Emmanuel Todd, “Pas Perandoria – Esé mbi dekompozimin e sistemit amerikan” është një libër polemik, gjeopolitik, historik, ekonomik, demografik dhe antropologjik. Ai nuk është thjesht një kritikë ndaj politikës së jashtme amerikane; është një përpjekje për të ndërtuar një model të përgjithshëm shpjegues për rënien relative të fuqisë amerikane pas Luftës së Ftohtë. Todd kërkon të tregojë se Amerika nuk po sillet në mënyrë agresive sepse është shumë e fortë, por sepse është bërë më e dobët, më e varur ekonomikisht, më pak universale në kulturën e saj politike dhe më e pasigurt për rolin e vet në një botë që po ndryshon. Libri ka strukturë të plotë me hyrje, tetë kapituj, pjesën “Fundi i lojës”, pasthënie dhe përmbajtjen e tabelave.
1. Teza qendrore e librit
Teza kryesore e Emmanuel Todd-it është paradoksale: pikërisht në momentin kur bota po bëhet më e aftë të jetojë politikisht pa Amerikën, Amerika po bëhet ekonomikisht gjithnjë e më e varur nga bota. Kjo është bërthama e librit. Për Todd-in, fundi i komunizmit, përhapja e alfabetizimit, rënia e lindshmërisë dhe zgjerimi i demokracive e kanë zvogëluar nevojën e botës për një kujdestar ushtarak amerikan. Por në të njëjtën kohë, ekonomia amerikane ka kaluar nga vetë-mjaftueshmëria prodhuese në varësi nga importet, nga kapitalet e huaja dhe nga roli i dollarit si monedhë qendrore e sistemit botëror.
Kjo përmbysje krijon një problem strategjik: një fuqi që politikisht bëhet më pak e domosdoshme, por ekonomikisht ka më shumë nevojë për botën, duhet të prodhojë artificialisht nevojën për veten. Sipas Todd-it, këtu lind militarizmi teatral amerikan, lufta e përhershme kundër kërcënimeve të kufizuara, shpikja ose ekzagjerimi i armiqve të vegjël dhe ruajtja e tensionit ndërkombëtar. Në këtë kuptim, Amerika nuk është për Todd-in një perandori në kulm, por një sistem imperial në dekompozim.
2. Amerika si problem dhe jo më vetëm si zgjidhje
Libri hapet me një formulim të fortë: Shtetet e Bashkuara po bëhen problem për botën. Todd vëren se për një gjysmë shekulli, sidomos pas vitit 1945, Amerika ishte parë si garantuese e lirisë politike dhe e rendit ekonomik botëror. Ajo kishte fituar prestigj nga fitorja mbi nazizmin, nga përballja me komunizmin sovjetik dhe nga ndihma për rindërtimin e Evropës e Japonisë. Por pas Luftës së Ftohtë, sipas Todd-it, Amerika nis të shfaqet si faktor destabilizues: ajo ushqen pasiguri, prodhon armiq simbolikë dhe kërkon nga bota të pranojë logjikën e saj të “aksit të së keqes”.
Në këtë hyrje, Todd nuk e mohon rolin historik pozitiv të Amerikës. Përkundrazi, ai pranon se dominimi amerikan i viteve 1950–1990 ishte në shumë aspekte dobiprurës për botën perëndimore. Problemi i tij nuk është antiamerikanizmi i thjeshtë, por transformimi i një fuqie dikur stabilizuese në një fuqi që, për të ruajtur rëndësinë e vet, ka nevojë për tension. Ky dallim është vendimtar: Todd nuk thotë “Amerika ka qenë gjithmonë e keqe”; ai thotë se Amerika ka ndryshuar funksion historik.
3. 11 shtatori dhe humbja e mundësisë morale
Todd e trajton 11 shtatorin si moment ku u zbulua njëkohësisht brishtësia dhe fuqia simbolike e Amerikës. Menjëherë pas sulmeve, bota u solidarizua me SHBA-në. Aleatët evropianë aktivizuan solidaritetin e NATO-s, Rusia ndihmoi hapjen e hapësirës strategjike në Azinë Qendrore dhe u krijua një moment ku Amerika mund të kishte konsoliduar legjitimitetin e saj moral. Todd thekson se forca e Amerikës nuk qëndronte vetëm te armët, por te prestigji i vlerave, institucioneve dhe kulturës së saj, pra te “soft power”-i.
Por sipas tij, Amerika e humbi këtë mundësi. Në vend që të sillte një përgjigje të matur, ajo e shndërroi luftën kundër Al Kaidës në një narrativë globale të terrorizmit të përhershëm. Kështu, imazhi i Amerikës së plagosur u zëvendësua shpejt nga imazhi i një Amerike narcisike, agresive dhe të shqetësuar. Todd e sheh këtë ndryshim si kthesë psikologjike dhe gjeopolitike: Amerika nuk kërkoi vetëm drejtësi pas 11 shtatorit, por riprodhoi një strukturë globale varësie, ku bota duhej të rreshtohej pas saj.
4. Kritika ndaj “aksit të së keqes”
Todd e sheh konceptin e “aksit të së keqes” si një konstrukt strategjik më shumë sesa si një analizë reale të rrezikut. Iraku, Koreja e Veriut dhe Irani, sipas tij, nuk përfaqësonin kërcënime të barabarta me përmasën e panikut të prodhuar nga Uashingtoni. Iraku ishte ushtarakisht i kufizuar; Koreja e Veriut ishte një mbetje e komunizmit dinastik; Irani, megjithëse vend strategjik, ndodhej në proces transformimi të brendshëm.
Kjo kritikë është shumë e rëndësishme për të kuptuar modelin e librit. Todd thotë se Amerika nuk sulmon ose kërcënon të fortët realë, por fokusohet te të dobëtit ose te fuqi të kufizuara. Kjo i lejon asaj të luajë rolin e superfuqisë, pa u përballur drejtpërdrejt me aktorët e vërtetë të sistemit botëror: Rusinë, Evropën, Japoninë dhe në perspektivë Kinën.
5. Refuzimi i antiamerikanizmit të thjeshtë
Një nga pikat më interesante të librit është se Todd nuk pranon antiamerikanizmin mekanik. Ai kritikon ata që e shohin Amerikën si të keqe në çdo kohë dhe në çdo rrethanë. Për të, kjo qasje nuk shpjegon asgjë, sepse e trajton Amerikën si të pandryshueshme. Todd thotë se analiza serioze duhet të kuptojë evolucionin: Amerika e vitit 1950 nuk është Amerika e vitit 2000; Amerika industriale dhe prodhuese nuk është Amerika deficitare dhe konsumatore; Amerika universaliste nuk është Amerika narcisike dhe përjashtuese.
Këtu ai dallon nga shumë kritikë klasikë të imperializmit amerikan. Ai nuk mjaftohet me denoncim moral. Ai kërkon mekanizmin: pse ndryshoi Amerika, pse u bë më agresive, pse u bë më e varur, pse u bë më pak demokratike, pse e humbi universalizmin e saj. Kjo e bën librin më shumë një analizë strukturore sesa një pamflet politik.
6. Rënia relative e fuqisë amerikane
Todd mbështetet në një linjë mendimi që përfshin autorë si Paul Kennedy, Samuel Huntington, Zbigniew Brzezinski, Henry Kissinger dhe Robert Gilpin. Ai vëren se edhe brenda establishmentit amerikan ekziston një vetëdije për rënien relative të fuqisë amerikane. Paul Kennedy ka folur për mbishtrirje perandorake; Brzezinski ka theksuar rëndësinë e Euroazisë; Huntington ka paraqitur një Perëndim të rrezikuar nga qytetërime të tjera; Gilpin ka parë rrezikun e rajonalizimit të ekonomisë botërore.
Për Todd-in, problemi themelor është se qendra politike amerikane është gjeografikisht larg qendrës reale të botës. Popullsia, ekonomia, energjia dhe dinamika historike janë të përqendruara në Euroazi. Amerika është një fuqi e Botës së Re, por historia e ardhshme rrezikon të bëhet gjithnjë e më shumë histori e Botës së Vjetër. Ky është ankthi amerikan: frika se bota mund të vazhdojë pa të.
7. Paradoksi i Fukujamës
Një nga idetë më të rëndësishme të librit është ajo që Todd e quan paradoksi i Fukujamës. Fukujama kishte shpallur se historia po shkonte drejt universalizimit të demokracisë liberale. Todd e pranon pjesërisht këtë intuitë, por nxjerr një pasojë të papërshtatshme për Amerikën: nëse demokracia liberale triumfon kudo dhe nëse demokracitë nuk luftojnë mes tyre, atëherë roli ushtarak i Amerikës bëhet i panevojshëm.
Ky është paradoksi: triumfi ideologjik i modelit që Amerika pretendon se mbron, në fund mund ta bëjë Amerikën të padobishme. Në një botë demokratike, pa armik totalitar, pa Bashkim Sovjetik, pa kërcënim ekzistencial, pse duhet të ekzistojë një aparat i madh ushtarak amerikan që kontrollon botën? Për Todd-in, kjo frikë nga panevojshmëria është një nga dy ankthet kryesore të Uashingtonit.
8. Nga autonomia në varësi ekonomike
Historikisht, Amerika ishte vend i vetë-mjaftueshëm. Në shekullin XIX dhe fillimin e shekullit XX, ajo përfitoi nga kapitalet evropiane dhe emigracioni, por u shndërrua në një fuqi prodhuese, bujqësore, industriale dhe tregtare. Pas Luftës së Dytë Botërore, ajo përfaqësonte më shumë se gjysmën e prodhimit botëror bruto. Ky ishte kulmi i fuqisë reale amerikane.
Por Todd argumenton se globalizimi, i ndërtuar nën drejtimin amerikan, e deformoi gradualisht vetë ekonominë amerikane. Duke hapur tregun për Evropën, Japoninë dhe më vonë Kinën, Amerika nisi të humbasë bazën e saj industriale. Deficiti tregtar u bë strukturor që nga vitet 1970 dhe shpërtheu pas rënies së komunizmit. Në materialin e librit përmendet se deficiti tregtar amerikan kaloi nga rreth 100 miliardë dollarë më 1990 në rreth 450 miliardë më 2000.
Kjo do të thotë se Amerika nuk mund të jetojë më vetëm nga prodhimi i vet. Ajo ka nevojë për mallra nga jashtë dhe për kapital të huaj për të mbuluar deficitin. Për Todd-in, ky është një ndryshim historik: bota zbulon se mund të bëjë politikisht pa Amerikën, ndërsa Amerika zbulon se nuk mund të bëjë ekonomikisht pa botën.
9. Globalizimi si sistem asimetrik
Todd kundërshton pamjen ortodokse të globalizimit si shkëmbim i lirë, simetrik dhe i dobishëm për të gjithë. Ai thotë se globalizimi real është asimetrik: bota prodhon, Amerika konsumon. Shtetet e Bashkuara shndërrohen në qendër konsumi të sistemit botëror, ndërsa Evropa, Japonia, Kina dhe vende të tjera furnizojnë mallra.
Këtu hyn një koncept shumë i rëndësishëm: Amerika si shtet keinezian i botës. Në një ekonomi globale ku pagat ngjeshen, kërkesa dobësohet dhe prodhimi ka nevojë për blerës, konsumi amerikan bëhet motor i kërkesës botërore. Kështu, deficiti amerikan nuk shihet vetëm si dobësi, por edhe si funksion sistemik: Amerika blen mallrat që bota prodhon. Por Todd e kthen këtë në kritikë: ky funksion është grabitqar dhe i paqëndrueshëm, sepse mbahet nga një strukturë politike, ushtarake dhe monetare që nuk mund të zgjasë pafund.
10. Deficiti si “haraç perandorak”
Në kapitullin “Përmasa perandorake” dhe më pas në “Brishtësia e haraçit”, Todd e krahason deficitin amerikan me haraçin që qendrat perandorake merrnin nga periferitë. Por dallimi është se Amerika nuk e mbledh haraçin në mënyrë klasike, me pushtim të drejtpërdrejtë territorial. Ajo e mbledh përmes sistemit monetar, financiar dhe politik të globalizimit.
Por ky haraç është i brishtë. Një perandori e vërtetë duhet të ketë fuqi ushtarake detyruese dhe kapacitet universalist për të integruar popujt e nënshtruar. Todd mendon se Amerika nuk i ka më këto dy cilësi në shkallën e nevojshme. Ajo nuk mund ta kontrollojë realisht botën, dhe nuk mund ta bindë botën se sundimi i saj është i drejtë.
11. Krahasimi me Romën dhe Athinën
Todd përdor dy modele të lashta për të kuptuar Amerikën: Athinën dhe Romën. Athina krijoi Lidhjen e Delosit, fillimisht si aleancë mbrojtëse kundër Persisë, por më pas e shndërroi në një sistem haraçi dhe dominimi. Roma, nga ana tjetër, krijoi një perandori të vërtetë sepse jo vetëm pushtoi, por edhe integroi: zgjeroi qytetarinë, asimiloi elitat provinciale dhe prodhoi universalizëm juridik e politik.
Todd thotë se Amerika i ngjan disi Athinës në origjinën e aleancës atlantike: NATO-ja u ndërtua si sistem mbrojtës, por me kalimin e kohës rrezikoi të marrë tipare hierarkike. Ndërsa me Romën, krahasimi lidhet me polarizimin ekonomik dhe shoqëror: një qendër që konsumon dhe një periferi që furnizon. Por Amerika nuk është Romë e plotë, sepse i mungon universalizmi romak.
12. Deformimi social i shoqërisë amerikane
Todd argumenton se deformimi perandorak nuk prek vetëm marrëdhënien e Amerikës me botën, por edhe strukturën e brendshme të shoqërisë amerikane. Industria dobësohet, punëtoria humb rëndësi, klasat e mesme tronditen, ndërsa shtresat e larta pasurohen në mënyrë disproporcionale. Në materialin e librit përmenden të dhëna mbi rritjen e pjesës së të ardhurave për 5% dhe 20% më të pasurit në SHBA, si dhe rënien relative të pjesës së grupeve më të ulëta.
Ky proces krijon atë që Todd e sheh si një shoqëri gjithnjë e më oligarkike. Në këtë pikë, analiza ekonomike lidhet me analizën politike: Amerika nuk bëhet vetëm më e varur nga jashtë, por edhe më pak demokratike brenda. Nëse demokracia amerikane dobësohet, atëherë edhe pretendimi moral i Amerikës për të udhëhequr botën dobësohet.
13. Demokracia në botë dhe oligarkia në Perëndim
Todd vëren një përmbysje të madhe historike: demokracia po përparon atje ku dikur ishte e dobët, por po dobësohet atje ku dikur ishte më e fortë. Në botën jo-perëndimore, alfabetizimi, rënia e lindshmërisë dhe urbanizimi krijojnë kushte për pluralizëm politik. Në Perëndim, veçanërisht në Amerikë, Britani dhe Francë, arsimi i lartë dhe shtresëzimi shoqëror krijojnë elita që distancohen nga populli.
Kjo është një nga idetë më origjinale të librit. Todd nuk e sheh demokracinë si formë të përhershme dhe të garantuar. Ai e sheh si produkt historik të një faze kulturore. Alfabetizimi masiv krijoi demokracinë, por arsimi i lartë masiv mund të krijojë oligarkinë, sepse formon një klasë që e sheh veten si më të aftë, më të zgjuar dhe më të denjë për të sunduar.
14. “Overclass” dhe kriza e përfaqësimit
Todd mbështetet te Michael Lind për konceptin e “overclass”, klasa e re drejtuese amerikane postdemokratike. Kjo klasë nuk përkufizohet vetëm nga pasuria, por edhe nga kultura, arsimi, rrjetet profesionale, përbuzja ndaj klasave popullore dhe kontrolli i diskursit publik.
Për Todd-in, politika amerikane bëhet gjithnjë e më pak përfaqësuese. Zgjedhjet vazhdojnë, por alternativa reale ngushtohet. Elitat e të dy krahëve pajtohen për çështjet themelore ekonomike dhe strategjike. Kjo e bën demokracinë formale, por jo domosdoshmërisht substanciale. Në këtë klimë, një politikë e jashtme agresive bëhet më e mundshme, sepse kontrolli demokratik mbi kastën drejtuese dobësohet.
15. Miti i terrorizmit botëror
Kapitulli i parë, “Miti i terrorizmit botëror”, është një nga pjesët më të rëndësishme të librit. Todd e nis duke përshkruar imazhin katastrofik që mediat perëndimore kanë krijuar për botën: gjenocide, luftëra civile, terrorizëm, konflikte etnike, kriza fetare, përplasje në Ballkan, Kaukaz, Afrikë, Azi dhe Lindjen e Mesme. Në pamje të parë, bota duket sikur po zhytet në regres.
Por Todd thotë se kjo pamje është e mangët. Pas dhunës së dukshme qëndron një proces i thellë modernizimi: alfabetizimi masiv dhe kontrolli i lindjeve. Bota nuk po kthehet prapa; shumë shoqëri po kalojnë me dhimbje nga rendi tradicional në modernitet. Dhuna është shpesh simptomë e tranzicionit, jo provë e dështimit të historisë.
16. Alfabetizimi si motor i historisë
Todd i jep alfabetizimit rol qendror. Ai përmend rritje të mëdha të alfabetizimit midis viteve 1980 dhe 2000 në vende si Ruanda, Nigeria, Algjeria, Afganistani, India, Pakistani, Indonezia, Filipinet, Irani dhe Kina. Në Iran, për shembull, përqindja e alfabetizimit u rrit nga 51% më 1980 në 77% më 2000; në Kinë nga 66% në 85%; në Afganistan nga 18% në 47%.
Këto të dhëna janë shumë të rëndësishme për sistemin e Todd-it. Ai mendon se kur njerëzit dinë të lexojnë, shkruajnë dhe llogarisin, ata ndryshojnë marrëdhënien me botën, me autoritetin, me ekonominë dhe me politikën. Alfabetizimi prodhon individualizim, aspirata, pakënaqësi, mobilizim dhe në fund demokratizim.
17. Demografia dhe kontrolli i lindjeve
Todd e lidh modernizimin edhe me rënien e fekonditetit. Ai thotë se kontrolli i lindjeve nis kur njerëzit, sidomos gratë, mësojnë të lexojnë dhe të shkruajnë. Në libër paraqiten tabela të gjera për fekonditetin në botë dhe në vendet myslimane, ku shihet rënia e numrit të fëmijëve për grua në shumë vende midis viteve 1981 dhe 2001.
Për Todd-in, rënia e lindshmërisë është shenjë e revolucionit mendor. Kur familja ndryshon, ndryshon edhe politika. Shoqëritë që kontrollojnë lindshmërinë bëhen më të afta për stabilizim, për individualizëm dhe për forma të reja qeverisjeje. Demografia nuk është statistikë e thatë; është tregues i thellë i gjendjes mendore të një shoqërie.
18. Tranzicioni islamik
Një pjesë e rëndësishme e librit i kushtohet botës myslimane. Todd kundërshton idenë se Islami është në vetvete burim i përhershëm dhune. Ai thotë se bota myslimane është shumë e larmishme dhe se shumë prej krizave të saj lidhen me hyrjen e vonuar në modernitetin arsimor dhe demografik.
Sipas tij, islamizmi radikal duhet parë si ideologji tranzicioni, jo si thelb i përhershëm i Islamit. Ashtu si Evropa kaloi nëpër revolucione fetare, politike dhe ideologjike të dhunshme, edhe shoqëritë myslimane po kalojnë kriza modernizimi. Kjo nuk e justifikon dhunën, por e vendos atë në një kuadër historik më të gjerë.
19. Kritika ndaj Huntingtonit
Todd e kritikon ashpër teorinë e Samuel Huntingtonit për “përplasjen e qytetërimeve”. Ai e sheh atë si klasifikim të varfër, fetarizues dhe shpesh grotesk. Për shembull, ai e quan problematike kategorizimin e Rusisë si “ortodokse” dhe Kinës si “konfuciane”, kur sipas tij këto shoqëri janë formuar shumë më tepër nga struktura sociale, komunizmi, alfabetizimi dhe historia politike sesa nga feja.
Për Todd-in, Huntingtoni dhe islamistët radikalë bëjnë një gabim të ngjashëm: të dy besojnë në konfliktin e qytetërimeve. Todd kërkon ta zëvendësojë këtë me analizë demografike, arsimore dhe antropologjike. Në vend të “Islami kundër Perëndimit”, ai sheh “shoqëri në tranzicion drejt modernitetit”.
20. Pakistani dhe Arabia Saudite si zona krize
Todd veçon Pakistanin dhe Arabinë Saudite si vende që në fillim të mijëvjeçarit të tretë sapo hynin në fazën e modernizimit të trazuar. Ai i lidh këto vende me 11 shtatorin: Pakistani si bazë e mbështetjes për Talibanët dhe Al Kaidën, Arabia Saudite si vend prej nga erdhën shumica e autorëve të sulmeve.
Por ai nuk nxjerr prej kësaj një teori të terrorizmit botëror. Përkundrazi, ai thotë se antiamerikanizmi në këto vende lidhet me kriza të brendshme modernizimi dhe me raportin e tyre të drejtpërdrejtë me pushtetin amerikan. Pra, problemi është historik dhe sociologjik, jo civilizues në kuptimin e Huntingtonit.
21. Rasti jugosllav dhe Ballkani
Todd përdor edhe rastin jugosllav për të treguar se konfliktet nuk shpjegohen vetëm me urrejtje të lashta fetare. Ai analizon dallimet në ritmet e tranzicionit demografik midis serbëve, kroatëve, sllovenëve, boshnjakëve, shqiptarëve të Kosovës dhe shqiptarëve të Shqipërisë. Ai thekson se popullsitë “e krishtera” të ish-Jugosllavisë kishin hyrë më herët në modernitet demografik, ndërsa popullsitë myslimane të rajonit hynë më vonë, duke krijuar tensione të mbivendosura me shpërbërjen e komunizmit.
Kjo analizë është shumë e rëndësishme për lexuesin shqiptar, sepse Todd nuk e sheh Ballkanin thjesht si vatër urrejtjesh etnike. Ai e sheh si hapësirë ku u përplasën dy tranzicione: dalja nga komunizmi dhe modernizimi i vonuar demografik i disa popullsive. Kjo nuk e relativizon përgjegjësinë politike dhe ushtarake të aktorëve, por e thellon shpjegimin.
22. Kërcënimi i madh demokratik
Kapitulli 2, “Kërcënimi i madh demokratik”, zhvillon idenë se përhapja e demokracisë në botë është kërcënim për funksionin amerikan. Nëse bota bëhet më demokratike, më e paqësuar dhe më vetërregulluese, atëherë roli i Amerikës si mbrojtëse globale humbet bazën e vet.
Todd këtu nuk thotë se demokracia është e keqe. Përkundrazi, ai thotë se demokratizimi është një përparim historik. Por ky përparim është kërcënim për një fuqi që e ka ndërtuar rolin e saj mbi nevojën për të mbrojtur demokracinë nga armiqtë. Në një botë pa armik të madh, Amerika humb funksionin e saj perandorak.
23. Diversiteti antropologjik
Todd nuk beson se të gjitha demokracitë do të bëhen njësoj. Ai përdor teorinë e strukturave familjare për të shpjeguar dallimet midis sistemeve politike. Familja anglosaksone, franceze, ruse, gjermane, japoneze dhe arabo-myslimane prodhojnë vlera të ndryshme: liri, barazi, autoritet, hierarki, komunitarizëm ose endogami.
Kjo është pjesë shumë karakteristike e mendimit të Todd-it. Ai nuk e sheh historinë si uniformizim të plotë. Ai mendon se alfabetizimi dhe demografia krijojnë prirje të përgjithshme drejt paqëtimit dhe demokracisë, por format konkrete të demokracisë ndryshojnë sipas traditave antropologjike të shoqërive.
24. Evropa si shembull paqëtimi
Todd e sheh Evropën Perëndimore si shembull të mundshëm të një bote të paqëtuar. Pas shekujsh luftërash, sidomos pas dy luftërave botërore, Evropa ka hyrë në fazë bashkëpunimi. Raporti franko-gjerman është shembulli kryesor: dy kombe që kanë luftuar disa herë, tani jetojnë në paqe të qëndrueshme.
Por Todd nuk mendon se kombet evropiane janë zhdukur. Ai flet për “Kombet e Bashkuara të Evropës”, jo për një komb të vetëm evropian. Kjo është ide e rëndësishme: paqja nuk kërkon zhdukjen e kombeve; kërkon stabilizim, demokraci, ndërvarësi dhe pranim të dallimeve.
25. Rusia si faktor i paqes dhe i ekuilibrit
Todd i kushton rëndësi të madhe Rusisë. Për të, rënia e komunizmit rus ishte ngjarje kyçe që bëri të mundur vizionin e Fukujamës. Nëse Rusia bëhet një shtet i stabilizuar, pa ambicie ekspansioniste sovjetike, atëherë Evropa dhe Japonia kanë më pak nevojë për mbrojtjen amerikane.
Por Rusia ka edhe një funksion tjetër: ajo mbetet e vetmja fuqi bërthamore që mund të pengojë plotfuqinë ushtarake amerikane. Todd e përmbys rolin klasik: dikur Rusia shihej si kërcënim dhe Amerika si mbrojtëse; në një botë ku Amerika bëhet agresore virtuale, Rusia mund të shfaqet si pengesë mbrojtëse ndaj unilateralizmit amerikan.
26. Kapitulli 5: Zbythja e universalizmit
Kapitulli 5 është një nga pjesët më teorike të librit. Todd thotë se një perandori e vërtetë ka nevojë për universalizëm: aftësinë për t’i trajtuar popujt e ndryshëm si pjesë të një sistemi të përbashkët. Roma pati sukses sepse zgjeroi qytetarinë dhe integroi provincat. Athina dështoi sepse mbeti e mbyllur etnikisht.
Sipas Todd-it, Amerika e viteve 1950–1965 kishte një farë universalizmi modest dhe bujar. Ajo ishte kurioze për botën, prodhonte antropologji, politologji, letërsi dhe kinema që përpiqeshin të kuptonin shoqëritë e tjera. Por Amerika e dobësuar e vitit 2000 nuk është më tolerante: ajo pretendon të jetë modeli i vetëm i suksesit, kultura e vetme legjitime, ekonomia e vetme racionale. Ky narcisizëm është për Todd-in shenjë dobësie, jo force.
27. Rënia e universalizmit amerikan
Todd shkon më tej dhe thotë se njerëzit dhe popujt e tjerë nuk po trajtohen gjithnjë e më shumë si “amerikanë të ardhshëm”, por si nënshtetas të kategorisë së dytë. Kjo është zbythja e universalizmit. Një perandori e vërtetë duhet t’i integrojë të tjerët; Amerika e re i hierarkizon, i moralizon dhe i gjykon nga lart.
Këtu dobësohet soft power-i amerikan. Një vend që nuk arrin më ta shohë njerëzimin si të barabartë, nuk mund të bindë botën se po vepron për të mirën universale. Kjo e bën politikën e jashtme amerikane më pak legjitime dhe më të varur nga forca e zhveshur.
28. Kapitulli 6: Përballje me të fortin apo sulm kundër të dobëtit?
Në këtë kapitull, Todd formulon një ide shumë të fortë: Amerika nuk ka kapacitet të përballet realisht me të fortët, ndaj sulmon ose kërcënon të dobëtit. Ajo ka nevojë të demonstrojë fuqi, por nuk mund ta bëjë këtë kundër aktorëve realë të sistemit botëror. Prandaj zgjedh Irakun, Iranin, Korenë e Veriut, Kubën apo objektiva të ngjashëm.
Ky është kuptimi i militarizmit teatral: lufta nuk synon gjithmonë zgjidhjen e problemit, por ruajtjen e rolit të Amerikës si qendër e rendit botëror. Problemi duhet të mbetet i hapur, që prania amerikane të mbetet e domosdoshme. Një armik i vogël është ideal për këtë funksion: mjaftueshëm i dobët për t’u kërcënuar, mjaftueshëm i demonizuar për të justifikuar mobilizimin.
29. Hard power dhe soft power në rënie
Todd thotë se Amerika nuk ka më burimet e duhura as për hard power, as për soft power. Ekonomikisht është bërë “vrimë e zezë” që përthith mallra dhe kapitale; ushtarakisht është shumë e fortë për mbrojtjen e vet, por jo mjaftueshëm për kontrollin e një perandorie globale; ideologjikisht ka humbur universalizmin që do ta bënte të pranueshme për botën.
Kjo është arsyeja pse strategjia amerikane bëhet gjithnjë e më nervoze. Ajo nuk ka më sigurinë e fuqisë së vërtetë, ndaj ka nevojë për shfaqje force. Për Todd-in, teatri ushtarak është kompensim psikologjik dhe strategjik për dobësinë strukturore.
30. Brishtësia ushtarake amerikane
Todd e relativizon fuqinë ushtarake amerikane. Ai pranon superioritetin ajror dhe teknologjik të SHBA-së, por vë në dyshim aftësinë e saj për të kontrolluar territore, popullsi dhe perandori të gjera. Ai kujton se Lufta e Dytë Botërore në frontin evropian u fitua kryesisht nga sakrificat sovjetike; se në Kore Amerika bindi vetëm pjesërisht; se në Vietnam dështoi; dhe se Lufta e Gjirit u fitua kundër një kundërshtari shumë të dobët.
Kjo analizë nuk synon të thotë se ushtria amerikane është e dobët në kuptim absolut. Todd thotë se ajo është e papërshtatshme për një projekt perandorak botëror. Ka fuqi shkatërruese, por jo kapacitet të qëndrueshëm sundimi.
31. Kapitulli 7: Rikthimi i Rusisë
Në strukturën e librit, kapitulli 7 i kushtohet rikthimit të Rusisë. Nga materialet e përmbajtjes dhe tabelave shihet se Todd trajton gjendjen ruse edhe përmes treguesve socialë si vdekshmëria foshnjore dhe jeta mesatare mashkullore.
Rusia për Todd-in është shtet i dobësuar, por jo i parëndësishëm. Ajo nuk është më Bashkimi Sovjetik, por mbetet aktor strategjik për shkak të hapësirës, burimeve, kulturës shtetërore dhe arsenalit bërthamor. Në modelin e tij, Rusia është elementi që e pengon Amerikën të shndërrohet në fuqi të pakontrolluar ushtarake.
32. Kapitulli 8: Emancipimi i Evropës
Kapitulli 8 trajton Evropën si hapësirë që duhet të emancipohet nga varësia strategjike amerikane. Todd nuk e sheh Evropën si homogjene, por si bashkësi kombesh të vjetra, të stabilizuara, të paqëtuara dhe të afta për të ndërtuar një rol autonom.
Kjo ide lidhet me tezën e përgjithshme: nëse Evropa nuk ka më frikë nga Rusia sovjetike dhe nëse bota po shkon drejt paqëtimit, atëherë nevoja për mbrojtjen amerikane zvogëlohet. Evropa duhet të mendojë interesat e veta, jo thjesht të ndjekë strategjinë amerikane.
33. Fundi i lojës dhe pasthënia
Pjesa “Fundi i lojës” dhe “Pasthënie” e çojnë argumentin drejt konkluzionit: Amerika nuk po ndërton një perandori të re të qëndrueshme; ajo po përpiqet të menaxhojë rënien. Në një nga pjesët e materialit, Todd formulon një përfundim shumë të ashpër: George W. Bush dhe neo-konservatorët do të kalojnë në histori si varrmihësit e mëdhenj të perandorisë amerikane.
Kjo fjali përmbledh tonin e librit: politika agresive nuk e forcon perandorinë, por e përshpejton dekompozimin e saj. Duke vepruar me arrogancë, Amerika humb legjitimitetin; duke sulmuar të dobëtit, tregon frikën nga të fortët; duke kërkuar dominim, zbulon varësinë e vet.
34. Roli i tabelave
Libri nuk është vetëm ese politike; ai ka një bazë të fortë statistikore. Përmbajtja e tabelave tregon se Todd përdor të dhëna për fekonditetin botëror, fekonditetin në vendet myslimane, martesat midis kushërinjve, sektorët e ekonomisë amerikane, të ardhurat në SHBA, personelin ushtarak amerikan jashtë vendit, blerjen e titujve dhe investimeve nga të huajt, kapitalizimet në bursë, importet amerikane të hidrokarbureve, tregues socialë rusë, vrasjet e vetëvrasjet në botë dhe shkëmbimet ekonomike të Turqisë, Polonisë dhe Mbretërisë së Bashkuar.
Kjo tregon metodën e Todd-it: ai nuk bën vetëm interpretim ideologjik; ai kërkon të lidhë gjeopolitikën me demografinë, ekonominë, sociologjinë dhe antropologjinë. Pikërisht kjo e bën librin të dendur dhe të veçantë.
35. Fuqia e librit
Fuqia kryesore e librit është se ofron një model të madh shpjegues. Ai lidh shumë fusha: rënien e industrisë amerikane, deficitin tregtar, globalizimin, oligarkinë, rënien e universalizmit, luftën kundër terrorizmit, modernizimin islamik, Rusinë, Evropën dhe strukturat familjare. Kjo e bën librin ambicioz dhe provokues.
Todd nuk e sheh politikën e jashtme amerikane si seri vendimesh të rastësishme. Ai e sheh si simptomë të një krize më të thellë: një fuqi që humbet bazën prodhuese, humbet universalizmin, humbet kontrollin demokratik të brendshëm dhe përpiqet ta kompensojë këtë me shfaqje ushtarake.
36. Kufizimet e librit
Megjithëse libri është shumë i fuqishëm, ka edhe kufizime. Todd nganjëherë e shtyn modelin e tij shumë larg. Jo çdo veprim amerikan mund të shpjegohet vetëm me rënien relative ose me nevojën për haraç. Jo çdo krizë në botën myslimane mund të reduktohet te alfabetizimi dhe demografia. Jo çdo formë e politikës amerikane është domosdoshmërisht shprehje e oligarkisë. Por këto kufizime nuk e dobësojnë rëndësinë e librit; ato tregojnë se kemi të bëjmë me një vepër interpretative, jo me një raport neutral teknik.
37. Aktualiteti i librit sot
Edhe pse libri është shkruar në kontekstin e fillimit të viteve 2000, shumë teza të tij mbeten aktuale: rritja e Kinës, lodhja e globalizimit, krizat e demokracisë liberale, polarizimi amerikan, rikthimi i Rusisë si faktor strategjik, emancipimi i Evropës, dobësimi i universalizmit perëndimor dhe debati për botën multipolare. Todd e pa herët se momenti unipolar amerikan nuk ishte fillimi i një perandorie të përhershme, por një fazë kalimtare.
38. Përfundimi i madh
“Pas Perandoria” është libër për rënien relative të një fuqie që ende duket e madhe. Todd nuk thotë se Amerika është zhdukur si fuqi; ai thotë se ajo nuk mund të jetë më qendra e padiskutueshme e botës. Ajo ka ushtri të madhe, dollar të fuqishëm, kulturë globale dhe kapacitete teknologjike, por këto nuk mjaftojnë për një perandori të vërtetë.
Në fund, mesazhi i librit është ky: Amerika nuk është në fazën e ngritjes perandorake, por në fazën e administrimit të rënies. Bota po bëhet më e arsimuar, më e vetëdijshme, më demografikisht e stabilizuar, më rajonale dhe më multipolare. Në këtë botë, Amerika mund të mbetet një fuqi e madhe, por jo më sundimtare e domosdoshme. Kjo është arsyeja pse Todd e quan librin “Pas Perandoria”: jo sepse Amerika ka rënë plotësisht, por sepse logjika e perandorisë amerikane ka hyrë në dekompozim.
