Nga Thiemo Heeg, Maximilian Sachse, Anna Lena Stahl
Inteligjenca Artificiale në qendër të vëmendjes: Pa IA-në, tashmë vështirë se mund të imagjinohen edhe panaire si IFA në Berlin.
Sipërmarrësit e teknologjisë theksojnë se, pavarësisht të gjitha rreziqeve, IA-ja mund të sjellë inovacione që për një kohë të gjatë dukeshin të paimagjinueshme. Këta shembuj tregojnë se ku kjo po arrihet që sot. Por rruga drejt përmbushjes së premtimeve të mëdha për përparim është ende e gjatë.
Zhvillimi i një kubi supe pa kripë të shtuar nuk është aspak i thjeshtë, siç e kuptoi Unilever disa vite më parë. Kompania ushqimore donte të nxirrte në treg një variant të produktit të saj shumë të shitur Knorr, për njerëzit që, për arsye shëndetësore, duhet të kufizojnë marrjen e kripës. Por kjo nuk duhej të ndikonte te shija. Edhe vetitë fizike dhe funksionale të produktit duhej të mbeteshin të ngjashme: kubi i supës duhej të thërrmohej njësoj dhe të sillej në të njëjtën mënyrë kur tretej në supë. Prandaj Unilever iu drejtua Inteligjencës Artificiale, duke e përdorur për të kërkuar, mes shumë mijëra substancave, kombinime përbërësish që mund ta zëvendësonin sa më mirë funksionin e kripës. Kompania testoi alternativat më premtuese dhe, në fund, e nxori produktin në treg.
Sipas kompanisë, një qasje e ngjashme u përdor edhe për zhvillimin e një majoneze vegane, me synimin për të gjetur proteina bimore që mund të zëvendësonin vetitë funksionale të vezëve. Konkurrenti i madh Kraft Heinz krijoi në vitin 2022 një sipërmarrje të përbashkët me startup-in kilian të IA-së NotCo, për të zhvilluar, me ndihmën e Inteligjencës Artificiale të kësaj kompanie, alternativa bimore ndaj produkteve të njohura me origjinë shtazore. Ndër produktet e krijuara në këtë mënyrë janë një majonezë vegane dhe “Mac & Cheese” vegan. Ndërkohë, kompania japoneze e kozmetikës Shiseido përdori IA-në për të analizuar më shumë se 500.000 të dhëna mbi formulimet dhe, në këtë mënyrë, zhvilloi një formulim të ri për krem mbrojtës nga dielli.
Shpesh bëhet ende fjalë për kostot, jo për inovacionin
Bota e teknologjisë aktualisht po diskuton kryesisht për pasojat negative të Inteligjencës Artificiale – deri te frika se një IA që del jashtë kontrollit mund të çojë në zhdukjen e njerëzimit. Por, në të njëjtën kohë, shumë sipërmarrës të fushës së IA-së flasin edhe për mundësitë e mëdha që kjo teknologji mund t’i hapë njerëzimit. “Na duhet shqetësimi i thellë për dëmet që duhet t’i kufizojmë, por na duhet edhe një optimizëm i bazuar për mundësitë pozitive që duhet t’i bëjmë të arritshme për të gjithë njerëzit”, shkroi së fundmi, për shembull, themeluesi i Microsoft-it, Bill Gates. Inteligjenca Artificiale mund të përshpejtojë inovacionin në disa prej sfidave teknike më të vështira të botës: sigurimin e furnizimit të qëndrueshëm me energji të pastër për të gjithë, luftën kundër ndryshimeve klimatike, prodhimin e ushqimit të mjaftueshëm, çrrënjosjen e sëmundjeve dhe shumë më tepër.
Megjithatë, deri tani, diskutimi për përdorimin e Inteligjencës Artificiale në kompani është përqendruar kryesisht te rritja e produktivitetit të punonjësve, automatizimi dhe ulja e kostove. Atëherë, ku mundet IA-ja që sot të përmirësojë ndjeshëm cilësinë e produkteve për njerëzit apo madje të sjellë në treg produkte krejtësisht të reja? Në ç’mënyrë mund të nxisë ajo inovacionin?
Inxhinierët mund të testojnë “shumë më tepër ide brenda një kohe shumë të shkurtër”
Moritz Maier merret çdo ditë pikërisht me këtë çështje. Me startup-in e tij Synera, ai ka zhvilluar të ashtuquajturit agjentë të IA-së për proceset inxhinierike. Me kërkesë të inxhinierëve, këta agjentë përdorin komponentë softuerikë të nevojshëm për projektim, simulim dhe përllogaritjen e kostove. Maier tregon për një prodhues automobilash që, falë kësaj teknologjie, arriti ta zhvillonte një mbajtëse të re gotash për konsolën qendrore për vetëm dy minuta, në vend të tre javëve.
“Falë Inteligjencës Artificiale, inxhinierët mund të testojnë shumë më tepër ide dhe variante gjatë zhvillimit të produkteve, brenda një kohe shumë të shkurtër”, thotë Maier. Kjo, në fund, çon në produkte më të mira dhe mundëson, për shembull, edhe testimin e materialeve më të qëndrueshme. Në të ardhmen, inxhinieri do të përcaktojë synimin, kushtet kufizuese dhe kompromiset ndërmjet objektivave, ndërsa sistemi do të gjenerojë dhe vlerësojë variante dhe, herë pas here, edhe do të propozojë zgjidhje alternative. Vendimmarrja dhe përgjegjësia do të mbeten te njeriu.
I promovuar nga Meta si “agjent personal i IA-së”: “Muse Charm”.
Maier është i bindur se në të ardhmen e afërt teknologjia do të ketë përparuar aq shumë, sa edhe komponentë më kompleksë do të mund të projektohen automatikisht. “Atëherë mund t’i them thjesht IA-së: Të lutem, ma projekto këtë derë makine.” Ai nuk e sheh IA-në vetëm si një mjet, por edhe si një partner aktiv në procesin e zhvillimit, që mbështet krijimtarinë njerëzore. Ndër klientët e Synera-s është edhe NASA, e cila, me projektin “Text-to-Spaceship”, synon ta integrojë Inteligjencën Artificiale në projektimin e mjeteve hapësinore. Agjentët e IA-së do t’u propozojnë inxhinierëve të NASA-s variante projektimi, do të kryejnë simulime dhe do të optimizojnë proceset e projektimit. Maier thotë se klientët e tij nuk synojnë të shkurtojnë vende pune duke përdorur Synera-n, por duan të zhvillojnë më shumë produkte dhe produkte më të mira.
Substanca aktive ekzistuese, të ripërdorura për indikacione të reja me ndihmën e IA-së
Aftësia e Inteligjencës Artificiale për të analizuar automatikisht kombinime të ndryshme materialesh dhe substancash konsiderohet veçanërisht premtuese edhe në sektorë të tjerë – mbi të gjitha në mjekësi. Kërkimi për një antibiotik të ri tashmë shpesh nis para kompjuterit. Për shembull, një ekip kërkimor i drejtuar nga James Collins i Massachusetts Institute of Technology (MIT) trajnoi një model të IA-së për të parashikuar aktivitetin antibakterial të molekulave. Ndër përbërjet që modeli vlerësoi si premtuese ishte halicina.
Halicina vjen nga “Drug Repurposing Hub”, një bazë të dhënash në internet për barna tashmë të miratuara ose të testuara klinikisht. Më parë, ajo ishte studiuar si një kandidat i mundshëm për trajtimin e diabetit, por nuk ishte miratuar kurrë si bar. Megjithatë, IA-ja identifikoi se kjo molekulë vepron përmes një mekanizmi krejtësisht të ndryshëm nga ai i agjentëve antibakterialë të njohur dhe, në këtë mënyrë, mund të veprojë kundër një spektri të gjerë patogjenësh.
Për Jürgen Bajorath, halicina është një shembull i suksesshëm i përdorimit të hershëm të një modeli të IA-së për ripërdorimin e substancave aktive për indikacione të reja. Megjithatë, profesori i Informatikës së Shkencave të Jetës në Universitetin e Bonit thekson se ky kandidat nuk e kaloi fazën e vlerësimit paraklinik. Për rrjedhojë, nuk arriti kurrë në treg. Pavarësisht kësaj, Bajorath sheh shumë mundësi të tjera për IA-në gjenerative në kërkimin dhe zhvillimin e barnave. “Tani, në projektimin molekular, mund të trajtojmë detyra që pa IA-në gjenerative nuk do të kishin qenë të mundshme”, thotë ai. Sisteme të ndryshme të IA-së mund të gjenerojnë në mënyrë efikase struktura të reja kimike, t’i modifikojnë ato në mënyra të ndryshme dhe të parashikojnë aktivitetin biologjik të molekulave. Në këtë mënyrë, shpesh duhet të sintetizohen dhe të testohen eksperimentalisht në laborator shumë më pak përbërje kimike.
Kandidat i ri për bar kundër fibrozës pulmonare idiopatike
Që pesë vjet më parë, Bajorath tregoi në një projekt pilot me industrinë se, me ndihmën e IA-së, molekulat e reja mund të identifikohen të paktën 20 për qind më shpejt. Sipas tij, ky rezultat është bërë edhe më i dukshëm gjatë viteve që pasuan. Megjithatë, shpesh është e vështirë të përcaktohet se cili ka qenë kontributi konkret i IA-së. Kompanitë, si rregull, nuk i publikojnë të gjitha të dhënat primare. Prandaj është e vështirë të përcaktohet se deri në çfarë mase IA-ja ka ndikuar në suksesin e arritur.
Sipas Bajorath, suksesi përfundimtar i IA-së në zbulimin dhe zhvillimin e barnave ende nuk mund të vlerësohet në mënyrë të bazuar shkencërisht. Nga identifikimi i një kandidati për bar deri te miratimi i një bari shpesh kalojnë rreth dhjetë vjet, ndërsa aktualisht ende nuk ka të dhëna të mjaftueshme nga studimet klinike për kandidatët e zhvilluar me ndihmën e IA-së.
Një shembull tjetër tregon se deri ku ka arritur tashmë zhvillimi. Rentosertib është një kandidat për bar kundër fibrozës pulmonare idiopatike, një sëmundje kronike e mushkërive, i zhvilluar nga kompania bioteknologjike Insilico Medicine. Me ndihmën e Inteligjencës Artificiale, kompania fillimisht identifikoi TNIK-un si shënjestër molekulare dhe më pas projektoi molekulën e kandidatit për bar që vepron mbi këtë shënjestër. Rentosertib tashmë ka përfunduar fazën IIa të zhvillimit klinik. Së shpejti pritet të nisë një studim klinik i fazës III. Në të do të vlerësohet nëse të dhënat e deritanishme që sugjerojnë efikasitet mund të konfirmohen në një popullatë më të madhe pacientësh.
“Për këtë jemi thjesht ende shumë herët”
Philip Gribbon, i cili drejton Institutin Fraunhofer për Mjekësi dhe Farmakologji Translacionale në Hamburg, e konsideron Insilico Medicine një nga kompanitë që kanë përparuar më shumë në zhvillimin e barnave me ndihmën e IA-së. Kompania tashmë ka disa kandidatë për barna në faza të zhvillimit klinik. Megjithatë, modelet e IA-së kanë nevojë për sasi të mëdha të dhënash cilësore për të parashikuar me besueshmëri farmakodinamikën e një substance aktive, pra mënyrën se si ajo vepron në organizmin e njeriut. Shumë procese biologjike ende nuk mund të modelohen në mënyrë të mjaftueshme. Nëse IA-ja do të arrijë vërtet të sjellë barna më të mira, kjo mbetet pyetja vendimtare, thotë Bajorath. “Për këtë jemi thjesht ende shumë herët.”
Inteligjenca Artificiale po përdoret gjithnjë e më shumë edhe në produkte të përditshme, si pajisjet elektroshtëpiake. Këtë e demonstruan së fundmi një sërë prodhuesish në panairin e elektronikës së konsumit IFA në Berlin, përpara ministrit federal të Digjitalizimit, Karsten Wildberger, i cili dukej dukshëm i entuziazmuar. Në rastin e Bosch-Siemens, Electrolux ose Miele, nuk bëhet fjalë vetëm për përdorimin e IA-së gjatë zhvillimit të produkteve apo për integrimin e saj në formën e një asistenti bashkëbisedues. Synimi është që pajisjet, përmes sensorëve, sistemeve të njohjes së imazheve dhe algoritmeve të IA-së, të perceptojnë mjedisin përreth dhe të përshtatin funksionimin e tyre në përputhje me të. Për shembull, ato mund të identifikojnë llojin e rrobave ose të ushqimeve dhe më pas të përshtatin automatikisht parametrat e ciklit të larjes ose të gatimit. Pra, në qendër janë teknologji si njohja e imazheve, sistemet e sensorëve, përzgjedhja automatike e programeve, dozimi automatik dhe funksionet e asistencës.
Vendos enët, mbyll derën dhe kaq: Miele premton “fundin e punëve të shtëpisë” – këtu me pjatalarësen G8 Diamond, e cila identifikon ngarkesën, përshtat automatikisht ciklin e larjes dhe dozon detergjentin sipas nevojës.
Më pak punë shtëpie për përdoruesit
Për përdoruesit kjo do të thotë: më pak vendime për t’i marrë vetë dhe më shumë procese të kryera automatikisht nga pajisjet. Miele shkon madje aq larg sa shpall “fundin e punëve të shtëpisë”, i cili tashmë qenka “në horizont”. Klientët nuk duhet të kenë më nevojë të jenë ekspertë të programeve apo funksioneve, thotë partneri drejtues Reinhard Zinkann. “Ekspertiza duhet të jetë brenda pajisjes.”
Nëse kjo do të thotë vërtet fundi i punëve të shtëpisë – për këtë ndoshta do të nevojitej më shumë një robot humanoid në shtëpi – është një çështje tjetër. Të paktën, kompania nga Gütersloh po përpiqet që, me konceptin e lavatriçes “Cary”, të ilustrojë “të ardhmen e larjes”, duke u nisur nga realiteti i sotëm, që konsiderohet tepër kompleks. Programet, temperaturat, shpejtësitë e centrifugimit, funksionet shtesë dhe detergjentët krijojnë në lavatriçet moderne më shumë se një milion kombinime të mundshme parametrash. Kësaj duhet t’i vijë fundi: nuk duhet të jetë njeriu ai që duhet ta kuptojë lavatriçen – lavatriçja duhet t’i kuptojë rrobat. Ky është vizioni i kompanisë. “Futi rrobat, shtyp Start dhe kaq.”
Një gjë është e qartë: që IA-ja të bëhet “instrumenti më efektiv për barazinë e mundësive që njerëzimi ka shpikur ndonjëherë”, siç e përfytyron Bill Gates në skenarin ideal, mbetet ende shumë për t’u bërë./F.A.Z.
