Mijëra libra janë radhitur në një magazinë. Veprat, të shkruara dikur me dije dhe pasion nga autorët e tyre, duket se do t’i shërbejnë tashmë vetëm një qëllimi të fundit: të ushqejnë inteligjencën artificiale dhe të përmirësojnë modelet e kompanive të mëdha teknologjike.
Pas skanimit, librat me sa duket përfundojnë në makinat grirëse.
Tregtarë librash në mbarë Gjermaninë kanë raportuar kohët e fundit porosi jashtëzakonisht të mëdha dhe të pazakonta.
Shpesh bëhet fjalë për të ashtuquajturit libra të mbetur në stok, që deri dje mezi shiteshin, por që papritur po porositen në internet.
Lista përfshin pothuajse çdo lloj libri: libra gatimi, libra jofiction, përralla, libra historie dhe shumë kategori të tjera.
Një nga tregtarët është Martin Helmut nga Rosenheimi, i cili i tha ARD-së:
“Kur hapa programin në mëngjes, dolën rreth 50 porosi dhe të gjitha ishin nga Zoom Books në Amerikë.”
Edhe Markus Brandis, kryetar i Shoqatës së Antikuarëve Gjermanë, konfirmon se porositë janë të pazakonta.
Sipas tij, brenda vetëm disa muajsh disa shitës librash antikuarë kanë realizuar fitime në vlera gjashtëshifrore.
“Kjo është vërtet e jashtëzakonshme”, thotë Brandis.
Tekstet përdoren për trajnimin e inteligjencës artificiale
Por pas fitimeve të tregtarëve qëndron edhe një anë problematike.
Dyshohet se pas këtyre blerjeve qëndrojnë zhvillues të mëdhenj të inteligjencës artificiale.
Gazeta amerikane The Washington Post raportoi më herët për të ashtuquajturin “Project Panama”, pas të cilit thuhet se qëndron gjiganti teknologjik Anthropic.
Qëllimi i projektit, sipas raportimeve, është dixhitalizimi i një numri sa më të madh librash të shtypur.
Procesi zhvillohet në mënyrë radikale:
fillimisht librave u pritet shpina, më pas faqet ndahen dhe kalojnë njëra pas tjetrës nëpër skanerë me kapacitet të lartë.
Ajo që mbetet nga libri fizik përfundon në mbeturina.
Tekstet e skanuara, ndërkaq, përdoren për të trajnuar sisteme të inteligjencës artificiale, të cilat kanë nevojë për sasi gjithnjë e më të mëdha materiali.
Ky proces njihet si “destructive scanning” – skanim shkatërrues.
Anthropic ishte paditur për përdorimin e librave nga “bibliotekat hije”
Dy vjet më parë, Anthropic ishte paditur pasi kompania dyshohej se kishte shkarkuar qindra mijëra libra nga të ashtuquajturat “shadow libraries” – biblioteka hije, duke shkelur të drejtat e autorit.
Sipas artikullit, mosmarrëveshja u zgjidh jashtë gjykatës kundrejt një pagese prej 1,5 miliardë dollarësh.
Ndërkohë, sipas jurisprudencës aktuale në SHBA, trajnimi i sistemeve të inteligjencës artificiale me libra të blerë në mënyrë të ligjshme mund të mbulohet nga parimi amerikan i “Fair Use”, ose përdorimit të drejtë.
Në përgjigje të një kërkese nga agjencia gjermane e lajmeve DPA, Anthropic deklaroi:
“Claude trajnohet me një përzierje të të dhënave publike nga web-i, grupeve të të dhënave të blera komercialisht dhe të dhënave të gjeneruara nga vetë ne.”
Sipas kompanisë, blerja e librave është një praktikë gjerësisht e përdorur në industrinë e inteligjencës artificiale për trajnimin e modeleve të mëdha gjuhësore.
Por Anthropic kundërshton pretendimin se në programet e saj të blerjes së të dhënave shkatërrohen libra të rrallë apo antikuarë.
Kompania deklaron se asnjë nga programet e saj për blerjen e të dhënave nuk shkatërron libra të rrallë ose libra antikuarë.
Pse gjigantët e IA-së po kërkojnë libra të vjetër?
Por pse kompanitë e inteligjencës artificiale kërkojnë pikërisht libra të vjetër që sot lexohen shumë pak?
Profesor Sebastian Schelter, studiues i inteligjencës artificiale në Universitetin Teknik të Berlinit, shpjegon se chatbot-e si ChatGPT apo Claude trajnohen me sasi gjigante tekstesh.
“Sa më shumë të dhëna, aq më mirë funksionojnë”, thotë Schelter.
Në fazat e para, kompanitë përdornin kryesisht materialin që ndodhej në internet.
Por, sipas profesorit, në një moment industria arriti në një pikë ku praktikisht kishte konsumuar pothuajse të gjithë materialin publik të disponueshëm në web.
“Që nga një pikë e caktuar, mund të thuhet se e gjithë interneti publik ishte futur tashmë në sistem”, shpjegon ai.
Pikërisht për këtë arsye, prej disa vitesh kompanitë e inteligjencës artificiale janë në kërkim të burimeve të reja të të dhënave që nuk gjenden në internet.
Dhe këtu hyjnë në lojë bibliotekat fizike dhe literatura e vjetër.
Librat e vjetër si burim i ri për modelet e IA-së
Për zhvilluesit e modeleve të mëdha gjuhësore, librat e vjetër ofrojnë diçka që interneti nuk mund ta sigurojë më lehtë: tekste origjinale, të dixhitalizuara pak ose aspak dhe që nuk janë përdorur domosdoshmërisht më parë për trajnimin e modeleve.
Kjo e bën edhe një libër që prej vitesh ka mbetur pa u shitur në një librari gjermane potencialisht të vlefshëm për kompanitë që kërkojnë të zgjerojnë bazat e të dhënave për inteligjencën artificiale.
Rezultati është një treg i pazakontë: libra që dikur konsideroheshin pothuajse pa vlerë komerciale, sot mund të blihen në masë nga kompani ose ndërmjetës që kërkojnë material për sistemet e ardhshme të IA-së.
Në të njëjtën kohë, praktika e skanimit shkatërrues ngre pyetje për ruajtjen e trashëgimisë së shtypur, të drejtat e autorit dhe mënyrën se si industria e inteligjencës artificiale po kërkon burime gjithnjë e më të mëdha informacioni për modelet e saj.
Burimi: BILD, 30 gusht 2026
