Intervista me Muhamed Murtezin në emisionin “Prizma” të Alsat M ka në qendër dy tema të lidhura ngushtë mes tyre: Verën Kulturore të Çairit dhe panairin e parë institucional të librit shqip “Shkupi 2026”. Në pamje të parë, biseda duket si një intervistë promovuese për një aktivitet kulturor lokal, por në thelb ajo prek disa çështje shumë më të thella: mungesën e infrastrukturës kulturore shqiptare në Shkup, krizën e leximit, raportin mes librit dhe teknologjisë, dobësitë e mbështetjes institucionale, rolin e komunës në kulturë dhe përpjekjen për ta kthyer Çairin në qendër më aktive të jetës kulturore shqiptare.
Intervista është e rëndësishme sepse nuk flet vetëm për një panair katërditor. Ajo e vendos librin shqip në një kontekst më të gjerë: si çështje identitare, arsimore, kulturore dhe institucionale. Në këtë kuptim, panairi nuk paraqitet thjesht si vend ku shiten libra, por si një akt simbolik rikthimi i librit shqip në hapësirën publike të Shkupit.
1. Boshti kryesor: kultura si rikthim në hapësirën publike
Muhamed Murtezi e paraqet Verën Kulturore të Çairit si një përpjekje për ta gjallëruar hapësirën publike shqiptare në Shkup. Ai thekson se më herët aktivitete të tilla kanë qenë të kufizuara në ndonjë ditë të caktuar, ndërsa këtë vit synimi është një muaj i tërë me aktivitete kulturore, fetare, sportive, teatrore, muzikore dhe letrare.
Kjo është një pikë shumë e rëndësishme. Murtezi nuk flet vetëm për organizim teknik, por për ndryshim të ritmit kulturor të Çairit. Ai e sheh kulturën si diçka që duhet të dalë nga sallat e mbyllura dhe të vendoset në shesh, në Çarshi, në hapësira të përbashkëta. Kjo e bën Verën Kulturore jo vetëm program artistik, por edhe projekt urban e shoqëror.
Në thelb, mesazhi është ky: Çairi nuk duhet të jetë vetëm hapësirë politike, komunale apo tregtare; duhet të jetë edhe hapësirë kulture.
2. Panairi i librit shqip si ngjarje historike
Një nga pikat më të forta të intervistës është sqarimi se pse panairi quhet “historik”. Murtezi e shmang ekzagjerimin e thjeshtë propagandistik dhe bën një dallim të rëndësishëm: panaire të librit shqip në Shkup ka pasur edhe në fillim të viteve 2000, por jo në këtë formë institucionale, jo me këtë masivitet dhe jo me këtë përfshirje të botuesve nga Maqedonia e Veriut, Kosova dhe Shqipëria.
Pra, historik nuk është fakti absolut se “kurrë nuk ka pasur libër shqip në Shkup”, sepse kjo do të ishte e pasaktë. Historik është fakti se një komunë shqiptare e merr përsipër organizimin institucional të një panairi të madh libri, në bashkëpunim me struktura nga Tirana dhe me pjesëmarrje mbarëkombëtare.
Kjo e bën panairin një ngjarje me tri dimensione:
dimension lokal, sepse zhvillohet në Çair dhe Shkup;
dimension institucional, sepse organizohet nga Komuna e Çairit;
dimension mbarëkombëtar, sepse përfshin botues nga Shqipëria, Kosova dhe Maqedonia e Veriut.
Në këtë pikë, intervista ndërton idenë se libri shqip nuk është vetëm produkt kulturor, por urë lidhëse mes hapësirave shqiptare.
3. Dobësia më e madhe që zbulohet: mungesa e librarisë shqipe në Shkup
Pjesa më problematike dhe më domethënëse e intervistës është diskutimi për mungesën e një librarie të mirëfilltë shqipe në Shkup. Moderatorja e shtron drejtpërdrejt këtë çështje, ndërsa Murtezi e pranon si realitet të dhimbshëm.
Ky është ndoshta momenti më kritik i gjithë intervistës. Sepse një panair katërditor, sado i suksesshëm, nuk mund ta zëvendësojë mungesën e një infrastrukture të përhershme libri. Panairi është ngjarje; libraria është institucion i përditshëm kulturor.
Murtezi paralajmëron mundësinë e hapjes së një librarie dhe leximi në Çair. Kjo është ide shumë e rëndësishme, por mbetet ende në nivel premtimi. Pikërisht këtu qëndron sfida kryesore: nëse pas panairit nuk krijohet një strukturë e përhershme, rreziku është që energjia kulturore të mbetet momentale.
Në analizë politike dhe kulturore, kjo është pika që duhet ndjekur më shumë: a do të prodhojë panairi një institucion të qëndrueshëm, apo do të mbetet vetëm aktivitet ceremonial?
4. Kriza e leximit dhe raporti me teknologjinë
Murtezi e pranon krizën e leximit, por nuk e trajton në mënyrë katastrofike. Ai thotë se të rinjtë ndoshta nuk lexojnë më pak, por lexojnë ndryshe: në forma digjitale, në telefon, në libra virtualë.
Ky është një qëndrim më realist sesa ankesa klasike se “rinia nuk lexon”. Ai e pranon ndryshimin e mënyrës së leximit, por njëkohësisht mbron librin fizik si përvojë të pazëvendësueshme. Këtu intervista fiton një dimension emocional: aroma e librit, prekja, lidhja me faqen, afërsia fizike me tekstin.
Megjithatë, në këtë pjesë mungon një propozim më konkret për afrimin e të rinjve me librin. Për shembull, nuk flitet për klube leximi, programe shkollore, bashkëpunim me bibliotekat, subvencione për nxënësit, kupona libri apo platforma digjitale shqipe. Pra, diagnoza është e saktë, por zgjidhjet mbeten të përgjithshme.
5. Kritika ndaj Ministrisë së Kulturës
Një pjesë shumë e rëndësishme e intervistës është kritika ndaj mbështetjes institucionale nga Ministria e Kulturës. Murtezi flet si botues dhe jo vetëm si politikan lokal. Ai thotë se veprat dhe botuesit e mirëfilltë shpesh janë neglizhuar, ndërsa në konkurse paraqiten shumë subjekte që nuk kanë peshë reale në jetën botuese.
Kjo është një kritikë serioze sepse prek një problem të njohur: shpërndarjen e fondeve kulturore jo gjithmonë sipas meritës, cilësisë dhe ndikimit real kulturor.
Ai kërkon “filtrim të mirëfilltë” të veprave, autorëve dhe botuesve. Ky është një formulim i kujdesshëm, por mesazhi është i qartë: duhet më shumë meritokraci, më shumë cilësi dhe më pak klientelizëm kulturor.
Kjo pjesë e intervistës ka peshë politike, sepse Murtezi tashmë është edhe përfaqësues institucional. Kritika e tij nuk është vetëm vëzhgim nga jashtë; është edhe thirrje për ndryshim nga brenda sistemit.
6. Dimensioni identitar: libri shqip dhe gjuha shqipe
Moderatorja e lidh panairin me forcimin e gjuhës shqipe, sidomos në një periudhë që ajo e quan kritike për gjuhën. Kjo e zhvendos bisedën nga niveli kulturor në nivel identitar.
Në këtë kuptim, panairi nuk paraqitet vetëm si ngjarje letrare, por si mbrojtje dhe afirmim i gjuhës shqipe në Shkup. Kjo është veçanërisht e rëndësishme për shqiptarët në Maqedoninë e Veriut, ku gjuha shqipe shpesh është edhe çështje politike, juridike dhe identitare.
Prandaj panairi merr peshë më të madhe se një aktivitet i zakonshëm libri. Ai shndërrohet në akt simbolik të pranisë shqiptare në kryeqytet.
7. Bashkëpunimi Shkup–Tiranë–Prishtinë
Një tjetër shtyllë e intervistës është bashkëpunimi me Institutin e Librit dhe Promocionit nga Tirana, si dhe prania e botuesve nga Kosova. Murtezi e paraqet këtë bashkëpunim si rezultat të kontakteve të vjetra profesionale dhe miqësore.
Kjo është e rëndësishme sepse tregon se panairi nuk është ndërtuar vetëm me logjikë administrative, por edhe mbi rrjete personale dhe profesionale të botuesve. Përvoja e Murtezit si botues 30-vjeçar këtu del si kapital i rëndësishëm.
Pika më e fortë është se Shkupi, përmes këtij panairi, tenton të futet në qarkullimin kulturor Tiranë–Prishtinë. Deri tani, siç pranohet edhe në intervistë, lexuesit shqiptarë të Shkupit shpesh furnizohen me libra nga Tirana dhe Prishtina. Panairi synon ta ndryshojë këtë raport: jo më lexuesi të shkojë te libri, por libri të vijë te lexuesi në Shkup.
8. Pjesëmarrja e të rinjve
Murtezi e përmend rininë si “shtyllë të rëndësishme” të organizimit. Ai thotë se të rinjtë kanë qenë pjesë e punës, e promovimeve dhe e energjisë së përgjithshme të aktivitetit.
Megjithatë, edhe këtu mungojnë detajet konkrete. Nuk është shumë e qartë se në çfarë forme janë përfshirë të rinjtë: si vullnetarë, si autorë, si organizatorë, si lexues, si moderatorë, si pjesë e klubeve shkollore apo si pjesëmarrës në debate.
Kjo është një mundësi e madhe për vitet e ardhshme. Nëse panairi synon të luftojë krizën e leximit, të rinjtë nuk duhet të jenë vetëm dekor energjik i aktivitetit, por aktorë kryesorë: me debate, lexime publike, gara letrare, punëtori shkrimi, takime me autorë dhe programe të posaçme për shkolla.
9. Ana politike e intervistës
Në fund, intervista kalon nga libri te politika. Moderatorja e pyet Murtezin nëse politika i tjetërson njerëzit. Përgjigjja e tij është e kujdesshme dhe metaforike: politika është si zjarri, mund të të ngrohë, por edhe të të djegë.
Kjo është një nga figurat më të goditura të intervistës. Murtezi përpiqet të ndërtojë imazhin e politikanit që vjen nga libri, nga kultura dhe nga botimi, jo nga pushteti si qëllim në vetvete. Ai synon të paraqitet si njeri që hyn në politikë me ideal shërbimi.
Në aspekt komunikimi publik, kjo është pjesë e rëndësishme e intervistës. Ajo e humanizon të ftuarin dhe e vendos në kontrast me perceptimin negativ për politikën. Por mbetet gjithashtu një deklaratë që do të testohet në praktikë: a do ta ruajë politika profilin kulturor të Murtezit, apo do ta përfshijë në logjikën e zakonshme partiake?
10. Pikat më të forta të intervistës
Pikat më të forta janë:
Panairi paraqitet jo si aktivitet i rastësishëm, por si projekt me synim tradicionalizimi.
Murtezi bën dallim të saktë historik mes panaireve të dikurshme dhe panairit institucional të tanishëm.
Pranohet hapur mungesa e librarisë shqipe në Shkup.
Ka kritikë të drejtpërdrejtë ndaj dobësive të mbështetjes institucionale për librin.
Intervista e lidh librin me gjuhën, identitetin, qytetin dhe rininë.
Bashkëpunimi me Tiranën dhe Kosovën jep dimension mbarëkombëtar.
11. Dobësitë dhe boshllëqet e intervistës
Dobësitë kryesore janë:
Premtimi për librari mbetet ende i përgjithshëm, pa afat, pa model dhe pa plan konkret.
Nuk jepen shumë të dhëna për buxhetin, organizimin financiar dhe qëndrueshmërinë e panairit.
Përfshirja e të rinjve përmendet, por nuk shpjegohet në mënyrë të detajuar.
Kritika ndaj Ministrisë së Kulturës është e fortë, por nuk shoqërohet me propozime konkrete reformuese.
Nuk flitet mjaftueshëm për bibliotekat shkollore, bibliotekat publike dhe zinxhirin e shpërndarjes së librit shqip.
Mungon një strategji më e qartë për ta lidhur panairin me edukimin, shkollat dhe lexuesin e ri.
12. Përfundim
Intervista e Muhamed Murtezit është më shumë se një bisedë për një aktivitet kulturor. Ajo është një pasqyrë e gjendjes së librit shqip në Shkup: me entuziazëm të ri, por me mungesa të vjetra; me potencial të madh, por me nevojë për institucione të qëndrueshme; me vullnet kulturor, por edhe me sfida financiare, organizative dhe politike.
Panairi “Shkupi 2026” mund të jetë vërtet ngjarje historike vetëm nëse nuk mbetet i izoluar në një edicion të parë ceremonial. Vlera e tij reale do të matet nga ajo që do të lërë pas: a do të ketë librari shqipe në Shkup, a do të bëhet panairi tradicional, a do të rritet lexueshmëria, a do të përfshihen shkollat, a do të krijohen ura të qëndrueshme me Tiranën dhe Prishtinën.
Nëse këto ndodhin, atëherë intervista nuk do të mbetet vetëm dokument promovues i një aktiviteti, por dëshmi e fillimit të një kthese kulturore për Çairin dhe për shqiptarët e Shkupit.
Intervistë e plotë
Muhamed Murtezi
Kryetar i Këshillit të Komunës së Çairit dhe botues
Temë: Vera Kulturore e Çairit dhe panairi i parë i librit shqip “Shkupi 2026”
Emisioni “Prizma” – Alsat M
Qershor 2026
Hyrje
Moderatorja: Vera kulturore, nën organizimin e Komunës së Çairit, për herë të parë sjell edhe panairin e librit shqip. Me ne në studio është zotëri Muhamed Murtezi, kryetar i Këshillit të Komunës së Çairit, për të folur për këtë temë dhe për të gjitha organizimet që tashmë kanë filluar nga data 1 qershor dhe që do të na presin deri në fund të këtij muaji. Mirë se erdhët! Kënaqësi t’ju kemi sot në studion tonë dhe të flasim për librin – një temë të cilën duam ta diskutojmë sa herë që na jepet mundësia, sepse është vërtet shumë e nevojshme.
Muhamed Murtezi: Mirë se ju gjeta. Faleminderit shumë për ftesën; kënaqësi që jemi sot këtu bashkë me ju.
Si nisi Vera Kulturore e Çairit
Moderatorja: Do ta nisim me verën kulturore, meqenëse nga data 1 qershor startoi kjo ngjarje, e cila tashmë po shndërrohet në tradicionale. Si nisi këtë vit? Cilat janë pikat kryesore që i keni paraparë për këtë muaj?
Muhamed Murtezi: Në të vërtetë, në këtë formë dhe në këtë mënyrë siç po e bëjmë sivjet, kjo është hera e parë, rasti i parë, manifestimi i parë që po e organizojmë – një muaj të tërë kulturë në Çair. Aktivitete kulturore janë mbajtur edhe vitet e kaluara, por ato kanë qenë vetëm ndonjë ditë e caktuar. Ne vendosëm bashkë me kryetarin e komunës, zotin Izet Mejhiti, dhe me gjithë stafin që jemi aty, që muaji qershor të jetë i tëri me aktivitete të ndryshme kulturore e fetare në Çair, duke i dhënë emrin “Vera Kulturore e Çairit”.
Qershori do të jetë i ngjeshur maksimalisht, por aktivitetet do të kenë shtrirje edhe në korrik e në gusht. E filluam me fëmijët më 1 qershor, në Ditën Ndërkombëtare të Fëmijëve – tri ditë radhazi me aktivitete (1, 2 dhe 3 qershor). Aktiviteti i dytë, që është pjesë e kësaj vere kulturore, është panairi i librit shqip “Shkupi 2026”, që po mbahet në Sheshin “Skënderbeu” dhe që ka mbledhur një numër të konsiderueshëm botuesish.
Në kuadër të kësaj vere kulturore kemi përfshirë edhe aktivitete të tjera: sportive (basketboll dhe volejboll te sheshi), shfaqje teatrale, koncerte muzikore dhe ansamble vallesh. Do të shtrojmë edhe “sofrën shkupiane”. Përmbylljen do ta kemi më 30 qershor me një koncert pak më të madh e më të këndshëm për të gjithë të pranishmit. E kemi menduar si një muaj plot aktivitete dhe konsiderojmë se në këtë mënyrë e gjallërojmë Çarshinë e Vjetër, por edhe e ngremë vetëdijen tonë për aktivitete të këtij lloji, që besoj se na kanë munguar në të kaluarën.
Panairi i parë i librit shqip – “Shkupi 2026”
Moderatorja: E qartë. Duket se do të jetë një muaj i ngjeshur, dhe këtë herë keni vendosur që vera kulturore të ketë jetëgjatësi shumë më të madhe se vitet e kaluara. Por ajo që zgjoi më së shumti vëmendje ishte paralajmërimi i një ngjarjeje historike – panairi i parë i librit shqip. Pse erdhi pikërisht në këtë moment? Pse nuk ishte menduar vitet e kaluara? Edhe pse unë parapëlqej të them: më mirë tani se kurrë.
Muhamed Murtezi: Për të qenë i sinqertë para publikut, kjo ide ka ekzistuar edhe vitet e kaluara. Nëse mbani mend, kryetari aktual i Komunës së Çairit, zoti Izet Mejhiti, edhe para dy vjetësh, kur vizitoi panairin e Tiranës, dha një deklaratë se shpreson që një panair të tillë ta kemi edhe në Shkup. Atëherë nuk ishte në detyrën që ka aktualisht; tani, duke qenë kryetar i komunës, e pa më të kapshme dhe më të arsyeshme që të fillojmë qysh sivjet. Pra, ideja ka ekzistuar më herët, por sivjet po e bëjmë realitet – më mirë vonë se kurrë. Si ngjarje do të jetë vërtet interesante; ka mbledhur një numër të konsiderueshëm botuesish dhe po shohim një interesim të madh të njerëzve.
Moderatorja: E përmendët panairin e parë që po mbahet në Shkup. Më duhet të bëj një korrigjim të vogël: panairi i parë i librit shqip.
Muhamed Murtezi: Po, dhe këtu më lejoni edhe mua një saktësim të vogël: në formë institucionale është vërtet panairi i parë që realizohet. Sepse si Shoqata e Botuesve Shqiptarë kemi realizuar në fillim të viteve 2000 disa panaire të librit shqip në Shkup, në hapësirat e Teatrit Shqiptar, mirëpo ato zgjatën vetëm disa vjet. Ka pasur edhe disa tentime të vogla në Çair, por më minore. Ndërsa kjo që po bëhet tani ka atë masivitet, atë numër të madh botuesish nga Maqedonia e Veriut, Kosova dhe Shqipëria. Madje, për ta thënë të vërtetën, ka më shumë botues nga Shqipëria dhe Kosova sesa nga Maqedonia, sepse u dhamë pak më shumë hapësirë botuesve nga Shqipëria dhe Kosova për të ardhur.
Moderatorja: Nga ana tjetër, kjo nuk është diçka për t’u habitur, sepse në këtë periudhë ne të gjithë furnizohemi me libra nga Prishtina dhe Tirana – fatkeqësisht duhet ta themi. Por kjo është temë më vete, që do ta diskutojmë pak më vonë.
A do të mbetet panairi tradicional?
Moderatorja: Një pyetje që na vjen natyrshëm: në vendin tonë zakonisht gjërat nisin si madhore, me paralajmërime të mëdha e historike, mirëpo jetëgjatësia vihet gjithmonë në pikëpyetje. A planifikoni që ky panair të mbetet tradicional?
Muhamed Murtezi: Synimet tona janë afatgjata. Si panairi i librit shqip, ashtu edhe vera kulturore në Çair duam të jenë tashmë ngjarje tradicionale vjetore, dhe vërtet shpresojmë të kemi shëndetin për t’i bërë realitet. Nuk është ideja jonë ta nisim e ta përfundojmë brenda një viti. Madje shpresojmë që vitet e tjera të jenë edhe më mirë të realizuara, edhe më masive, me edhe më shumë ngjarje sesa sivjet.
Moderatorja: Cilat janë pritshmëritë tuaja? Mendoni se do të ketë interesim? Sepse, siç e theksova që në hapje, ky panair nuk ka për qëllim të sjellë vetëm libra, por të bashkojë të gjithë ata që janë lexues besnikë, të bashkojë autorë nga të gjitha trojet shqiptare dhe, mbi të gjitha, ta forcojë lidhjen me gjuhën tonë shqipe – sidomos në këtë periudhë kritike, ku thirrja më e rëndësishme lidhet pikërisht me gjuhën shqipe.
Muhamed Murtezi: Po shpresojmë që interesimi të vijë e të shtohet edhe këto ditë. Kemi njoftuar institucionet dhe shkollat, kemi bërë një reklamë të mirë, dhe që para fillimit po vërejmë një interesim të jashtëzakonshëm. Një panair i tillë vërtet i ka munguar lexuesit shqiptar dhe dashamirëve të librit këtu në Shkup – por jo vetëm. Presim vizitorë edhe nga qytete të tjera, që të mos e kufizojmë brenda Shkupit: nga Tetova dhe, pse jo, nga i gjithë rajoni.
Ajo që e bën edhe më të veçantë këtë panair është se, përveç karakterit shitës e ekspozues, këto katër ditë janë menduar e pasuruar edhe me ngjarje të tjera: promovime librash, evenimente poetike dhe aktivitete të ndryshme. Pra, është një ngjarje përtej shitjes, që e kthen marrëdhënien në nivelin lexues–autor–botues dhe përfshin të gjithë të interesuarit për librin.
Shtëpitë botuese pjesëmarrëse
Moderatorja: E përmendët edhe shtëpitë botuese nga Kosova dhe Shqipëria. Sa do të jetë numri i tyre? A mund të përmendim disa nga shtëpitë kryesore botuese?
Muhamed Murtezi: Sipas të gjitha konfirmimeve dhe hapësirave që kemi, i kemi mbi 50 botues të pranishëm, shumica nga Shqipëria dhe Kosova. Ndër emrat më të njohur – po përmend disa, e nëse harroj ndonjë, le të mos ma marrin për të madhe: nga Shqipëria janë Toena, Dituria, Onufri, Ombra, Bota Shqiptare e Fanoli, pastaj Biblioteka Kombëtare e Shqipërisë dhe Akademia e Shkencave e Shqipërisë, secila me nga një stendë. Nga Kosova kemi botues të njohur si Faik Konica, Buzuku, Artini, Dukagjini e Koliqi. Nga Maqedonia janë botuesit tashmë të njohur e të etabluar, si Shkupi, Albasi, Lobosa, Furkani e të tjerë, si dhe një stendë e Institutit të Trashëgimisë Shpirtërore dhe Kulturore të Shqiptarëve. Janë botues që vërtet kanë çfarë t’i ofrojnë lexuesit.
Kriza e leximit dhe teknologjia
Moderatorja: Në këtë kohë të teknologjisë dhe të krizës së lexueshmërisë, mendoni se përzgjedhja e titujve ka rëndësi, që pikërisht këto libra të jenë arsyeja për t’i kthyer lexuesit te leximi?
Muhamed Murtezi: Sigurisht që po. Ekziston një krizë e lexueshmërisë, megjithëse të rinjtë sot nuk lexojnë më pak – lexojnë ndryshe, ndoshta libra virtualë e të ngjashme. Por ne kemi për synim t’i kthejmë bashkë drejt librit. Teknologjia përbën një sfidë të jashtëzakonshme dhe, për fat të keq, e ka larguar njeriun nga libri. Këtë mund ta dëshmoj jo vetëm si kryetar i këshillit, por edhe si botues – janë 30 vjet që merrem me botime. E di këtë rënie të interesimit, por kam thënë gjithmonë se ne si botues duhet të bëjmë çmos që ta zgjojmë sërish dhe ta ngremë në nivele më të larta. Besoj se ngjarje si panairi i librit te Sheshi “Skënderbeu” janë një mundësi e jashtëzakonshme – si një bombë që do të eksplodojë dhe që shpresojmë ta kthejë interesimin e lexuesit për librin.
Përndryshe, në stendat e panairit ka literaturë të të gjitha llojeve: nga lektyrat shkollore dhe librat për fëmijë, te literatura profesionale e shkencore, romanet, librat motivues e ata psikologjikë, që zgjojnë kërshërinë e njerëzve. Besoj se secili, pavarësisht shijes, do ta gjejë veten – kemi libra për çdo moshë dhe për secilën shije.
Mungesa e një librarie në Shkup
Moderatorja: Meqë një jetë të tërë keni qenë botues, dua të shfrytëzoj rastin: si do ta shpjegonit që, me gjithë numrin e madh të shqiptarëve në Shkup, nuk ekziston një librari ku të gjejmë një gamë të gjerë librash? Librat që lexoj unë zakonisht i gjej në Prishtinë ose në Tiranë, ndërsa e vetmja librari që kishte mbetur, u mbyll. Kjo është për të ardhur keq.
Muhamed Murtezi: Pajtohem se kjo është për keqardhje, sa i përket Çairit dhe Shkupit. Një nga synimet tona në të ardhmen është pikërisht të hapim një librari, një leximore, në Komunën e Çairit. Gjasat janë reale – përderisa ekziston vullneti, do të bëjmë çmos që kjo të bëhet realitet e të mos mbetet vetëm fjalë. Është pak e çuditshme, ndonjëherë edhe e pashpjegueshme, si një qytet si Shkupi të mos ketë një vend ku njerëzit të furnizohen me libra; madje, edhe duke e pasur, nuk arritëm ta mbajmë – kjo është e keqja e dyfishtë. Faktorët mund të jenë të ndryshëm: ekonomikë, psikologjikë, socialë. Por, përtej ankesave që mund të bëjmë – si institucion, si botues e si lexues – detyra jonë është të kërkojmë e të gjejmë zgjidhje. Shqetësimi më i madh vjen për gjeneratat e reja, për fëmijët, të cilët duhet të kenë një librari ku të furnizohen. Kjo do ta ngrinte edhe vetëdijen që e përmendët në fillim. E bukura është se ekziston vullneti dhe kemi njerëz që ia dinë vlerën librit.
Mbështetja institucionale dhe Ministria e Kulturës
Moderatorja: Përkundër stimulimit vjetor nga Ministria e Kulturës, vazhdojnë të mungojnë libra që do të zgjonin mendim kritik brenda hapësirave shqiptare – nuk themi se mungojnë botime, por ndoshta ato vepra që e zgjojnë këtë mendim. Po flasim për Maqedoninë e Veriut. Pse kjo ngecje?
Muhamed Murtezi: Për fat të mirë a të keq të kombit, Shqipëria dhe Kosova janë më përpara në këtë drejtim, ndërsa te ne në Maqedoninë e Veriut kemi një farë ngecjeje. Megjithatë, edhe këtu kemi libra të mirë, vepra e tituj të mirë, autorë të mirë, prandaj nuk duhet ta zhvlerësojmë e ta përgjithësojmë punën; e vërteta është thjesht se jemi një hap më mbrapa. Por, duhet ta them troç: ndonjëherë edhe për autorët e mirëfilltë dhe për botuesit e mirëfilltë ka munguar mbështetja institucionale nga Ministria e Kulturës. Ka vite e dekada që kemi përshtypjen – tani po flas si botues – se Ministria e Kulturës nuk po e bën punën e vet siç duhet në mbështetjen e veprave të mirëfillta. Nëse i shikoni rezultatet e konkurseve, gjithmonë do të gjeni disa vepra që ndoshta nuk janë meritore për t’u mbështetur, ndërsa botuesit e mirëfilltë disi janë neglizhuar. Sa i përket numrit, për momentin shtëpi botuese kemi me bollëk; në këtë aspekt nuk duhet të ankohemi.
Moderatorja: Unë kam përshtypjen – uroj të jem e gabuar – se zakonisht aktivizohen të njëjtat shtëpi botuese sa herë që hapen konkurset e Ministrisë së Kulturës, ndoshta për të marrë ndihmë financiare. Si e shihni ju këtë?
Muhamed Murtezi: Pajtohem plotësisht me ju. Nëse i shikoni panairet e librit që mbahen në Shkup, te Salla “Boris Trajkovski”, do të gjeni vetëm tre, katër a pesë botues shqiptarë nga Maqedonia e Veriut – dhe, ta them troç, pikërisht këta janë gjithmonë më pak të mbështetur nga Ministria e Kulturës. Ndërsa kur vjen puna te konkurset, aty botues kemi me bollëk. Prandaj insistoj se Ministria e Kulturës dhe institucionet e tjera, të gjithë ata që kanë të bëjnë me librin, duhet të bëjnë një filtrim të mirëfilltë të veprave, të autorëve dhe të botuesve që do të mbështeten.
Pse është një ngjarje historike?
Moderatorja: Do t’i kthehemi panairit, sepse kjo na intereson më së shumti. Nga këndvështrimi juaj, çfarë e bën këtë ngjarje historike? Çfarë misioni ka ky panair?
Muhamed Murtezi: E quajmë historike për disa arsye. Së pari, është vërtet panairi i parë i librit shqip që e organizon Komuna e Çairit – pra një institucion – me këtë numër të madh botuesish; janë mbi 55 botues me librat e tyre në stendat e panairit, prandaj e quajmë historik si për nga organizatori, ashtu edhe për nga madhësia. Së dyti, e quaj historik për shkak të asaj ndërprerjeje që përmenda më herët: panairet e mëparshme i bëmë si Shoqatë e Botuesve Shqiptarë, dhe kjo që po ndodh tani vjen pas një dallimi njëzetvjeçar – pra është një kthim i madh historik. Së treti, kemi një numër të konsiderueshëm botuesish nga Kosova dhe Shqipëria; dhe, për ta saktësuar edhe më mirë, Komuna e Çairit është organizatori kryesor i këtij panairi, mirëpo po e bëjmë në bashkëpunim me Institutin e Librit dhe të Promocionit nga Tirana, të cilin e udhëheq zonja Irena Toçi bashkë me Fatmir Toçin, që është edhe drejtor i “Toena”-s. Kemi pasur një mbështetje të jashtëzakonshme prej tyre, dhe edhe kjo mund të quhet historike, sepse Komuna e Çairit po e bën në bashkëpunim me një institut e me një subjekt nga Tirana.
Besojmë se kjo ngjarje do të mbetet historike edhe për të ardhmen: nëse e bëjmë tradicionale e të rregullt dhe e zhvillojmë edhe më shumë, vërtet do të mbahet mend ky panair i parë si historik, sepse ia hapi dyert librit shqip në Çair e në Shkup. Historike e bën edhe fakti që po e organizojmë në kuadër të verës kulturore, të një muaji të tërë me kulturë. Ky “revolucion i vogël i librit”, ta quajmë, është një ngjarje historike edhe për botuesit, edhe për autorët, edhe për promovimet që do të ndodhin.
Për ta plotësuar: të shtunën në mbrëmje do të ndajmë edhe disa çmime – çmimin për prozën më të mirë, për librin më të mirë poetik, për librin më të mirë për fëmijë, për përkthimin më të mirë dhe për studimin më të mirë – në mënyrë që ta ngremë nivelin e panairit, ashtu siç janë panairet tashmë të etabluara në Tiranë dhe në Prishtinë.
Takimet me autorët
Moderatorja: Krahas gjithë këtyre aktiviteteve, a do të kenë mundësi vizitorët e panairit të takohen me autorët?
Muhamed Murtezi: Sigurisht. E kemi rregulluar përmes programit të ngjeshur gjatë ditëve të panairit: promovime, takime me autorët dhe bashkëbisedime. Këtë pjesë e kemi organizuar pak më zyrtarisht, kështu që lexuesit do të kenë mundësi të takohen me autorët, të bashkëbisedojnë e të parashtrojnë pyetje, duke marrë pjesë në ngjarjet e shpalosura në program. Forma e dytë është që secili botues, në stendën e vet, realizon takime e bashkëbisedime. Besoj se ky interaktivitet do ta bëjë gjithçka shumë më të natyrshme. Është hera e parë që e bëjmë në këtë mënyrë si institucion; sigurisht kemi shumë për të mësuar për vitet e ardhshme, por vlerësoj se, si ngjarje e parë, është e një niveli të duhur.
Përfshirja e të rinjve
Moderatorja: Sa rëndësi po i jepet përfshirjes së të rinjve në gjithë këto organizime?
Muhamed Murtezi: Të rinjtë janë një shtyllë shumë e rëndësishme e këtij organizimi. Kemi pasur edhe promovime të autorëve më të rinj, dhe ata kanë qenë një krah i rëndësishëm në gjithë punën. Ky organizim – si panairi i librit shqip, ashtu edhe vera kulturore – ka kërkuar një ekip të mirëfilltë e të shëndoshë, dhe shfrytëzoj rastin t’i përgëzoj e t’i falënderoj të gjithë kolegët në Komunën e Çairit, që dhanë maksimumin që edhe panairi katërditor, edhe gjithë vera kulturore të përgatiten e të realizohen në formën më të mirë. Rinia është një pjesë e patjetërsueshme, që i jep shtysë dhe energji gjithë këtij aktiviteti.
Moderatorja: Shpesh i kemi të rinjtë në studio dhe ankohen që nuk janë të kyçur, që nuk kërkohet mendimi apo energjia e tyre. Ja, pra, një mundësi e mirë që ata ta derdhin energjinë diku – jo vetëm këtë vit, por edhe vitet e tjera.
Muhamed Murtezi: Pikërisht. Të gjithë ata që duan të kontribuojnë – me ide, me sugjerime, me propozime e me angazhim konkret – janë të mirëseardhur.
Bashkëpunimi me Institutin e Librit nga Tirana
Moderatorja: E përmendët bashkëpunimin institucional me Shqipërinë. Kjo është një dëshmi se mbështetjet dhe bashkëpunimet mbarëkombëtare japin rezultate të mëdha. Si lindi ky bashkëpunim – ishte iniciativë e tyre apo e juaja?
Muhamed Murtezi: Ishte iniciativë e përbashkët, një nismë dhe një njohje e kahershme. Unë, si botues, njihem me Fatmir Toçin si koleg, ndërsa kryetari Izet Mejhiti ka një njohje e një raport shumë miqësor me të. Gjatë vizitave në panairin e Tiranës, e kemi diskutuar e biseduar se si një panair si ai i Tiranës ta sjellim edhe në Shkup. Pra, është një iniciativë, një vullnet dhe, mbi të gjitha, një punë e përbashkët. Sa energji e mund dhamë ne si komunë për ta bërë më të mirën për panairin, po aq dhanë edhe zonja Irena e zotëri Fatmir Toçi përmes raporteve të tyre në Shqipëri e në Kosovë, për të sjellë më të mirën këtu në Shkup. I falënderoj publikisht për gjithë angazhimin.
Moderatorja: Nuk e vë në dyshim se edhe përvoja juaj i ka shërbyer këtij procesi, që të realizohet në nivelin që meriton një panair.
Muhamed Murtezi: Kjo tani futet te fusha e modestisë. Por, kur e nisëm si bisedë e si aksion, normalisht i pari që duhej të angazhohej nga komuna isha unë, dhe vetë kryetari tha: “Muhamed, ti këtë punë e njeh më mirë dhe mund ta procesosh më mirë.” Ndoshta kam qenë i pari sa i përket organizimit të panairit, por kjo punë nuk bëhet vetëm – e kemi bërë me mbështetjen e të gjithë kolegëve të Komunës së Çairit, me të cilët kemi punuar e po punojmë bashkë, që të shkojmë mirë deri në fund jo vetëm me panairin, por me gjithë verën kulturore, e cila vazhdon deri më 30 qershor.
Zgjatja e aktiviteteve në korrik e gusht
Moderatorja: Më bëri përshtypje fakti që përmbyllja zyrtare e verës kulturore do të jetë më 30 qershor, por aktivitetet do të vazhdojnë edhe në korrik. I bie që një muaj nuk mjaftoi?
Muhamed Murtezi: Ashtu doli. Ideja fillestare ishte që e gjithë vera të jetë me aktivitete të ndryshme kulturore, por – e dini – është një dinamikë, ka edhe pushime verore, prandaj vendosëm ta përqendrojmë e ta bëjmë më të ngjeshur brenda qershorit, me idenë 1–30 qershor. Ndërkohë, pati interesim edhe nga artistë e njerëz të tjerë të kulturës për t’u përfshirë; meqë nuk kishim hapësirë t’i përfshinim në qershor, ramë dakord që disa prej tyre të kenë aktivitete në korrik. Madje që tani kemi një paralajmërim për një aktivitet njëjavor gjatë korrikut, dhe besoj se do të ketë shtrirje edhe në gusht – duke mos e ndalur punën tonë.
Moderatorja: Pra, vitet e ardhshme mund të parashikojmë që e gjithë vera të jetë e ngjeshur me aktivitete konkrete.
Rekomandim libri dhe marrëdhënia me librin
Moderatorja: Meqë ju kam në studio, dua t’ju pyes për librat që lexoni. Cili është një nga titujt e fundit që keni lexuar dhe që do ta rekomandonit – tani në këto temperatura të larta, për të gjithë ata që duan të rrinë në shtëpi e të lexojnë një libër të bukur?
Muhamed Murtezi: Siç thashë, kam qenë 30 vjet me librin, por angazhimi im politik këto gjashtë-shtatë muajt e fundit më ka larguar pak e ma ka vjedhur kohën. Megjithatë, libri mbetet miku ynë më i mirë. Mua më tërheqin sidomos librat psikologjikë; edhe si shtëpi botuese po vërejmë një interes të veçantë për shëndetin mendor, çka është fare e arsyeshme për kohët që po jetojmë.
Së fundmi kam lexuar – telegrafikisht, në format PDF – një libër që sapo ka dalë nga shtypi, për ngjarjet e Bit Pazarit në vitin 1992, me disa autorë e bashkëpunëtorë. Do të ketë një paraqitje të vogël të shtunën në panair, ndërsa më vonë do t’i bëhet një promovim më i madh. Më ka zgjuar një interes të veçantë, sepse flet për një të vërtetë të hidhur, për ngjarjet e hidhura të Bit Pazarit në vitin 1992; besoj se njerëzit do të njoftohen me to përmes këtij libri.
Përndryshe, më duhet të lexoj edhe libra që kanë të bëjnë me politikën – vendore e ndërkombëtare – meqë tani jam i involvuar në të. Por, në cilëndo fushë qoftë, libri mbetet miku më i mirë i njeriut. Ndoshta e kemi kthyer në një frazë të tepruar, por asgjë nuk e zëvendëson librin. Të rinjtë tanë, siç e thashë, janë të prirë të lexojnë nga telefoni a në forma të tjera, por ndjenja e të lexuarit dhe ajo aroma e librit nuk zëvendësohen kurrë. Është një emocion i veçantë kur e merr librin në dorë – një lidhje e papërshkrueshme. Ndonjëherë, edhe pa e lexuar menjëherë, mjafton ta mbash librin në dorë; kështu të shtohet dashuria për të, derisa në një moment të caktuar ai libër të intrigon e fillon ta lexosh. Kjo do të ishte idealja.
Hyrja në politikë
Moderatorja: Pyetja ime e fundit: shpesh e dëgjojmë frazën se politika i tjetërson njerëzit. A e keni menduar këtë para se t’i futeshit politikës, duke pasur parasysh se një jetë të tërë i keni shërbyer librit?
Muhamed Murtezi: Në fakt, jo. Kur vendosa t’i hyj politikës, e pastrova këtë dilemë – politika nuk mund të më tjetërsojë. Ndoshta i kam pasur dilemat para se të hyja, sepse oferta kanë ardhur edhe më herët, por unë vendosa tani. Përpjekjet tona do të jenë të jemi në shërbim të qytetarëve aq sa mundemi, duke u përpjekur maksimalisht ta ruajmë veten.
Nëse dikush më pyet se ç’është politika, gjëja e parë që më vjen ndërmend është se ngjan me zjarrin – mund edhe të të ngrohë, edhe të të djegë. Ne po shpresojmë jo vetëm ta ngrohim veten, por të ngrohim sa më shumë të tjerët me përfaqësimin tonë. I jemi futur me këtë qëllim e me këtë ideal dhe besoj se do t’i qëndrojmë deri në fund. Çfarë do të sjellë e nesërmja nuk e dimë, por do të bëjmë maksimumin për të qenë në shërbim të qytetarëve.
Kam pasur miq që më kanë këshilluar “Ki kujdes” – ata janë niveli më i afërt i miqve. Të tjerë më kanë thënë “Uau, do ta kesh shumë vështirë, nuk mund ta përballosh”, e ka edhe një kategori më e largët që ka thënë “A, tash u bëre edhe ti si gjithë të tjerët”. Por unë besoj se politika është një fushë shumë e rëndësishme dhe se mund të udhëhiqet ndershëm; besoj se kemi politikanë të ndershëm, dhe se prej tyre mund të ndërtohet diçka e mirë për shoqërinë.
Përmbyllja
Moderatorja: Uroj të jetë vërtet ashtu siç e përkufizuat. Ishte kënaqësi – faleminderit shumë që ishit pjesë e emisionit tonë dhe për gjithë informacionet që i ndatë me ne. I ftojmë të gjithë shikuesit të bëhen pjesë e panairit, që ka filluar dje, vazhdon sot dhe do të jetë edhe ditën e shtunë.
Muhamed Murtezi: Faleminderit edhe juve; ishte kënaqësi. Edhe njëherë ju falënderoj për mundësinë dhe për ftesën që u bëtë lexuesve. Të njëjtën thirrje e bëj edhe unë: ejani dhe vizitoni panairin e parë të librit shqip – “Shkupi 2026” – te Sheshi “Skënderbeu”, si pjesë e Verës Kulturore të Çairit./Përgatiti Tetova News
