ANALIZË LETRARE

Lëkura, gjaku dhe kozmosi

Një lexim i thelluar i përmbledhjes poetike Libër heroik/erotik të Marta Markoskës

Marta Markoska · përktheu nga maqedonishtja Daut Dauti · Strugë, 2025 · tirazh 100

I. Hyrje: një libër që fton dhe që sfidon

Tashmë titulli — Libër heroik/erotik — e vendos lexuesin para një kontradikte të qëllimshme. Heroizmi dhe erotizmi i përkasin dy regjistrave që tradita letrare i ka mbajtur larg njëri-tjetrit: i pari epik, publik, i lartësuar; i dyti intim, trupor, shpesh i fshehur. Marta Markoska i bashkon me një vijë të pjerrët, e cila në origjinalin maqedonisht (Херојска/еротска книга) dhe në versionin anglisht (H/ERO/T/IC BOOK) shndërrohet në një lojë grafike ku te fjala „herotic“ fshihen njëkohësisht „hero“ dhe „eros“. Kjo nuk është një bashkëjetesë e qetë: është një tezë. Dëshira trupore, na thotë libri që në kapak, është një formë heroizmi — dhe heroizmi, anasjelltas, lind nga trupi.

Vepra që mban në duar lexuesi shqipfolës është rezultat i një udhëtimi të trefishtë: e shkruar fillimisht në maqedonisht, e tejçuar në anglisht, dhe më në fund e përkthyer në shqip nga Daut Dauti, me botim të mundësuar nga Komuna e Strugës më 2025, në një tirazh prej vetëm njëqind kopjesh. Ky fakt bibliografik nuk është dytësor: ai e bën librin njëherazi një ngjarje letrare dhe një gjest kulturor — futjen e një zëri femëror eksplicit, të pacensuruar, brenda hapësirës letrare shqipe, ku poezia erotike e shkruar nga gra mbetet ende e rrallë dhe shpesh e ngarkuar me tabu.

II. Poetja dhe vendi i këtij libri në opusin e saj

Marta Markoska (Shkup, 29 qershor 1981) është diplomuar në Letërsi të Përgjithshme dhe të Krahasuar në Fakultetin Filologjik „Bllazhe Koneski“ dhe ka magjistruar në studime ndërdisiplinare kulturologjike pranë Institutit të Letërsisë Maqedonase. Anëtare e Shoqatës së Shkrimtarëve të Maqedonisë, ajo ka botuar rreth katërmbëdhjetë vepra — poezi, prozë, ese dhe studime shkencore — disa prej të cilave janë përkthyer në mbi njëzet gjuhë. Ky profil — poetja që është njëkohësisht studiuese e komparatistikës dhe e budizmit zen — shpjegon shumëçka nga ndërtimi i librit në fjalë.

Sepse erotika e Markoskës nuk është një devijim i rastësishëm: ajo është vazhdim i një poetike që e shquan tërë opusin e saj. Përmbledhjet e mëparshme — Të gjitha rrjedhat derdhen në shtratin tim (2009) dhe sidomos Vrima të zeza në ne (2014) — dëshmojnë një imagjinatë që e mendon dashurinë përmes astronomisë, fizikës kuantike dhe matematikës: vrima të zeza, teori kuantike e dashurisë, vargje pa gravitet, elektroni që kthehet nga e ardhmja. Kritika maqedonase e ka quajtur poezinë e saj „koanë zen të shtrënguara në grusht“, „matematikisht të rrepta, që presin si thika“. Libër heroik/erotik e zhvendos këtë aparat konceptual mbi terrenin e trupit dhe të epshit. Rezultati është një erotikë tekno-shkencore: dhoma eksperimentale, qarqe rryme, grimca subatomike e fusha magnetike bëhen mjetet me të cilat poetja e mat dhe e përshkruan dëshirën.

III. Gramatika e urdhërores: poetika e dëshirës që komandon

Tipari i parë që bie në sy, dhe ndoshta më vendimtari, është morfologjia e titujve. Pothuajse e tërë përmbledhja është ndërtuar mbi folje në mënyrën urdhërore, drejtuar një „ti“ të dashur: Më përpij, Më hyn si, Merrmë, Më fërko, Më derdh, Më hap, Më hartëzo, Më vlo, Më ndalo, Më shthur, Më ngroh, Më prano, Më hulumto, Më freno, Më streho, Më irnos. Libri lexohet, pra, si një seri komandash — ftesa, kërkesa, urdhra trupore.

Ky vendim formal mbart një peshë të madhe konceptuale. Në traditën e gjatë të lirikës erotike, zëri që dëshiron ka qenë zakonisht mashkullor dhe trupi i dëshiruar femëror — i parë, i kënduar, i pushtuar. Markoska e përmbys këtë skemë. Subjekti i saj është një „unë“ femërore që nuk pret të dëshirohet, por që komandon dëshirën, që e drejton skenën, që përcakton se çfarë do t’i bëhet trupit të saj dhe çfarë do t’i bëjë ajo trupit tjetër. Urdhërorja është gramatika e agjencisë. Edhe atje ku folja kërkon nënshtrim — „Më merr“, „Më përpij“ — kërkesa e nënshtrimit është vetë një akt sovran: është ajo që zgjedh të dorëzohet, sipas kushteve të veta.

Poezia Merrmë e shtjellon këtë paradoks në mënyrën më të kondensuar:

Më dëshiro sikur të më urresh
Me fuqi dhe afsh të njëjtë
Më duaj sikur të më kishe armike

Dëshira këtu refuzon butësinë e dëlirë; ajo kërkon intensitet, jo mëshirë. Vargu „Nuk më pëlqen kur më pandeh të dëlirë“ është një refuzim programatik i imazhit të gruas si shenjtore — krahasimi me Shën Mërinë Peribleptos përmendet pikërisht për t’u hedhur poshtë. Markoska kërkon të dëshirohet me të njëjtën forcë me të cilën do të urrehej; ekuacioni emocional është gjithë ose asgjë.

IV. Trupi si territor: një kundër-kolonializëm erotik

Nëse ka një poezi-çelës në këtë libër, ajo është Më hartëzo. Aty zhvillohet plotësisht metafora qendrore e të gjithë vëllimit: trupi i gruas si territor i kontestuar, objekt i dëshirës për pushtim — dhe njëkohësisht refuzim i atij pushtimi.

Trupi im nuk është një hapësirë gjeografike
ku mund ta shpallësh veten perandor
Trupi im është një histori e tërë
[…] shumë perandorë u gjunjëzuan para tij

I dashuri imagjinohet si pushtues që do „i pari ta ngulë flamurin“; por trupi-territor i kthen përgjigje me një gjeografi armiqësore — „magmë vullkani“, „stratosferë pa oksigjen“, „pyll tropikal i paarritshëm me bishë të egra“. Pushtuesi nuk do të jetë në gjendje ta vizatojë hartën që ëndërron. Ky është një kundër-kolonializëm erotik: gjuha e perandorive, e flamujve dhe e mbisundimit përdoret pikërisht për ta zhbërë logjikën e pronësisë mbi trupin femëror. Trupi nuk është tokë e zbrazët për t’u zaptuar; ai është bartës i një historie, i shumë emrave dhe fateve të shkruara mbi të — pra subjekt, jo objekt.

Kjo tension midis dorëzimit dhe sovranitetit përshkon tërë librin. Folja urdhërore fton tjetrin të afrohet, ta prekë, ta zbulojë; por kushtet i dikton gjithmonë zëri femëror. Dëshira të jesh i pushtuar dhe të mos lejosh të pushtohesh nuk janë kontradiktë logjike te Markoska — ato janë dy faqe të të njëjtës sovranitet.

V. Epshi i shkencëzuar: fizika, kimia dhe biologjia si erotikë

Origjinaliteti më i dukshëm stilistik i Markoskës qëndron te leksiku. Aty ku poezia tradicionale e dashurisë mbështetet te lulja, hëna dhe zemra, ajo mbështetet te laboratori. Në Më prano, i dashuri shndërrohet në objekt kërkimi shkencor:

Bëhu për mua një zbulim i ri shkencor
[…] lërmë t’i mat voltët tua
Më prano në dhomat tua eksperimentale
Që të bëjmë qark rryme

Akti seksual riformulohet si eksperiment, matje, depërtim „në fushën e ADN-së“. Te Më shthur, më rikrijo, bashkimi përshkruhet si shpërbërje atomike: dy trupat janë fusha magnetike që rrezikojnë të digjen, të „shpërbehen“ në grimca subatomike, për t’u „riorganizuar“ pastaj në një strukturë të re gjallimi. Kulmi i poezisë është një shkarkim elektrik: „me shkarkimet tona elektrike / do të mund të ndriçojmë një qytet të tërë“.

Kjo erotikë e shkencëzuar bën më shumë sesa të befasojë. Ajo e zhvendos dëshirën nga sentimentalizmi drejt një regjistri ku trupi është materie, energji, proces — pra diçka që i nënshtrohet ligjeve, por edhe transformimit. Te Më hulumto, çifti hyn me radhë në „fushat“ e shkencave — matematikën, fizikën, pikën zero pa gravitet, historinë — që të kuptojë „sa të paditur jemi / për dashuri e pasion“. Dija shkencore përballet me misterin e pareduktueshëm të epshit dhe del e mposhtur: pikërisht kjo është ironia e ëmbël që e mban librin larg ftohtësisë.

VI. Yjet dhe elementet: kërkimi i elementit të pestë

Krahas shkencës qëndron astrologjia, e cila te Më vlo jep një nga kozmologjitë më të bukura të librit. Binjakët, Virgjëresha, Gaforrja dhe Dashi — shenjat e zodiakut — vendosen në korrespondencë me katër elementet themelore: ujë, ajër, tokë, zjarr. Çifti shpallet „simbiozë e përsosur / e katër elementëve që krijojnë jetë“, ndërsa pyetja përfundimtare hap të gjithë horizontin metafizik të vëllimit:

Yjet kanë kryer komplot
Për t’u takuar që të gjejmë vetëm edhe
elementin e pestë — dashurinë?

„Elementi i pestë“ bëhet figura organizuese e tërë librit. Ai shfaqet sërish në pasthënie, ku lexuesi-hero ftohet të vërtetojë se është pikërisht ai element i pestë që mungon. Dashuria, pra, nuk është një ndjenjë mes elementeve të tjera; ajo është substanca që i bashkon dhe i jep kuptim katër të parave. Kjo lëvizje — nga fizika dhe astrologjia drejt një parimi bashkues që i tejkalon të dyja — tregon se nën sipërfaqen provokuese, Markoska ndërton një vizion gati hermetik të dashurisë si forcë kozmogonike.

VII. E shenjta dhe profania: kurbani, altari dhe rituali

Markoska e bashkon vazhdimisht regjistrin trupor me atë sakral. Te Merrmë, akti i dashurisë bëhet flijim fetar:

Më merr si kurban në altarin e shenjtë
Si ujku që kapërdin qengjin në dhëmbët e tij

Imazheria e kurbanit, e altarit, e ujkut dhe qengjit — me jehona biblike e para-biblike — e ngarkon epshin me një peshë rituale. Dashuria nuk është argëtim; ajo është një akt i shenjtë që kërkon sakrificë. Kjo bashkëjetesë e të shenjtës me trupin nuk është profanim qëllimkeq, por restaurim i një lidhjeje të lashtë: para se feja ta ndante shpirtin nga trupi, rituali ishte njëkohësisht i të dyve. Recensentët e huaj e kanë vënë re pikërisht këtë cilësi „para-helenike“, „orfeane“, duke e lidhur zërin e Markoskës me menadat dhe priftëreshat e lashta thrake.

Por e shenjta te Markoska është gjithmonë e dyfishtë — shpëtimtare dhe shkatërruese njëkohësisht. Te Më mbyll, më zë, më ngjiz, i dashuri është „edhe shpëtimtar edhe xhelat / Njëkohësisht!“. Ky ambivalencë — dorëzimi që është edhe rrezik vdekjeje — e mban erotikën larg idilës dhe e afron me një logjikë tragjike.

VIII. Tabuja e gjakut: menstruacioni si sakrament

Ndër gjestet më të guximshme të librit është rikuperimi i gjakut menstrual si motiv poetik dhe madje sakramental. Te Derdhje përbrenda, poetja propozon të pijnë bashkë „gjithë Detin e Kuq / që Jehova e ka shndërruar në gjak“ — një bashkim që e kthen ciklin menstrual në një rit iniciimi: „I iniciuar / I infektuar / I infernuar“. Te Menstruale, loja gjuhësore bëhet manifest: „Menstrualizmi është instrumentalizëm i ri“, ku gjenitalja vihet „para gjenetikës“.

Kjo nuk është provokim për hir të provokimit. Gjaku menstrual ka qenë historikisht tabuja më e thellë e trupit femëror — shenja e papastërtisë, e fshehjes, e turpit. Duke e shndërruar atë në lëndë sakramentale, në pije rituali që ndan „fillestarët“ nga të iniciuarit, Markoska e merr atë që kultura e ka stigmatizuar dhe e shenjtëron. Është një akt feminist në kuptimin më të thellë: rikthimi i specifikës trupore femërore nga sfera e turpit në atë të shenjtërisë dhe të krijimit.

IX. Kthesari heroik: miti, epika dhe rikrijimi i Odisesë

Gjysma „heroike“ e titullit kulmon te Atlantida, Iliada dhe Odisetë e reja, poezia ku trupi dhe dashuria projektohen në shkallën e epikës dhe të mitit. Poetja shpallet „Atlantidë“ që zbulohet, që mbi të mund të shkruhet „Odiseja e Re“; pasardhësit do t’i këndojnë dashnorët „edhe për të paktën një mijë vjet / Në Iliadën e rikrijuar“. Çifti zbulon „tri kontinente të reja“ si „Trinia e Shenjtë“, dhe poezia mbyllet me një shpallje: „Epoka e Re mund të fillojë!“.

Këtu shihet qartë logjika e titullit. Erotika nuk është e kundërta e heroizmit, por burimi i tij: bashkimi i dy trupave krijon mitin, lind epokën e re, meriton të këndohet si Iliadë. Dashuria private ngrihet në shkallë kozmogonike dhe historike. Por — dhe ky është nuancimi vendimtar — autorja e epikës nuk është heroi mashkull, por gruaja. Ajo është njëkohësisht Atlantida që zbulohet dhe poetja që e shkruan Odisenë; territori dhe hartografi; mistere dhe ai që e zgjidh misterin. Heroizmi i mirëfilltë, sugjeron libri, i takon asaj që e udhëheq lojën.

X. Vetëkurorëzimi: agjencia dhe sovraniteti femëror

Nëse Më hartëzo e shtron tezën e sovranitetit trupor, Kurorëzim e shpall fitoren e tij. Poezia niset me një ankesë: i dashuri e ka nënvlerësuar, e ka dashur ta shohë në gjunjë, e ka reduktuar marrëdhënien në role shtëpiake — „Hidraulik / Automekanik / Mjeshtër shtëpie / Larës enësh“. Por mbyllja është një akt vetëshpalljeje:

E ti u përqafove shansin e parë që t’u dha
E unë u vetëshpalla Mbretëreshë
Që sundon me të gjitha çastet e papërtuara!

„Mbretëresha lind vetëm një herë në Hënën e Përgjakur“ — sërish gjaku, sërish cikli, tani si shenjë e lindjes mbretërore. Gruaja nuk pret të kurorëzohet nga tjetri; ajo e kurorëzon vetveten. Ky vetëkurorëzim është kulmi etik i librit: pas gjithë dëshirës, dorëzimit dhe rrezikut, zëri femëror del sovran, jo i varur nga miratimi i të dashurit. Largimi i tij nuk është humbje, por çlirim — borxhi u la, dhe mbretëresha mbetet.

XI. Gjeopolitika e dashurisë: Alepo, Pentagoni dhe fushat e betejës

Markoska e lexon vazhdimisht dashurinë përmes gramatikës së pushtetit dhe konfliktit. Te Më freno, marrëdhënia që shkatërrohet bëhet Alepo — qyteti i shkretuar i luftës siriane: „Pas shumë vitesh bukuri të pashtershme / të shikojmë vetëm tmerr dhe rrënoja“. Krahasimi është befasues dhe i rëndë: dashuria e prishur barazohet me një qytet të bombarduar, dhe poetja kërcënon të bëhet „vetëvrasës / me bombë të kurdisur“ që do t’i hedhë në erë iluzionet.

Te Menstruale dhe te Më irnos, harta politike e botës bëhet hartë erotike: Italia kundër Britanisë, Meksika pa „ekzit“, Pentagoni dhe negociatat. Lufta, diplomacia dhe kufijtë janë mjete me të cilat poetja e mendon afërsinë trupore. Kjo nuk është thjesht zbukurim: është një pohim se intimja dhe politikja janë të lidhura, se trupi është gjithmonë edhe një fushë pushteti — dhe se dashuria, si lufta, ka pushtues, kufij, kapitullime dhe armëpushime.

XII. Libri si zëvendësues: metapoetika e mungesës

Një fije e hollë vetëreferenciale e përshkon vëllimin: vetëdija se poezia shkruhet pikërisht ngaqë i dashuri mungon. Poezia me titull të zgjatur — Duke numëruar paratë e imëta mendoj se ti je gjëja më e çmuar në jetën time — e kthen këtë në një rrëfim prekës të vetmisë, ku çdo veprim i përditshëm (gatimi, shikimi i telenovelës, hipja maleve) është vetëm një maskë e mendimit për tjetrin. Dhe mbyllet me një rrëfim metapoetik:

Gjersa nuk je
shkruaj libër
që përderisa t’më zë gjumi
ta përkëdhel
në vend teje.

Libri, pra, është vetë një trup zëvendësues — diçka për t’u përkëdhelur në vend të të dashurit që mungon. Te Afrohmu, poetja pranon kufirin e këtij zëvendësimi: „Nuk më mjaftojnë poezitë / që të shpëlahem me to“. Te Jam gati, gishtat „lëmojnë faqet e librit“ duke përfytyruar se janë lëkura e tjetrit. Kjo vetëdije — se shkrimi është njëherazi akt erotik dhe pranim i mungesës — i jep librit thellësinë e tij melankolike nën sipërfaqen e zjarrtë.

XIII. „Verzionet“ dhe shumësia e të dashurve

Në mes të librit qëndron një ndarje domethënëse: „…dhe verzionet e saj… / …dhe të ca të tjerëve…“. Pas saj, poezitë fillojnë të mbajnë kushtime me iniciale — G.-së, A.-së, D.-së, D.-së dhe l.-së. Ky detaj e ndryshon mënyrën se si lexohet i tërë vëllimi. „Ti“-ja e dëshiruar nuk është një person i vetëm, por shumësi: dashuria këtu është seri, jo histori e vetme.

Kjo zgjedhje ka peshë konceptuale. Ajo e çliron dëshirën nga rrëfimi monogam i një dashurie të madhe e të vetme dhe e shndërron në një hulumtim të vetë dëshirës si forcë — e cila merr forma të ndryshme me partnerë të ndryshëm, por mbetet, në thelb, e njëjta energji kërkuese. „Verzionet“ sugjerojnë gjithashtu se subjekti femëror nuk përkufizohet nga asnjë lidhje e vetme; ai mbetet i lëvizshëm, eksperimentues, sovran në zgjedhjet e veta. Krahas datave që shtrihen nga viti 2014 te 2018, ky strukturim e bën librin një hartë emocionale të disa viteve, jo një portret të një çasti.

XIV. Paratekstet: pasthënia nabokoviane dhe recensionet

Libri mbyllet me një pasthënie të jashtëzakonshme nga antropologu Giovanni Ercolani, e cila është vetë një performancë letrare. Ajo hapet me një parodi të hapur të Lolitës së Nabokovit — „Marta, drita e jetës sime, pasioni i ijëve të mia. Mëkati im, shpirti im“ — dhe e vendos lexuesin në rolin e Don Kishotit që hyn në labirintin e poezive. Ercolani e lexon librin si një enigmë në stilin e Turandotit: lexuesi duhet të vërtetojë se është „elementi i pestë“, heroi i pritur, që pranon të mbetet i vdekshëm për Penelopën e tij.

Pasthënia, pra, e dramatizon vetë tezën e librit: erotika është një provë heroike, dhe lexuesi vetë ftohet të bëhet heroi. Ndërkohë, recensionet e poetëve ndërkombëtarë — George Wallace (që e lidh me menadat dhe priftëreshat thrake), Gillian Bickley, Victor Rodríguez Núñez (që veçon „e verdha si ngjyra e arsyes“) — e kornizojnë Markoskën si një zë para-borgjez, tokësor, që kalon „me miliona milje në orë çdo përkufizim borgjez të vulgares“. Këto paratekste nuk janë thjesht stoli; ato e udhëheqin leximin drejt kuptimit që libri kërkon për vete: erotizmi si gjest i lashtë, i shenjtë dhe heroik.

XV. Konteksti shqip: një zë i rrallë dhe përkthimi i Dautit

Për lexuesin shqipfolës, vlera e këtij botimi tejkalon vlerën e tij të brendshme letrare. Poezia erotike eksplicite e shkruar nga gra mbetet ende e rrallë në hapësirën letrare shqipe dhe shpesh përballet me një pritje të ngarkuar me tabu. Sjellja e një zëri si ai i Markoskës — i pacensuruar, që e quan trupin, gjakun dhe epshin me emrat e tyre — është në vetvete një ndërhyrje në kanonin e pritjes. Ajo zgjeron hapësirën e asaj që mund të thuhet, dhe e bën këtë me autoritet ndërkombëtar, jo si skandal lokal.

Përkthimi i Daut Dautit përballet me një sfidë të dyfishtë: të ruajë njëkohësisht ngarkesën erotike dhe regjistrin e lartë tekno-shkencor e mitik, pa rënë as në vulgaritet, as në ftohtësi. Shqipja e tij e arrin këtë kryesisht përmes një fjalori të pasur dhe të saktë — folje të forta urdhërore („më shthur“, „më irnos“, „më hartëzo“), terminologji shkencore e ruajtur (grimca subatomike, qark rryme, ADN) dhe një ritëm që e mban të gjallë presionin e origjinalit. Duhet kujtuar gjithnjë, megjithatë, se çdo gjykim mbi „gjuhën“ e këtyre poezive është njëherazi gjykim mbi përkthimin: muzikaliteti i Markoskës — ajo që kritika maqedonase e lidh me përvojën e saj si instrumentiste perkusioni — kalon në shqip përmes filtrit të Dautit, dhe pjesa më e madhe e tij del e paprekur.

XVI. Përfundim: erotika si sovranitet

Libër heroik/erotik nuk është një përmbledhje poezish dashurie në kuptimin e zakonshëm. Është një projekt poetik me një tezë të qartë: se dëshira trupore femërore, e shprehur pa turp dhe pa kërkesë faljeje, është një formë heroizmi, krijimi dhe sovraniteti. Markoska e arrin këtë duke bashkuar regjistra që rrallë takohen — fizikën kuantike dhe altarin, hartën gjeopolitike dhe gjakun menstrual, urdhëroren komanduese dhe melankolinë e mungesës — në një gjuhë që është njëkohësisht e zjarrtë dhe e mprehtë intelektualisht.

Nën sipërfaqen provokuese qëndron një strukturë e qëndrueshme idesh. Trupi nuk pushtohet; ai komandon kushtet e dorëzimit të vet. Shkenca e mat dëshirën, por nuk e shter misterin e saj. Gjaku i turpëruar shndërrohet në sakrament. Dhe në fund, gruaja nuk pret të kurorëzohet — ajo e kurorëzon vetveten. Ky është, përfundimisht, „heroizmi“ i titullit: jo epika e luftëtarit që pushton, por sovraniteti i asaj që e shkruan epikën, e udhëheq lojën dhe mbetet mbretëreshë edhe kur i dashuri largohet.

Për lexuesin shqip, ardhja e këtij zëri — me autoritetin e një opusi ndërkombëtar pas vetes dhe me përkthimin e kujdesshëm të Daut Dautit — është një zgjerim i vyer i hapësirës poetike. Është një ftesë, siç thotë vetë libri, për të hyrë në labirint jo me lëkurë e trup, por me shpirt — dhe për të dalë prej tij të ndryshuar.

MARTA MARKOSKA – Cikël poetik nga LIBËR HEROIK/EROTIK

MË PËRPIJ

Kur të thithja me frymën, të vinte era përjetësi
Dhe mendoja se jemi më të fortë se harrimi
E jo si lum që rrjedh dhe humb gjurmët
Diku në humnerën e tokës së brishtë

Do të dalim mbi ujë ndonjëherë
Kështu bëjnë të gjitha ujërat nëntokësore
Por do të na duhet shumë kohë që sërish
Të derdhemi bashkë, por kushedi nëse ndonjëherë
Do të bëhemi oqean që pandehnim se do të jemi

31.07.2014

MË HYN SI…

Desha që të jesh bërthama e arrës sime
Që të shtriheshe midis lëvozhgave të mia
Desha që ti të ishe perlë e guaskës sime
Që t’i tajis mbi ty të gjitha lëngjet e mia
Desha që të ishe krimbi në qershënë time
Që të ëmbëlsohesh nga ëmbëlsia e saj

Desha që të jesh prijës i fisit tim
Që të futeshe si bërthamë në farën time
Të jesh shpëtimtari dhe zhbërësi njëkohësisht

E ti nga gjithë këto
vetëm më quajte
Perandor i vogël dashurie

01.08.2014

MERRMË

Nuk më pëlqen kur më pandeh të dëlirë
atëherë më bren ndërgjegjja
çka më pengon të klith mallin tim për ty
si kafshët e egra kur mbarsen

nuk dua të qash për mua
të më mëshirosh dhe të vuash pas meje
sikur të isha shenjtore ulur pranë gjunjëve të Jezusit
apo Shën Mëri Peribleptës

Më dëshiro sikur të më urresh
Me fuqi dhe afsh të njëjtë
Më duaj sikur të më kishe armike
me gjithë hakmarrjen që vlon në ty

Më merr si kurban në altarin e shenjtë
Si ujku që kapërdin qengjin në dhëmbët e tij
ma merr frymën e fundit nga damarët e mi
e unë do të dridhem si dej qafe i antilopës
e rënë në mëshirën e kthetrave të luanit

Më merr dhe më ço larg në ujërat e ngrohtë
Më zhyt si guacë në epshin e tyre!

Më merr gjersa ka kohë, se as rrymë e Gjirit
nuk do të mund ta ngrohë atë që është ftohur!

04.08.2014

MË FËRKO

Të dielave kur shiut i vjen erë bliri
dhe mërzia më bën të mendoj për ty
dora e majtë e lëmon të djathtën
dhe kofshët fërkohen mes vete
kur s’ka kush t’i prekë

Më duhesh që ta ngrehësh këmbëzën
kur t’më kujtohet
se pimë vetëm
flemë vetëm

Të dielave kur shiut i vjen erë bliri
e mbi tavolinë qëndron vetëm një filxhan bosh
një libër që s’e lexon më askush
çelësa që asgjë më nuk hapin
kujtime që s’i kujton më askush

Më duhesh që ta ngrehësh këmbëzën
Sepse kaherë më
pimë vetëm
flemë vetëm

05.08.2014

MË DERDH

Unë fshihem pas bardhësisë së fletës
dhe përbrenda i ndërroj të gjitha ngjyrat tjera
Grafiti i zemrës sime që nuk e sheh
dhe ngjyra rozë e ndrojtjes sime
përzihen me ngjyrën e verdhë të arsyes
dhe ngjyra blu e gjakut të paraardhësve të mi
për të krijuar aurën që asnjë piktor
nuk do të mund ta pikturojë
dhe asnjë ujë nuk mund ta shpëlajë

13.08.2014

MË HAP

Është i vogël qielli për ne të dy
i mblodhëm të gjitha uratat e tij
tash më nuk kemi strehë, fëmijë të askujt jemi
e kishim menduar se Perëndia ka paracaktuar të takohemi
jo që t’i dyfishojmë gëzimet
por t’i ndajmë brengat

Toka është tepër e rrumbullakët
që ta kuptojë mprehtësinë e këndeve
të formave koncize gjeometrike
ku na ka vendosur jeta
dhe kështu të zënë rob në dimensionet e shumta
shpresojmë të jetojmë njëtrajtshëm

Thua: fati është i korruptueshëm
por ai s’pranon para të imëta
e ne s’kemi miliona për ta korruptuar
që të na lejojë të jetojmë pranë njëri-tjetrit
aq sa të na do qejfi
aq sa kemi merituar!

15.10.2014

MË HARTËZO

Nëse trupi im është një territor për mbisundim
midis disa palëve ndërluftuese
Dhe ti do i pari ta ngulësh flamurin
për të shënuar se të përket vetëm ty
Mendon se di si ta zbutësh atë
Si ta ruash, kujdesesh dhe përkëdhelësh?

Trupi im nuk është një hapësirë gjeografike.
ku mund ta shpallësh veten perandor
Trupi im është një histori e tërë
Shumë fate janë shkruar në të
shumë emra janë nënshkruar në të
Shumë pushtues kaluan nëpër të.
shumë perandorë janë shembur mbi të
shumë perandorë u gjunjëzuan para tij

Por trupi im është magmë vullkani për ty
stratosferë armiqësore pa oksigjen
pyll tropikal i paarritshëm me bishë të egra
për cka nuk do të jesh në gjendje ta vizatosh
hartën e jetës tënde që e dëshiroja aq shumë

17.10.2014

MË VLO

Një erë e vakët
nga nënshenja ime Binjakët
i valëzon dunat e tua
të nënshenjës tënde të Virgjëreshës

Uji i shenjës së Gaforres
i bën zap emocionet tua të zjarrta
dhe Dashi yt i vlon
të gjitha lëngjet që rrjedhin në mua

Ne dy jemi simbiozë e përsosur
të katër elementëve që krijojnë jetë:
Ujë
Ajër
Tokë
Zjarr

Yjet kanë kryer komplot
Për t’u takuar që të gjejmë vetëm edhe
elementin e pestë – dashurinë?

18.10.2014

MË SHTHUR, MË RIKRIJO

Është rrezik t’i sulesh fushës magnetike të huaj
ashtu mund të digjesh, hi të bëhesh
të jesh përpirë në masën e atij trupi
të përjetosh shpërbërje të atomeve tua
të shpërbehesh sa të mos njohësh më veten
që të të përpijë magnetizmi i tij
sikur të mos kishe gjalluar fare

Megjithatë do të prek fushën tënde magnetike
të të mat amperët
të të ndiej si pulson në duart e mia
si një yll i vogël para se të shuhet

Do të prek fushën tënde magnetike
që ta gdhend në hartën e përvojave të mia
që s’mund të arrihen pa shumë flijim

Jepem para energjisë tënde marramendëse
të lë t’më zbërthesh në grimca subatomike
për të riorganizuar strukturën e gjallimit tim
të më rikrijosh për nevojat e tua
të më japësh
qenësi të re
një masë të re

Energji e re
Dhe pastaj me shkarkimet tona elektrike
do të mund të ndriçojmë një qytet të tërë!

03.02.2015

JAM GATI

Jam e gatshme sonte
që të të derdhem në shtrat
të të detyroj të pish nga nektari
të të gudulis shputat në pëshpërimë
duke të treguar përralla në psherëtimë

do të të shpie gjer në klimaks vetëm me fjalë
do ta zgjoj në ty natyrën kafshore
do të pëshpërit në vesh dhe do të të lëpij
ashtu siç me majë të gjuhës shijoj supën
që të shoh nëse është e nxehtë ose
butësisht lëpij specien
që të shoh a është djegës…

Jam e gatshme sonte
të të mikloj për qafe
gjoja se të sulem prej përballë
që të fërkohem për shpinën tënde
gjoja se e kam ngushtë që të kaloj
që të mbështetem për kofshët tua
gjoja se e dehur tulatem
të të ledhatoj vitheve
gjoja se të fut kuletën
të të ledhatoj një tufë floku
gjoja se po heq një gjeth që ka rënë në të

të t’i marr erë lëkurës
gjoja se më pëlqen parfumi yt

Ndonjëherë i lëmoj
faqet e librit kur i shfletoj
duke përfytyruar se je ti

30.11.2015

КНИЖЕВНА АНАЛИЗА

Кожа, крв и космос

Продлабочено читање на поетската збирка Херојска/еротска книга на Марта Маркоска

Марта Маркоска · албанско издание во превод на Даут Даути · Струга, 2025 · тираж 100

Забелешка: цитатите се наведени според албанското издание (превод на Даут Даути) и може да отстапуваат од изворниот текст на авторката.

I. Вовед: книга што повикува и што предизвикува

Веќе насловот — Херојска/еротска книга — го става читателот пред намерна противречност. Херојството и еротиката припаѓаат на два регистра што книжевната традиција ги држела далеку еден од друг: првиот епски, јавен, возвишен; вториот интимен, телесен, често скриен. Марта Маркоска ги соединува со коса црта, која во оригиналот на македонски, а особено во англиската верзија (H/ERO/T/IC BOOK), се претвора во графичка игра каде што во зборот „herotic“ истовремено се кријат „hero“ и „eros“. Ова не е мирен соживот: тоа е теза. Телесната желба, ни кажува книгата уште од корицата, е форма на херојство — а херојството, обратно, се раѓа од телото.

Делото е плод на тројно патување: првично напишано на македонски, пренесено на англиски, и најпосле преведено на албански од Даут Даути, со издание овозможено од Општина Струга во 2025 година, во тираж од само сто примероци. Овој библиографски факт не е споредна работа: тој ја прави книгата истовремено книжевен настан и културен гест — внесување на еден експлицитен, нецензуриран женски глас во албанскиот книжевен простор, каде што еротската поезија напишана од жени сè уште е ретка и често оптоварена со табуа.

II. Поетесата и местото на оваа книга во нејзиниот опус

Марта Маркоска (Скопје, 29 јуни 1981) дипломирала по Општа и компаративна книжевност на Филолошкиот факултет „Блаже Конески“ и магистрирала интердисциплинарни културолошки студии во книжевноста при Институтот за македонска книжевност. Член на Друштвото на писателите на Македонија, таа има објавено околу четиринаесет дела — поезија, проза, есеи и научни студии — од кои некои се преведени на повеќе од дваесет јазици. Овој профил — поетеса која е истовремено проучувач на компаратистиката и на зен-будизмот — објаснува голем дел од градбата на книгата за која станува збор.

Зашто еротиката на Маркоска не е случајно отстапување: таа е продолжение на една поетика што го одликува целиот нејзин опус. Претходните збирки — Сите притоки се слеваат во мојот слив (2009) и особено Црни дупки во нас (2014) — сведочат за имагинација што ја мисли љубовта преку астрономијата, квантната физика и математиката: црни дупки, квантна теорија на љубовта, стихови без гравитација, електрон што се враќа од иднината. Македонската критика нејзината поезија ја нарекла „зен-коани стиснати в тупаница“, „математички строги, што сечат како нож“. Херојска/еротска книга го пренесува овој концептуален апарат врз теренот на телото и страста. Резултатот е техно-научна еротика: експерименталната соба, струјните кола, субатомските честички и магнетните полиња стануваат средствата со кои поетесата ја мери и ја опишува желбата.

III. Граматиката на императивот: поетика на желбата што заповеда

Првата особина што паѓа в очи, и можеби најодлучувачката, е морфологијата на насловите. Речиси целата збирка е изградена врз глаголи во заповеден начин, упатени кон едно сакано „ти“: Проголтај ме, Влези во мене како, Земи ме, Триј ме, Излиј ме, Отвори ме, Мапирај ме, Зоврии ме, Запри ме, Расточи ме, Стопли ме, Прифати ме, Истражи ме, Закочи ме, Засолни ме. Книгата, значи, се чита како низа заповеди — покани, барања, телесни наредби.

Оваа формална одлука носи голема концептуална тежина. Во долгата традиција на еротската лирика, гласот што посакува обично бил машки, а посакуваното тело — женско: гледано, опевано, освојувано. Маркоска ја превртува оваа шема. Нејзиниот субјект е едно женско „јас“ што не чека да биде посакувано, туку што ѝ заповеда на желбата, што ја води сцената, што одредува што ќе му се случи на нејзиното тело и што таа ќе му стори на другото тело. Императивот е граматика на дејствувачката моќ. Дури и таму каде што глаголот бара покорност — „Земи ме“, „Проголтај ме“ — барањето за покорност е самото по себе суверен чин: тоа е таа што избира да се предаде, под свои услови.

Песната Земи ме го разработува овој парадокс на најзгуснат начин:

Посакувај ме како да ме мразиш
Со иста сила и страст
Сакај ме како да сум ти непријател

Желбата овде ја одбива чедната нежност; таа бара интензитет, не милост. Стихот „Не ми се допаѓа кога ме сметаш за чиста“ е програмско одбивање на сликата за жената како светица — споредбата со Богородица Перивлепта се споменува токму за да биде отфрлена. Маркоска сака да биде посакувана со истата сила со која би била мразена; емоционалната равенка е сè или ништо.

IV. Телото како територија: еден еротски антиколонијализам

Ако постои клучна песна во оваа книга, тоа е Мапирај ме. Таму целосно се развива централната метафора на целата збирка: телото на жената како оспорувана територија, предмет на желбата за освојување — и истовремено одбивање на тоа освојување.

Моето тело не е географски простор
каде што можеш да се прогласиш за император
Моето тело е цела историја
[…] многу императори клекнаа пред него

Саканиот се замислува како освојувач што сака „прв да го забие знамето“; но телото-територија му возвраќа со непријателска географија — „вулканска магма“, „стратосфера без кислород“, „недостапна тропска шума со диви ѕверови“. Освојувачот нема да биде во состојба да ја нацрта картата за која сонува. Ова е еротски антиколонијализам: јазикот на империите, на знамињата и на господарувањето се користи токму за да се разградни логиката на сопственоста над женското тело. Телото не е празна земја за заземање; тоа е носител на историја, на многу имиња и судбини запишани врз него — значи субјект, не објект.

Оваа напнатост меѓу предавањето и суверенитетот ја проникнува целата книга. Заповедниот глагол го повикува другиот да се приближи, да допре, да открие; но условите секогаш ги диктира женскиот глас. Желбата да бидеш освоен и да не дозволиш да бидеш освоен не се логичка противречност кај Маркоска — тие се две страни на истиот суверенитет.

V. Понаучената страст: физиката, хемијата и биологијата како еротика

Најочигледната стилска оригиналност на Маркоска лежи во лексиката. Таму каде што традиционалната љубовна поезија се потпира врз цветот, месечината и срцето, таа се потпира врз лабораторијата. Во Прифати ме, саканиот се претвора во предмет на научно истражување:

Биди за мене ново научно откритие
[…] дозволи ми да ти ги измерам волтите
Прими ме во твоите експериментални соби
За да направиме струјно коло

Сексуалниот чин се преформулира како експеримент, мерење, продирање „во полето на ДНК“. Во Расточи ме, пресоздади ме, соединувањето се опишува како атомско распаѓање: двете тела се магнетни полиња што се изложени на ризик да изгорат, да се „расточат“ во субатомски честички, за потоа да се „реорганизираат“ во нова структура на постоење. Врвот на песната е електрично празнење: „со нашите електрични празнења / ќе можеме да осветлиме цел град“.

Оваа понаучена еротика прави повеќе од тоа да изненади. Таа ја поместува желбата од сентиментализмот кон еден регистар во кој телото е материја, енергија, процес — нешто што им подлежи на законите, но и на преобразбата. Во Истражи ме, парот влегува по ред во „полињата“ на науките — математиката, физиката, точката нула без гравитација, историјата — за да сфати „колку сме незнајни / за љубовта и страста“. Научното знаење се соочува со несведливата мистерија на страста и излегува поразено: токму ова е сладката иронија што ја држи книгата подалеку од студенилото.

VI. Ѕвездите и елементите: потрагата по петтиот елемент

Покрај науката стои астрологијата, која во Зоврии ме дава една од најубавите космологии на книгата. Близнаци, Девица, Рак и Овен — знаците на зодијакот — се ставаат во соодветство со четирите основни елементи: вода, воздух, земја, оган. Парот се прогласува за „совршена симбиоза / на четирите елементи што создаваат живот“, додека завршното прашање го отвора целиот метафизички хоризонт на збирката:

Ѕвездите скроија заговор
За да се сретнеме и да го најдеме само уште
петтиот елемент — љубовта?

„Петтиот елемент“ станува организирачка фигура на целата книга. Тој повторно се појавува во поговорот, каде што читателот-херој е поканет да докаже дека е токму тој петти елемент што недостасува. Љубовта, значи, не е едно чувство меѓу другите елементи; таа е супстанцијата што ги соединува и што им дава смисла на првите четири. Ова движење — од физиката и астрологијата кон еден обединувачки принцип што ги надминува обете — покажува дека под предизвикувачката површина Маркоска гради речиси херметичка визија за љубовта како космогониска сила.

VII. Светото и профаното: жртвата, олтарот и ритуалот

Маркоска постојано го соединува телесниот регистар со сакралниот. Во Земи ме, љубовниот чин станува верска жртва:

Земи ме како жртва на светиот олтар
Како волкот што го голта јагнето в заби

Сликовитоста на жртвата, на олтарот, на волкот и јагнето — со библиски и предбиблиски одгласи — ја оптоварува страста со ритуална тежина. Љубовта не е забава; таа е свет чин што бара жртва. Овој соживот на светото со телото не е злонамерна профанација, туку обновување на една древна врска: пред религијата да ја одвои душата од телото, ритуалот им припаѓал истовремено на обете. Странските рецензенти токму овој квалитет го забележале — „предхеленски“, „орфејски“ — поврзувајќи го гласот на Маркоска со менадите и древните тракиски свештенички.

Но светото кај Маркоска е секогаш двојно — спасоносно и разорно истовремено. Во Затвори ме, фати ме, зачни ме, саканиот е „и спасител и џелат / истовремено!“. Оваа амбивалентност — предавањето што е истовремено и смртна опасност — ја држи еротиката подалеку од идилата и ја приближува до една трагична логика.

VIII. Табуто на крвта: менструацијата како свето причесие

Меѓу најсмелите гестови на книгата е враќањето на менструалната крв како поетски, па дури и сакраментален мотив. Во Истурање однатре, поетесата предлага заедно да го испијат „целото Црвено Море / што Јехова го претворил во крв“ — соединување што менструалниот циклус го претвора во ритуал на иницијација: „Иницииран / Инфициран / Инферниран“. Во Менструално, јазичната игра станува манифест: „Менструализмот е нов инструментализам“, каде што гениталното се става „пред генетското“.

Ова не е провокација заради провокација. Менструалната крв историски била најдлабокото табу на женското тело — знакот на нечистотата, на криењето, на срамот. Претворајќи ја во сакраментална материја, во ритуален напиток што ги дели „почетниците“ од иницираните, Маркоска го зема она што културата го стигматизирала и го осветува. Тоа е феминистички чин во најдлабока смисла: враќање на женската телесна посебност од сферата на срамот во сферата на светоста и на создавањето.

IX. Херојскиот фонд: митот, епиката и пресоздавањето на Одисеја

„Херојската“ половина од насловот кулминира во Атлантида, Илијада и новите Одисеи, песната во која телото и љубовта се проектираат на скалата на епиката и на митот. Поетесата се прогласува за „Атлантида“ што се открива, врз која може да се напише „Новата Одисеја“; потомците ќе им ги пеат на љубовниците „барем уште илјада години / Во пресоздадената Илијада“. Парот открива „три нови континенти“ како „Светото Тројство“, и песната се затвора со прогласување: „Новата епоха може да започне!“.

Тука јасно се гледа логиката на насловот. Еротиката не е спротивност на херојството, туку негов извор: соединувањето на двете тела го создава митот, ја раѓа новата епоха, заслужува да биде опеано како Илијада. Приватната љубов се воздига на космогониска и историска скала. Но — и ова е одлучувачката нијанса — авторот на епиката не е машкиот херој, туку жената. Таа е истовремено Атлантидата што се открива и поетесата што ја пишува Одисејата; територијата и картографот; мистериите и оној што ги решава мистериите. Вистинското херојство, сугерира книгата, ѝ припаѓа на онаа што ја води играта.

X. Самокрунисувањето: дејствувачката моќ и женскиот суверенитет

Ако Мапирај ме ја поставува тезата за телесниот суверенитет, Крунисување ја прогласува неговата победа. Песната започнува со жалба: саканиот ја потценил, сакал да ја види на колена, ја свел врската на домашни улоги — „Водоводџија / Автомеханичар / Мајстор по куќа / Миач на садови“. Но завршницата е чин на самопрогласување:

А ти ја прегрна првата шанса што ти се укажа
А јас се самопрогласив за Кралица
Што владее со сите неуморни мигови!

„Кралицата се раѓа само еднаш во Крвавата Месечина“ — повторно крвта, повторно циклусот, сега како знак на кралско раѓање. Жената не чека да биде крунисана од другиот; таа се крунисува самата себеси. Ова самокрунисување е етичкиот врв на книгата: по сета желба, предавање и ризик, женскиот глас излегува суверен, не зависен од одобрувањето на саканиот. Неговото заминување не е загуба, туку ослободување — долгот е подмирен, а кралицата останува.

XI. Геополитика на љубовта: Алеп, Пентагонот и боените полиња

Маркоска постојано ја чита љубовта преку граматиката на моќта и на конфликтот. Во Закочи ме, врската што се распаѓа станува Алеп — опустошениот град од сириската војна: „По многу години неисцрпна убавина / да гледаме само ужас и урнатини“. Споредбата е изненадувачка и тешка: расипаната љубов се изедначува со бомбардиран град, а поетесата се закануваше дека ќе стане „самоубиец / со подметната бомба“ што ќе ги дигне во воздух илузиите.

Во Менструално и во Изнервирај ме, политичката карта на светот станува еротска карта: Италија против Британија, Мексико без „излез“, Пентагонот и преговорите. Војната, дипломатијата и границите се средства со кои поетесата ја мисли телесната блискост. Ова не е само украс: тоа е тврдење дека интимното и политичкото се поврзани, дека телото е секогаш и поле на моќ — и дека љубовта, како војната, има освојувачи, граници, капитулации и примирја.

XII. Книгата како замена: метапоетика на отсуството

Една тенка самореференцијална нишка ја проникнува збирката: свеста дека поезијата се пишува токму затоа што саканиот отсуствува. Песната со издолжен наслов — Бројејќи ги ситните пари, мислам дека ти си најскапоценото нешто во мојот живот — го претвора ова во трогателно сведоштво за осаменоста, каде што секое секојдневно дејство (готвењето, гледањето на телесеријата, искачувањето на планините) е само маска на мислата за другиот. И се затвора со едно метапоетско признание:

Додека те нема
пишувам книга
што додека не ме фати сон
ја галам
наместо тебе.

Книгата, значи, е самата едно заменско тело — нешто што се гали наместо саканиот што отсуствува. Во Приближи ми се, поетесата ја признава границата на оваа замена: „Не ми се доволни песните / за да се исперам со нив“. Во Подготвена сум, прстите „ги мазнат страниците на книгата“ замислувајќи дека се кожата на другиот. Оваа свест — дека пишувањето е истовремено еротски чин и прифаќање на отсуството — ѝ ја дава на книгата нејзината меланхолична длабочина под огнената површина.

XIII. „Верзиите“ и множеството сакани

Во средината на книгата стои една значајна поделба: „…и нејзините верзии… / …и оние на некои други…“. По неа, песните почнуваат да носат посвети со иницијали — на Г., на А., на Д., на Д. и л. Овој детаљ го менува начинот на кој се чита целата збирка. Посакуваното „ти“ не е едно лице, туку множество: љубовта тука е серија, не една приказна.

Овој избор има концептуална тежина. Тој ја ослободува желбата од моногамниот расказ за една голема и единствена љубов и ја претвора во истражување на самата желба како сила — која добива различни облици со различни партнери, но останува, во суштина, истата трагачка енергија. „Верзиите“ исто така сугерираат дека женскиот субјект не се определува од ниту една единствена врска; тој останува подвижен, експериментирачки, суверен во своите избори. Заедно со датумите што се протегаат од 2014 до 2018 година, ова структурирање ја прави книгата емоционална карта на неколку години, не портрет на еден миг.

XIV. Паратекстовите: набоковскиот поговор и рецензиите

Книгата се затвора со извонреден поговор од антропологот Џовани Ерколани, кој е сам по себе книжевна изведба. Тој се отвора со отворена пародија на Лолита на Набоков — „Марта, светлино на мојот живот, страст на моите слабини. Мојот грев, мојата душа“ — и го става читателот во улогата на Дон Кихот што влегува во лавиринтот на песните. Ерколани ја чита книгата како загатка во стилот на Турандот: читателот мора да докаже дека е „петтиот елемент“, очекуваниот херој, што прифаќа да остане смртен за својата Пенелопа.

Поговорот, значи, ја драматизира самата теза на книгата: еротиката е херојска проба, а самиот читател е поканет да стане херој. Во меѓувреме, рецензиите на меѓународни поети — Џорџ Волас (што ја поврзува со менадите и тракиските свештенички), Џилијан Бикли, Виктор Родригез Нунез (што го издвојува „жолтото како боја на разумот“) — ја рамкуваат Маркоска како предбуржоаски, земен глас што минува „со милиони милји на час низ секоја буржоаска дефиниција за вулгарното“. Овие паратекстови не се само украс; тие го водат читањето кон значењето што книгата го бара за себе: еротизмот како древен, свет и херојски гест.

XV. Албанскиот контекст и преводот на Даути

За албанскиот читател, вредноста на ова издание ја надминува неговата внатрешна книжевна вредност. Експлицитната еротска поезија напишана од жени сè уште е ретка во албанскиот книжевен простор и често се соочува со прием оптоварен со табуа. Внесувањето на глас како оној на Маркоска — нецензуриран, што ги именува телото, крвта и страста со нивните имиња — е само по себе интервенција во хоризонтот на очекувањата. Тоа го проширува просторот на она што може да се каже, и тоа го прави со меѓународен авторитет, не како локален скандал.

Преводот на Даут Даути се соочува со двојна предизвик: истовремено да го зачува еротскиот набој и високиот техно-научен и митски регистар, без да падне ниту во вулгарност, ниту во студенило. Неговиот албански го постигнува тоа главно преку богат и точен речник — силни заповедни глаголи, зачувана научна терминологија (субатомски честички, струјно коло, ДНК) и ритам што го одржува жив притисокот на оригиналот. Сепак, секогаш треба да се има предвид дека секој суд за „јазикот“ на овие песни е истовремено суд за преводот: музикалноста на Маркоска — она што критиката го поврзува со нејзиното искуство како перкусионистка — во албанскиот минува низ филтерот на Даути, а најголемиот дел од неа излегува недопрен.

XVI. Заклучок: еротиката како суверенитет

Херојска/еротска книга не е збирка љубовни песни во вообичаена смисла. Тоа е поетски проект со јасна теза: дека женската телесна желба, искажана без срам и без барање прошка, е форма на херојство, создавање и суверенитет. Маркоска го постигнува тоа соединувајќи регистри што ретко се среќаваат — квантната физика и олтарот, геополитичката карта и менструалната крв, заповедниот императив и меланхолијата на отсуството — во еден јазик што е истовремено огнен и интелектуално остар.

Под предизвикувачката површина стои стабилна структура од идеи. Телото не се освојува; тоа ги заповеда условите на своето предавање. Науката ја мери желбата, но не ја исцрпува нејзината мистерија. Засрамената крв се претвора во причесие. И на крајот, жената не чека да биде крунисана — таа се крунисува самата себеси. Ова е, на крајот, „херојството“ од насловот: не епиката на воинот што освојува, туку суверенитетот на онаа што ја пишува епиката, ја води играта и останува кралица дури и кога саканиот заминува.

За читателот — албански или македонски — доаѓањето на овој глас, со авторитетот на меѓународен опус зад себе и со внимателниот превод на Даут Даути, е скапоцено проширување на поетскиот простор. Тоа е покана, како што кажува самата книга, да се влезе во лавиринтот не со кожа и тело, туку со душа — и да се излезе од него изменет.