse tema e saj është patriotike.
325. Antologjia synonte të përfshinte rreth një shekull e gjysmë poezi shqipe. Pra, ajo nuk ishte përmbledhje e një epoke politike, por përpjekje për të treguar mënyrën se si koncepti i atdheut ndryshon nga Rilindja te moderniteti.
326. Vinca ka edhe antologji të tjera në dorëshkrim. Disa janë skicuar në fletore, disa të sistemuara pjesërisht në kompjuter. Ai thotë se kanë mbetur të pabotuara për mungesë kohe, botuesi dhe, mbi të gjitha, sepse nuk ishte plotësisht i kënaqur me to.
327. Perfeksionizmi është një nga arsyet pse disa projekte të tij vonohen. Nuk dëshiron të botojë vetëm që ta shtojë numrin e librave; preferon ta mbajë një projekt për vite derisa ta ndiejë të plotë.
328. Si model për antologjitë studion edhe traditën franceze. Në bibliotekën e tij mban përmbledhje të mëdha historike e tematike dhe i intereson mënyra se si kriteri shpjegohet, dokumentohet dhe zbatohet.
329. “Struktura e zhvillimit të poezisë së sotme shqipe” ishte tema e doktoratës. Për mbledhjen e materialit punoi rreth dy ose tre vjet dhe po aq për shkrimin. Synimi ishte të përfshinte pothuajse gjithë poezinë shqipe të pas Luftës së Dytë Botërore.
330. Puna për doktoratën u zhvillua në kushte politike jashtëzakonisht të vështira. Viti 1981 e gjeti në mes të projektit, me universitet të mbyllur përkohësisht, gjendje të jashtëzakonshme, arrestime studentësh dhe presion mbi profesorët.
331. Vetëm shtypja teknike e doktoratës ishte problem. Në epokën para kompjuterëve, një punim rreth 500-faqësh duhej daktilografuar në shumë kopje. Kjo e bënte procesin fizikisht dhe financiarisht shumë më të rëndë se sot.
332. Edhe pas përfundimit të punimit u përball me pengesa administrative. Ai i lidh disa prej tyre me rivalitete universitare dhe me faktin se dekani i kohës nuk e kishte përfunduar vetë projektin e doktoratës.
333. Doktoratën e mbrojti më 1983, ndërsa librin e botoi më 1985. Vepra u vlerësua nga Rexhep Qosja dhe Jorgo Bulo si studim i gjerë dhe integrues për poezinë bashkëkohore shqiptare.
334. Vinca e konsideron “Strukturën” një vepër integruese sepse e trajton poezinë shqipe si një tërësi. Në kushtet kur Shqipëria dhe Kosova ishin të ndara politikisht, kjo qasje kishte edhe domethënie kulturore përtej filologjisë.
335. Ai nuk vendos hierarki mes kritikës letrare dhe historisë së letërsisë. Kritika merret më shumë me prodhimin aktual; historia e letërsisë me proceset, periudhat dhe vendin e autorëve në një zhvillim më të gjatë.
336. Sipas Vincës, kritiku pa ndjenjën e historisë është po aq i kufizuar sa historiani pa përvojë kritike. Një vepër duhet parë edhe në momentin e saj, edhe në procesin ku hyn.
337. Kritika serioze mund të ndikojë në shijen e lexuesit. Madje, sipas tij, mund të ndikojë edhe në mënyrën se si krijuesit e rinj e kuptojnë vetë letërsinë dhe rrugën e tyre.
338. Historia e letërsisë ka detyrën e sintezës. Ajo duhet të identifikojë dukuri, rryma, zhvillime dhe të përcaktojë vendin e autorëve në një sistem më të gjerë.
339. Studiuesi i poezisë bashkëkohore shqiptare përballet me mungesën e shumë punëve paraprake. Vinca përmend mungesën e monografive të thelluara, botimeve kritike, antologjive të besueshme dhe një historie integrale të letërsisë së sotme.
340. Një vështirësi tjetër është se objektet e studimit janë shpesh autorë të gjallë. Ata mund të mos pajtohen me vendin që u jep kritiku dhe reagimi i tyre mund të kalojë nga pakënaqësia te sulmet personale.
341. Vinca e njeh mirë tensionin mes kritikës dhe miqësive letrare. Kur shkruan për bashkëkohës, studiuesi mund ta takojë autorin në rrugë, kafene, redaksi ose fakultet. Kjo e bën më të vështirë ruajtjen e distancës kritike.
342. Në “Orët e poezisë” trajtoi poetë botërorë që kishin ndikuar edhe në letërsinë shqipe. Interesi i tij nuk është vetëm të tregojë madhështinë e tyre, por edhe rrugët përmes të cilave ndikimet ndërkombëtare hyjnë në kulturën shqiptare.
343. Rabindranath Tagore ishte një prej këtyre autorëve. Vinca vëren se vepra e tij u përkthye herët në shqip dhe ndikoi te një krah i lirikës shqiptare, veçanërisht përmes poezisë meditative dhe spirituale.
344. Vinca ishte marrë edhe vetë me përkthimin dhe interpretimin e Tagores. Kjo tregon se puna e tij si kritik, përkthyes dhe poet shpesh ndërthuret dhe nuk mund të ndahet në kategori të pastra.
345. Në raportin histori–letërsi mbështetet te Aristoteli. Historiani tregon atë që ka ndodhur, ndërsa poeti atë që mund të ndodhë. Pikërisht kjo e bën letërsinë, sipas formulës aristoteliane që Vinca pëlqen, më filozofike se kronika e thjeshtë e ngjarjeve.
346. Letërsia nuk është për të kopje e historisë. Edhe kur përdor fakte historike, ajo krijon modele njerëzore, mundësi dhe kuptime që tejkalojnë episodin konkret.
347. “Alternativa letrare shqiptare” u botua në një periudhë kur libri shqiptar kalonte krizë të thellë. Në Shqipëri mungonte letra, ndërsa në Kosovë institucionet kulturore ishin marrë nën kontrollin serb.
348. Vinca e botoi librin në Shkup më 1995. Për të, Maqedonia në atë periudhë ofronte paradoksalisht disa mundësi botimi që Kosova nën regjimin serb nuk i kishte.
349. Promovimi në Teatrin Shqiptar të Shkupit mblodhi qindra njerëz. Vinca e kujton si ngjarje të madhe kulturore dhe si dëshmi se libri studiues mund të krijojë interes të gjerë publik.
350. Tema qendrore e “Alternativës” ishte pyetja nëse ekzistonte një rrymë letrare shqiptare jashtë realizmit socialist. Vinca kërkoi në veprat, dokumentet dhe debatet e pasluftës prova për ide liberale, disidente ose estetika që i kundërviheshin doktrinës zyrtare.

351–400: Disidenca, teoria, Noli, kritika dhe shkrimtarët e mëdhenj

351. Sejfulla Malëshovën, ose Lame Kodrën, Vinca e sheh si përfaqësues të hershëm të alternativës liberale. Malëshova ishte poet, përkthyes, publicist, politikan, ministër kulture dhe kryetar i parë i Lidhjes së Shkrimtarëve të Shqipërisë.
352. Eliminimi i Malëshovës nga jeta publike më 1947 për Vincën tregon ngushtimin e hapësirës kulturore. Nga ministër dhe figurë udhëheqëse, ai përfundoi i izoluar dhe në punë të thjeshtë në Fier.
353. Kasëm Trebeshinën e konsideron shembull më tipik të disidentit të viteve ’50. Promemoria që i atribuohet atij dhe krijimtaria e tij e vendosin në kundërshtim me kontrollin ideologjik mbi artin.
354. Vinca e pranon se autenticiteti i Promemories së Trebeshinës është diskutuar. Disa studiues e pranojnë, disa e kundërshtojnë. Ai vetë anon nga mundësia se dokumenti është autentik, duke u nisur nga karakteri dhe veprimet e tjera të Trebeshinës.
355. Ismail Kadarenë e përkufizon si “disident të fshehtë” në planin e veprës. Nuk pretendon se Kadareja ishte disident politik në kuptimin klasik, por mendon se një pjesë e romaneve të tij e kapërcejnë dhe e minojnë estetikën e realizmit socialist.
356. Për Vincën, talenti i madh i Kadaresë i mundësoi të krijonte letërsi që ishte më e gjerë se sistemi që e prodhoi. “Pallati i Ëndrrave”, “Qorrfermani” e vepra të tjera i sheh si shembuj ku struktura artistike mund të jetë kritikë e totalitarizmit.
357. “Teori letrare” dhe “Metoda letrare” lindën nga puna e tij pedagogjike. Ligjëratat e mbajtura për vite në studimet pasuniversitare u zhvilluan gradualisht në vepra sintetike.
358. Vinca drejtoi edhe studimet pasuniversitare të letërsisë për dy mandate. Për këtë arsye teoria dhe metodologjia nuk ishin për të fusha abstrakte, por mjete që duhej t’u shpjegoheshin studiuesve të rinj.
359. Raportin autor–tekst–lexues e trajton përmes teorive moderne të interpretimit. Ai përmend dallimin e E. D. Hirschit ndërmjet kuptimit të synuar nga autori dhe domethënies që merr vepra për lexuesin.
360. Për Vincën, teksti nuk është objekt i vdekur. Kuptimi lind nga struktura e tij, qëllimi i autorit dhe akti i leximit. Pikërisht për këtë, një vepër mund të prodhojë domethënie të reja në periudha të ndryshme.
361. Gjatë një qëndrimi në Paris kërkoi në Bibliotekën Kombëtare të Francës një libër të rrallë të vitit 1827. Profesor Dhimitër Pilika ia kishte dhënë referencën dhe Vinca e ndoqi si një detyrë kërkimore.
362. Kërkimi lidhej me një vepër ku përmendeshin shqiptarët dhe me rrethin e Balzakut. Për Vincën, gjurmimi i dokumenteve të tilla ishte mënyrë për të zgjeruar historinë e marrëdhënieve të kulturës shqiptare me Evropën.
363. Në SHBA siguroi një letër të panjohur të Norbert Joklit të vitit 1941. E përdori në studimet e veta për lidhjet Jokli–Noli dhe historinë e albanologjisë.
364. Korrespondenca e Fan Nolit e tërheq sepse shpalos njeriun përtej figurës publike. Letra me miq, studiues e bashkëpunëtorë mund të zbulojnë procese krijuese, probleme politike dhe marrëdhënie që veprat e botuara nuk i tregojnë.
365. Vinca mendon se kritika letrare shqiptare është në krizë të thellë. Sidomos kritika e ditës, që duhet të ndjekë librat e rinj, pothuajse nuk ekziston si profesion i rregullt dhe i paguar.
366. Mungesa e kritikës profesionale lë hapësirë që vlerësimet të bëhen nga miq, klane ose promovues. Kjo, sipas tij, e dobëson sistemin e vlerave dhe e bën të vështirë orientimin e lexuesit.
367. Dy dobësitë më të mëdha të kritikës bashkëkohore i quan mungesa e profesionalizmit dhe mungesa e etikës. Këto dy probleme ushqejnë njëra-tjetrën.
368. Në aspektin profesional kritikon mosnjohjen e terminologjisë, lëndës dhe gjuhën e dobët. Për Vincën, kritiku duhet të jetë jo vetëm lexues me shije, por specialist që di ta argumentojë gjykimin.
369. Në aspektin etik problem bëhen miqësitë, klanet dhe interesat. Recensioni mund të kthehet në shërbim reciprok: sot unë të lavdëroj ty, nesër ti mua.
370. Kriza e viteve 1989–1999 goditi edhe studimet letrare. Në Kosovë u mbyllën institucione, u humbën bibliotekat dhe kushtet normale të punës shkencore. Sipas Vincës, poezia mund të shkruhet edhe në burg, por studimi shkencor ka nevojë për institucione e burime.
371. Pas rënies së kufijve politikë, ai vëren se kufijtë mendorë mbetën. Sot librat mund të kalojnë më lehtë ndërmjet Prishtinës e Tiranës, por provincializmi dhe ndarjet e brendshme vazhdojnë ta pengojnë integrimin kulturor.
372. Internetin e quan një lloj “atdheu virtual të shkrimtarëve”. Teknologjia e ka lehtësuar komunikimin, shpërndarjen e teksteve dhe kontaktin ndërmjet autorëve të trevave të ndryshme.
373. Nga poetët botërorë Vinca veçon edhe autorë më pak “kanonikë” për lexuesin shqiptar. I interesojnë poetë të cilëve u rikthehet vazhdimisht dhe jo thjesht emrat e mëdhenj që gjenden në çdo histori letërsie.
374. Ai e lexon poezinë botërore si poet dhe si kritik njëkohësisht. Një autor mund ta ndikojë në ritëm e figuracion, por edhe ta interesojë si objekt studimi krahasues.
375. Ndër poetët shqiptarë të traditës vendos shumë lart Mjedën, Nolin, Lasgushin dhe Migjenin. Megjithatë menjëherë pranon se çdo listë e shkurtër i bën padrejtësi De Radës, Naimit, Serembes e shumë të tjerëve.
376. Ai refuzon idenë e një “panteoni” krejt të mbyllur. Historia e letërsisë duhet të bëjë hierarki, por një kulturë e pasur nuk mund të reduktohet në katër ose pesë emra.
377. Lasgush Poradecin dhe Migjenin i quan dy paradigma të poezisë moderne shqipe. Lasgushi mishëron përsosmërinë, harmoninë dhe estetizmin; Migjeni revoltën, avangardën dhe dëshirën për ndryshim.
378. Për Migjenin thotë se është ndoshta “poet i lindur” në kuptimin më të plotë. Jetoi vetëm 27 vjet dhe megjithatë krijoi një vepër që ndryshoi drejtimin e poezisë shqipe.
379. Lasgushin e sheh si poet që u vlerësua herët, por nuk përshtatej me realizmin socialist. Pas luftës, estetika e tij nuk mund të bëhej model zyrtar i një sistemi që kërkonte art ideologjik.
380. Megjithatë Vinca mendon se teza se Lasgushi u zhduk krejtësisht nga kultura pasluftës është e ekzagjeruar. Ai kërkon një histori më të nuancuar edhe këtu, larg miteve të mohimit total ose glorifikimit total.
381. Lasgushin e krahason me Naimin për dashurinë ndaj atdheut dhe gjuhës. Të dy kanë një dimension të fuqishëm të dashurisë dhe të idealizimit, megjithëse poetikat e tyre janë shumë të ndryshme.
382. Nga poetët evropianë sheh afri të Lasgushit me Baudelaire-in, Rilken dhe Stefan George-n. Krahasimi lidhet me simbolikën, kultivimin e gjuhës poetike dhe sistemin e mbyllur estetik.
383. Burimi i Lasgushit, sipas Vincës, është njëkohësisht lokal dhe universal. Liqeni, Drini, Pogradeci, folklori dhe baladat bashkohen me filozofinë, kulturën evropiane dhe vizionet kozmike.
384. Fan Nolin Vinca e quan figurë pothuajse të pakrahasueshme. Poet, përkthyes, historian, muzikolog, klerik, diplomat, orator, politikan e kritik – përmasat e shumta e bëjnë për të një nga gjenitë më të plota shqiptare.
385. Atij i pëlqen ideja se Noli, si Mida mitologjik, e kthente në “ar” pothuajse çdo fushë që prekte. Kjo shpjegon pse Noli është një nga idhujt kulturorë më të rëndësishëm të Vincës.
386. Vinca ka polemizuar në mbrojtje të Nolit. Mendonte se në tranzicion u shfaq një prirje për ta denigruar jo vetëm politikanin Noli, por edhe poetin, përkthyesin dhe njeriun.
387. Për ta kuptuar Nolin kërkon studim të dokumenteve dhe biografisë së plotë. Prandaj e vlerëson punën voluminoze të Nasho Jorgaqit dhe i kundërvihet gjykimeve të shpejta të bazuara në paragjykime politike.
388. Kujtesa e fortë është një nga tiparet që Vinca e lidh me profesionin e kritikut. Ai di shumë vargje përmendsh dhe përmend kritikë e poetë të mëdhenj që e konsideronin memorizimin mënyrë për t’u futur thellë në një vepër.
389. Për Vincën, të dish një poezi përmendsh nuk është thjesht ushtrim mekanik. Është mënyrë që ritmi, struktura, fjalori dhe muzika e tekstit të bëhen pjesë e vetëdijes së lexuesit.
390. Çmimin Nobel e sheh si institucion me dritëhije. Përmend raste si Sartre, Pasternak dhe Solzhenicyn për të treguar se raporti mes letërsisë, politikës dhe Nobelit ka qenë shpesh kompleks dhe se çmimi nuk është matësi absolut i vlerës letrare.

391–450: Kadareja, Qosja, publicistika, polemikat, përkthimi dhe libri

391. Vinca shpreh keqardhje që Ismail Kadare nuk e mori Çmimin Nobel. Sipas tij, letërsia shqipe kishte te Kadareja një autor me njohje ndërkombëtare dhe me vepër të denjë për një çmim të tillë, edhe pse ai e pranon se Nobel-i ndikohet nga shumë rrethana jashtë vlerës thjesht estetike.
392. Ai mendon se ende mungon një histori e plotë dhe autoritative e gjithë letërsisë shqipe. Veçon historinë e romantizmit të Rexhep Qosjes dhe punën e studiuesve të Tiranës, por nuk mendon se projekti i një historie integrale përfundimtare është realizuar.
393. Rexhep Qosja nuk ka qenë profesor i drejtpërdrejtë i Vincës në studimet themelore. Vinca e njihte dhe e ndiqte si figurë intelektuale, por Qosja filloi t’i ligjëronte brezit pas tij.
394. Marrëdhënia e tyre u bë shumë e afërt në studimet pasuniversitare. Qosja ishte mentor i Vincës si në magjistraturë, ashtu edhe në doktoratë, dhe shkroi referate edhe për avancimet e tij akademike.
395. Vinca e sheh Qosjen si themelues të një shkolle të studimeve letrare në Kosovë. Përmes studimeve pasuniversitare, mentorimit dhe veprave të veta, Qosja ndikoi te pothuajse një brez i tërë studiuesish.
396. Ai mahnitet nga vëllimi i jashtëzakonshëm i veprës së Qosjes. Dhjetëra vëllime kritikë, histori letërsie, romane, publicistikë, ese dhe ditar e bëjnë atë, sipas Vincës, shembull të disiplinës së hekurt të punës.
397. Vinca i ka lexuar me kujdes ditarët shumëvëllimësh të Qosjes. I konsideron dokument të jashtëzakonshëm për historinë e Kosovës dhe njëkohësisht histori të procesit krijues të vetë autorit.
398. Megjithatë ai mendon se në disa periudha roli i vet në ditarin e Qosjes del më modest sesa ishte realisht. Vinca pranon se nuk ishte politikan partiak, por thekson se ishte shumë aktiv me artikuj, libra, intervista dhe tribuna.
399. Vinca mban shënime të rregullta të paktën që nga fundi i viteve ’80. Shkruan për ngjarje, njerëz, lexime, punë, udhëtime dhe mosmarrëveshje.
400. Ai mendon se nga këto fletore mund të dalë një ditar prej disa vëllimesh. Nuk pretendon përmasat e ditarit të Qosjes, por thotë se ka material të mjaftueshëm për tre ose katër vëllime.
401. Trilogjia publicistike e Vincës përfshin “Populli i pandalur”, “Shqiptarët mes mitit dhe realitetit” dhe “Arti i reagimit”. Këto libra përmbledhin pjesën më të madhe të luftës së tij publike kundër propagandës antishqiptare dhe kritikave ndaj zhvillimeve politike shqiptare.
402. “Populli i pandalur” lindi nga artikuj të botuar gjatë viteve ’80. Vinca i shkroi si përgjigje ndaj asaj që e konsideronte fushatë sistematike të denigrimit të shqiptarëve në Jugosllavi.
403. Ai përdor termin “albanofobi” për këtë atmosferë. Sipas tij, propaganda nuk vinte vetëm nga politikanët, por nga gazetarë, akademikë, shkrimtarë dhe figura të kulturës popullore.
404. Në këto shkrime mbronte figura si Luigj Gurakuqi, Hasan Prishtina dhe Fan Noli. Emrat, veprat e monumentet e tyre ishin bërë objekt kontestimi në disa institucione të Jugosllavisë.
405. Mbronte gjithashtu figura bashkëkohore si Rexhep Qosja, Adem Demaçi dhe Ismail Kadare. Vinca mendonte se sulmet ndaj tyre ishin pjesë e një strategjie më të gjerë për të diskredituar autoritetet kulturore shqiptare.
406. Publicistika e tij trajtoi tema si nataliteti shqiptar, akuzat për dhunime dhe stereotipe të tjera kolektive. Ai i shihte këto debate si përpjekje për ta demonizuar një popull të tërë, jo si analiza neutrale sociale.
407. Një pjesë shumë e madhe e “Popullit të pandalur” lidhet me shqiptarët në Maqedoni. Vinca mendonte se atje po testoheshin politika që më pas mund të përdoreshin edhe në vende të tjera kundër shqiptarëve.
408. Për shkak të këtyre shkrimeve, sipas tij, në mars 1988 kundër tij u zhvillua një fushatë e gjerë. Ai u etiketua në shtyp si nacionalist, separatist dhe pinjoll i një familjeje të dyshimtë politikisht.
409. Botimi i “Popullit të pandalur” ishte i vështirë. Një pjesë e tirazhit, sipas Vincës, u konfiskua nga policia serbe në shtypshkronjën “Dukagjini” në Pejë.
410. Ai priste që libri të krijonte jehonë të madhe, por thotë se u prit me heshtje. Vinca e përjetoi këtë si paradoks: kishte shkruar për një nga çështjet më të nxehta të kohës, por libri nuk mori vëmendjen që priste.
411. “Shqiptarët mes mitit dhe realitetit” pati disa botime. Botimi i parë në Shkup më 1997 ishte teknikisht i dobët, ndërsa më vonë libri u ribotua edhe elektronikisht.
412. Kalimi te botimi elektronik i dha veprës një jetë të re. Një libër që fillimisht kishte qarkulluar pak për shkak të kushteve teknike dhe politike mund të bëhej i arritshëm për një publik shumë më të gjerë.
413. “Arti i reagimit” përmbledh filozofinë qytetare të Vincës. Për të reagimi do të thotë të mos heshtësh ndaj gënjeshtrës, dhunës, hipokrizisë dhe padrejtësisë.
414. Një element i “artit të reagimit” është lënia e dëshmisë së shkruar. Vinca nuk i beson vetëm zemërimit gojor; kërkon që krimi, poshtërimi dhe abuzimi të dokumentohen me tekst.
415. Reagimi kërkon, sipas tij, të mbash anën e të dobëtit edhe kur kjo sjell rrezik. Intelektuali që flet vetëm kur është e sigurt nuk e përmbush plotësisht rolin e vet.
416. Publicistika e Vincës nuk është gazetari e përditshme në kuptimin klasik. Ai e sheh veten si shkrimtar dhe profesor që ndërhyn në aktualitet kur ndërgjegjja ia kërkon.
417. Pikërisht për këtë artikujt e tij përmbajnë histori, letërsi dhe reflektim moral krahas komentit politik. Nuk shkruan vetëm “çfarë ndodhi”, por përpiqet ta vendosë ngjarjen në një kontekst më të gjatë.
418. Në “Arti i reagimit” ka edhe kritika të forta ndaj LDK-së dhe Ibrahim Rugovës. Vinca thekson se këto shkrime i botoi sa Rugova ishte gjallë dhe jo pas vdekjes së tij.
419. Ai e kritikonte politikën që e konsideronte tepër pasive gjatë viteve ’90. Ky është një nga shembujt ku pikëpamja e Vincës dallon qartë nga një pjesë e madhe e narrativës politike kosovare.
420. Kapitulli “Pikëllim i mermertë” trajton marrëdhënien e shoqërisë me shkrimtarët edhe pas vdekjes. Titulli lidhet me përvojën e Vincës te varri i Lasgush Poradecit në Pogradec.
421. Në maj 1991 Vinca dhe Misto Marko mblodhën pjesë mermeri te varri i Lasgushit. Gjendja e varrit e tronditi dhe e mbajti për vite si simbol të moskujdesit ndaj figurave kulturore.
422. Ai e zgjeroi më pas këtë episod në kritikë ndaj mënyrës si shqiptarët i trajtojnë trashëgiminë dhe njerëzit e kulturës. Nderimet ceremoniale, sipas tij, vlejnë pak nëse mungon kujdesi konkret për veprën dhe kujtesën.
423. Vinca thotë se pikëpamjet e tij politike nuk kanë dalë nga interesat e një partie. Edhe kur ishte pjesë e Forumit të Intelektualëve Shqiptarë, pretendon se ruajti të drejtën për të kritikuar të gjitha palët.
424. Ndër publicistët shqiptarë që vlerëson lart përmend Konicën, Nolin, Branko Merxhanin, Ismet Toton, Besnik Mustafajn dhe Veton Surroin. Lista e tij nuk ndalet te një periudhë ideologjike apo një trevë.
425. Edhe Kadarenë e Qosjen i konsideron autorë të publicistikës së nivelit të lartë. Në të dy rastet, shkrimtari ose studiuesi e shtrin veprimtarinë përtej letërsisë së mirëfilltë.
426. Fjalën e shkruar e konsideron edhe akt moral. Përveç misionit estetik, ajo duhet të ketë etikë: të mos gënjejë, të mos mbulojë të keqen dhe të mos bëhet vegël e interesit.
427. Vinca është kritik ndaj asaj që e quan “promovimomani”. Sipas tij, shumë promovime librash shndërrohen në rituale ku flitet vetëm mirë për autorin, pavarësisht cilësisë së veprës.
428. Ai e krahason promovimin e tillë me një dasmë ku askush nuk guxon të thotë se “nusja” mund të mos jetë e bukur. Ky humor i mprehtë përmbledh kritikën e tij ndaj kulturës së lëvdatave reciproke.
429. Një letër nga një poet i ri i konfirmoi, sipas tij, ekzistencën e “klaneve të lavdërimit”. Poeti i shkruante se anëtarët e një rrethi e lavdëronin njëri-tjetrin duke pritur që borxhi t’u kthehej kur të botonin librin e vet.
430. Polemikën Vinca e lidh me kuptimin e lashtë të fjalës “polemos” – luftë. Për të, polemika e mirë nuk është sharje, por përplasje argumentesh.
431. Ka polemizuar me autorë shqiptarë, serbë, maqedonas dhe politikanë. Tema shtrihej nga letërsia te gjuha, historia, arsimi dhe të drejtat kombëtare.
432. Ai thotë se shumica e polemikave të veta kanë qenë të provokuara. Nuk e sheh veten si njeri që kërkon konflikt për sport, por si dikë që reagon kur beson se një vlerë ose një komunitet po sulmohet.
433. Një nga paraqitjet publike më të paharruara ishte konferenca për 20-vjetorin e Kongresit të Drejtshkrimit në Tiranë më 1992. Pas kumtesës, kujton duartrokitje të gjata nga salla.
434. Për Vincën, ky reagim ishte veçanërisht domethënës sepse mbrojti standardin në një moment kur ai po vihej në diskutim. Ishte një çështje shkencore, por edhe thellësisht identitare për të.
435. Në Itali mori pjesë në një veprimtari për Kosovën dhe më pas në një manifestim letrar në Alvito. Udhëtimi u bë me Visar Zhitin, i cili e futi në aktivitet edhe pse Vinca nuk kishte qenë fillimisht i ftuar.
436. Ai e kujton Alviton si shembull të mënyrës se si letërsia krijon kontakte të papritura. Një udhëtim politik për Kosovën u shndërrua në përvojë poetike dhe njohje me një mjedis të ri kulturor.
437. Një proverb që i pëlqen thotë se para çdo suksesi perënditë kanë vendosur djersën. Kjo përputhet me kultin personal të punës që shfaqet gjatë gjithë intervistës.
438. Një tjetër mendim i preferuar është ai i Gëtes për kombinimin e mendjes së plakut me fuqinë e të riut. Vinca e sheh pleqërinë si burim përvoje, por edhe si kufizim fizik.
439. Ai ka ruajtur shumë letra gjatë jetës. Korrespondenca me familjarë, shkrimtarë, studiues e miq përbën një arkiv të dytë krahas dorëshkrimeve dhe fletoreve.
440. Në epokën e internetit korrespondenca elektronike u bë më e madhe se ajo tradicionale. Vinca i sheh e-mailet jo vetëm si komunikim praktik, por edhe si materiale me vlerë dokumentare, letrare e shkencore.
441. Edhe në e-mail shfaqet “shpirti polemik” i tij. Korrespondenca me miq e kolegë përmban debate, mospajtime, argumente, citime dhe materiale që, sipas tij, mund të kenë vlerë edhe për studiuesit e ardhshëm.
442. Vinca e sheh krijimtarinë e vet si një sistem me “fije të pakëputura”. Poezia, kritika, historia e letërsisë, publicistika, përkthimi dhe polemika nuk janë fusha të izoluara, por pjesë të një kulture të vetme personale.
443. Për kritikën përdor metaforën e fijes së Arianës. Sikurse fija e nxjerr Tezeun nga labirinti, kritika duhet ta ndihmojë lexuesin të orientohet në labirintin e veprave dhe vlerave.
444. Si përkthyes veçon “Ballkaniadën” e Blaga Dimitrovës. E konsideron punë të rëndësishme sepse autorja bullgare kishte shkruar edhe për shqiptarët dhe Ballkanin në një perspektivë të veçantë.
445. Një tjetër përkthim i rëndësishëm është romani “Grahma e fundit” i Romain Gary-t. Vinca e përktheu nga frëngjishtja dhe u nxit veçanërisht nga fakti se Shqipëria kishte rol interesant në subjekt.
446. “Ballkaniadën” e zbuloi rastësisht në Strugë në verën e vitit 1999. Nipi i tij Shpend Vinca i solli një kopje bullgarisht të gjetur në mjediset e festivalit të poezisë.
447. Kur lexoi librin, kuptoi se ia vlente ta sillte në shqip. Përkthimi u bë një mënyrë për të futur në kulturën shqiptare një zë ballkanik që e shihte rajonin përtej stereotipeve kombëtare.
448. Interesi për romanin e Romain Gary-t nisi në Paris më 1977–78. Në “Le Monde” lexoi një recension për një roman ku një shkencëtar francez kërkonte azil në Shqipëri. Vetë ideja e intrigoi aq shumë sa e mbajti mend për vite.
449. Arsyeja kryesore e përkthimit nuk ishte se e konsideronte romanin kryeveprën e Gary-t. Ishte pikërisht mënyra e pazakontë si Shqipëria hynte në subjektin e një romani francez.
450. Në vitin 2016 iu botua në frëngjisht “Une cloche à ton cou”. Projekti lindi nga pjesëmarrja në festivalin poetik “Voix Vives” në Sète të Francës, ku njohja me botues dhe përkthyes u shndërrua brenda pak muajsh në libër.

451–500: Përkthimet, mënyra e punës, biblioteka dhe “Jam sokratik”

451. Botimi frëngjisht u konceptua dygjuhësh, shqip–frëngjisht. Ideja ishte që libri të mund të lexohej si nga publiku francez, ashtu edhe nga shqiptarët e diasporës që e flasin më mirë frëngjishten sesa shqipen.
452. Vinca e sheh botimin dygjuhësh edhe si instrument kundër humbjes së gjuhës në diasporë. Brezat e rinj jashtë vendit, sipas tij, rrezikojnë të largohen nga kultura e origjinës dhe libri mund të krijojë një urë.
453. Bashkëpunimin me përkthyesin Aleksandër Zoto dhe botuesin francez e përshkruan si shembull profesionalizmi. Thotë se gjatë gjithë procesit u ndie i respektuar si autor dhe si person.
454. Poezia e Vincës është përkthyer në shumë gjuhë. Ai përmend libra në maqedonisht, rumanisht, greqisht, gjermanisht, anglisht e frëngjisht, si dhe cikle ose poezi të veçanta në rusisht, bullgarisht, italisht, arabisht, hebraisht e madje vietnamisht.
455. Megjithatë ai është kritik ndaj anarkisë së përkthimeve. Mendon se në shqip përkthehet shumë material komercial dhe jo gjithmonë me cilësi, ndërsa nga shqipja në gjuhë të huaja mund të përkthehen edhe libra që nuk përfaqësojnë vlerat më të mira të letërsisë.
456. Ndër përkthyesit shqiptarë që vlerëson më shumë janë Noli, Mitrush Kuteli, Vedat Kokona, Robert Shvarci dhe Donika Omari. Përmend me respekt edhe përkthyes të tjerë bashkëkohorë nga frëngjishtja dhe spanjishtja.
457. Pyetjes “Pse shkruani?” nuk i jep përgjigje të thjeshtë. Për të, shkrimi është mënyrë komunikimi me botën dhe veçanërisht me të nesërmen. Fjala e shkruar është ajo që mbetet pasi biseda dhe zëri zhduken.
458. Ai shkruan njëkohësisht për veten dhe për një lexues të imagjinuar. E pëlqen ideja e Stravinskit për “alter egon hipotetike”: krijuesi duhet së pari të jetë i bindur nga ajo që bën, por edhe ta imagjinojë një bashkëbisedues.
459. Procesi teknik i shkrimit ndryshoi nga makina e shkrimit te kompjuteri. Kontaktin e parë me kompjuterin e pati në Gjermani më 1990, ndërsa kompjuterin e parë në shtëpi e bleu më 1994.
460. Vajza Doruntina ishte ndër personat që e bindën të hynte në epokën digjitale. Ajo i thoshte se kush nuk do të dinte të përdorte kompjuterin deri në vitin 2000 do të ishte “analfabet”. Vinca rezistoi për pak kohë, pastaj e përvetësoi mjetin e ri.
461. Ai vazhdoi të shkruante edhe me dorë pas kompjuterit. Teknologjia ndryshoi fazën e përpunimit, por jo nevojën për shënime, skica, fletore dhe copa letre.
462. Fundit të një teksti i kushton më shumë rëndësi se fillimit. I pëlqen maksima latine se fundi e kurorëzon veprën. Fjalia ose vargu i fundit duhet, sipas tij, të ketë goditjen përfundimtare.
463. Për poezinë “Baladë e re nizamësh” kërkoi gjatë strofën përmbyllëse. Pjesa tjetër kishte lindur relativisht shpejt, por fundi duhej të gjente formulën e saktë për ushtarët shqiptarë të vrarë në ushtrinë jugosllave.
464. Zgjidhjen e fundit e gjeti gjatë një udhëtimi nga Prishtina në Gjakovë. Kjo tregon se për Vincën procesi krijues vazhdon edhe jashtë tavolinës: mendja punon mbi tekstin gjatë ecjes, udhëtimit dhe aktiviteteve të tjera.
465. Edhe kumtesën për standardin më 1992 e mbylli me një figurë të menduar gjatë. Në hotel në Tiranë kërkoi një përfundim të fortë dhe përdori mitin e Sizifit për të argumentuar kundër kthimit pas në çështjen e standardit.
466. Vinca shkruan kryesisht natën. Kur ishte më i ri, shpesh e zinte mëngjesi mbi libra, makina shkrimi ose dorëshkrime. Edhe në moshë të shtyrë rrallë flinte para orës dy.
467. Kur puna i ecën mirë, thotë se mund të funksionojë edhe me shumë pak gjumë. Krijimtaria i jep energji; kur nuk arrin të shkruajë, gjendja shpirtërore i rëndohet.
468. Frymëzimin e gjen te kontrastet e jetës. Dhimbja, vetmia, qëndresa, zhgënjimi, shpresa, dobësia dhe forca njerëzore janë tema që e shtyjnë të shkruajë.
469. Historia tragjike e shqiptarëve dhe lufta për liri janë gjithashtu burime të krijimtarisë. Në poezinë dhe publicistikën e tij, përvoja individuale lidhet vazhdimisht me përvojën kolektive.
470. Në kritikë dhe publicistikë frymëzohet nga nevoja për të mbrojtur vlerat dhe njerëzit që i konsideron të pambrojtur. Reagimi është pjesë e procesit krijues, jo shtesë e jashtme ndaj tij.
471. Vinca thotë se si student ishte shumë i fortë në mësimin e vargjeve përmendsh. Edhe në pleqëri ruante një sasi të madhe poezie në kujtesë.
472. Ai mendon se poezia vërtet e mirë shpesh memorizohet më lehtë. Muzikaliteti, ritmi dhe struktura e bëjnë tekstin të qëndrueshëm në mendje dhe kjo, sipas tij, mund të jetë një shenjë e fuqisë poetike.
473. Biblioteka është një nga qendrat e jetës së tij. Ka mijëra libra të shpërndarë në banesën e Prishtinës, apartamentin në Strugë dhe kabinetin universitar.
474. Pjesa më e madhe e bibliotekës është shqip, por ka shumë libra edhe në frëngjisht e serbokroatisht. Mban fjalorë, enciklopedi, histori letërsie, antologji dhe komplete veprash.
475. Në bibliotekë ka edhe tekstet themelore fetare dhe klasike. Bibla, Kurani dhe “Iliada” bashkëjetojnë me teorinë letrare, poezinë dhe kritikën, duke reflektuar konceptin e gjerë që ka për kulturën.
476. Për ta përshkruar bibliotekën përdor Borgesin dhe Umberto Econ. Borgesit i atribuon përfytyrimin e parajsës si bibliotekë, ndërsa Eco-s idenë e bibliotekës si institucion pothuajse absolut të dijes.
477. Vinca shqetësohet se në shoqërinë shqiptare lexohet pak. E lidh këtë me tranzicionin, krizën e vlerave, mungesën e politikave kulturore dhe dominimin e argëtimit të lehtë.
478. Për të, problemi nuk është vetëm numri i librave të lexuar, por cilësia e leximit. Leximi i shpejtë dhe sipërfaqësor nuk mund të zëvendësojë leximin e thellë, profesional dhe pasionant.
479. Ai korrigjon një atribim të intervistuesit duke thënë se një thënie ishte e Borgesit, jo e Brehtit. Episodi tregon kujdesin e tij për burimin e citimeve dhe saktësinë kulturore.
480. Formula e tij është se leximi pa shkrim mbetet i paplotë, ndërsa shkrimi pa lexim bëhet mashtrim. Për Vincën, një shkrimtar duhet të jetë para së gjithash lexues i madh.
481. Prishtina e viteve ’70 është për të epoka e madhe e ndërtimit institucional. Universiteti, Instituti Albanologjik, Biblioteka, Pallati i Shtypit dhe Akademia krijuan një infrastrukturë kulturore që nuk kishte ekzistuar më parë në atë shkallë.
482. Bashkëpunimi me Tiranën pas vitit 1968 ndryshoi jetën kulturore të Kosovës. Profesorë, libra dhe ide filluan të qarkullonin në një masë më të madhe, duke ndikuar në arsimin, shkencën dhe letërsinë.
483. Pleqërinë Vinca e sheh si “dhuratë” dhe “mundim” njëkohësisht. Është privilegj të arrish moshë të madhe, por ruajtja e dinjitetit, energjisë dhe punës bëhet gjithnjë e më e vështirë.
484. Pozitën e shkrimtarit shqiptar bashkëkohor e përshkruan me metafora të zymta. Ai është “Ante pa truall” dhe “Sizif pa gur”: nuk ka më censurën e dikurshme, por ka mungesë lexuesish, tirazhe të vogla dhe një treg që rrallë e mban financiarisht.
485. Sipas Vincës, pothuajse asnjë shkrimtar shqiptar nuk mund të jetojë vetëm nga librat e vet. Liria e botimit nuk ka sjellë automatikisht siguri ekonomike apo sistem profesional botues.
486. Pas daljes në pension e ndjeu veten për herë të parë “shkrimtar me profesion”. Më parë shkruante kryesisht natën, pasi ditën ia merrnin ligjëratat, provimet, studentët, komisionet dhe puna institucionale.
487. Pensioni i dha kohë, por edhe vetëdijen se shumë projekte kishin mbetur përgjysmë. Ai shpresonte të përfundonte veprën e vet para fundit të jetës dhe ta “rrumbullakonte” sipas standardit të vet.
488. Në fund të intervistës kërkon që gjërat të thuhen me emrin e tyre. E merr nga Albert Camus idenë se mosquajtja e së keqes e shton fatkeqësinë. Ky është ndoshta përkufizimi më i shkurtër i filozofisë së tij polemike.
489. Mesazhi i dytë përfundimtar është “gjysmë buke dhe një libër”. Duke iu referuar Federico García Lorcës, Vinca vendos librin pranë ushqimit si nevojë themelore të njeriut dhe të shoqërisë.
490. Kur duhet të zgjedhë mes hënës dhe diellit, zgjedh diellin. Arsyeja e tij është e thjeshtë: edhe hëna e merr dritën prej tij. Përgjigjja tregon prirjen drejt burimit, energjisë dhe dritës.
491. Mes verës dhe dimrit anon nga vera, por mes shiut dhe borës zgjedh borën. E quan veten “njeri të jugut”, që duron më lehtë nxehtësinë, ndërsa peizazhet me borë i do estetikisht.
492. Vjeshta i duket më poetike se pranvera. Kjo përputhet me tonin shpesh elegjiak të poezisë së tij: stina e pjekurisë, rënies dhe përfundimit ka për të një ngarkesë të veçantë emocionale.
493. Kur zgjedh mes mendimit dhe ndjenjës, bën dallim sipas roleve. Si poet zgjedh ndjenjën; si studiues mendimin; si njeri thotë se gjendet diku ndërmjet, me një prirje të lehtë nga ndjenja.
494. Mes mikut mashtrues dhe armikut të hapur preferon të përballet me armikun. Për të, kundërshtari i njohur është më i lehtë se tradhtia e dikujt që paraqitet si mik.
495. Kur pyetet për Sokratin apo Platonin, përgjigjet: “Jam sokratik”. Kjo zgjedhje i jep titull kapitullit të fundit dhe përputhet me prirjen e tij për pyetje, debat, kundërshtim dhe dialog publik.
496. Aristotelin e vendos përpara Hegelit dhe Herodotin përpara Tukididit. Këto zgjedhje tregojnë afërsinë e Vincës me traditën klasike dhe me autorët që ai i ka përdorur shpesh si pika referimi në studimet letrare.
497. Mes Homerit dhe Shekspirit anon fuqishëm nga Shekspiri. Për ta shprehur madhështinë e tij përdor idenë se, pas Zotit, askush nuk ka krijuar më shumë figura njerëzore sesa dramaturgu anglez.
498. Nolin e zgjedh para Konicës dhe thotë se, nëse ka një idhull, ai është Noli. Ndërsa mes Migjenit dhe Lasgushit anon më shumë nga Migjeni dhe sa më shumë njeh poezinë, aq më shumë thotë se e çmon Mjedën.
499. Kur pyetet për Kadarenë dhe Qosjen nuk pranon ta rrëzojë njërin për tjetrin. I quan që të dy krijues të mëdhenj nga të cilët ka mësuar dhe veprës së të cilëve mendon se i ka shërbyer edhe vetë si kritik e studiues. Të njëjtën logjikë vazhdimësie përdor edhe për Lidhjen e Prizrenit dhe UÇK-në: e dyta nuk mund të kuptohet pa të parën.
500. Kur duhet të zgjedhë mes dy krijimeve të veta, “Ode biçikletës sime” dhe “Kambanë në qafë”, zgjedh të parën. Thotë se “Oden” e ka pikë të dobët. Është një përfundim i përshtatshëm për gjithë rrëfimin: pas politikës, burgut, universitetit, gjuhës, historisë dhe polemikave, Vinca kthehet te poezia – “stacioni” që e konsideron të parin dhe më personalin.