Historia e Marlon James për përvojën homoseksuale dhe homofobinë vrastare në Xhamajka është një banket maksimalist — dhe libri më i mirë deri më sot i fituesit të çmimit Booker.
Nga Dwight Garner
“THE DISAPPEARERS”, nga Marlon James
Në pazarin e madh që është botimi bashkëkohor, vëmendje e madhe kohët e fundit u është kushtuar minimalistëve dhe eksperimentuesve, shkrimtarëve të romaneve të shkurtra, të zhytura në ironi. Ka qenë një vakt me pjata të vogla, pasqyrim i një epoke me aftësi gjithnjë e më të kufizuar për t’u përqendruar.
Romani i ri i shkrimtarit xhamajkan Marlon James, “The Disappearers”, me më shumë se 600 faqe, është krejt e kundërta: një banket maksimalist. Është njerëzor, i spërkatur me gjak, shqetësues dhe njëkohësisht ushqyes për shpirtin. James-it i duhen 90 faqe vetëm për të thënë përshëndetje. Kalojnë edhe 70 të tjera para se historia të zërë vend në zorrët e tua dhe të nisë t’i përdredhë. Dhe duhen edhe 150 faqe të tjera para se të kuptosh plotësisht autoritetin e tij të qetë, por të fuqishëm, dhe përmasën e ambicieve të tij. Motorët shtytës bien tutje. Koordinatat që dukeshin të shpërndara fillojnë të bashkohen.
Pse të mos e themi troç? Me këtë roman për përvojën e homoseksualëve dhe homofobinë vrastare në Xhamajka dhe gjetkë gjatë viteve 1980 dhe 1990, James ka shkruar një kryevepër: romanin e dekadës dhe, ndoshta, të shekullit deri më tani.
Ai meriton të diskutohet përkrah “Midnight’s Children” të Salman Rushdie-t, për vorbullën e gjuhës dhe temat postkoloniale që ndërthuren; “Song of Solomon” të Toni Morrison-it — James merr prej atij romani një skenar hakmarrjeje — dhe “Absalom, Absalom!” të William Faulkner-it, romanit më të madh amerikan, do të argumentoja unë, për shumë arsye, por sidomos për mënyrën se si James, ashtu si Faulkner-i, i godet temat e veta si një farkëtar mitologjik, duke iu kthyer pareshtur nga kënde të reja dhe herë-herë të tërthorta, duke e shtyrë dhe zgjeruar sulmin e tij çdo herë.
Kjo është një mënyrë tjetër për të thënë se “The Disappearers” ishte një nga përvojat më të rëndësishme të leximit në jetën time të rritur. Më nguli thika thellë në zemër. Ende nuk e kam marrë veten.
Një bonus është se James është natyrshëm qesharak në një mënyrë që Faulkner-i rrallëherë ishte, ndërsa romani i tij ka kaseta të Nirvana-s, Soundgarden-it, Duran Duran-it dhe Prince-it të futura në kasetofonin e vet. Diku rreth faqes 350 më shkoi mendja se “The Disappearers” e vendos James-in pranë kreut të radhës për Çmimin Nobel, një apo dy dekada nga tani.
James jeton në Brooklyn. Është në mesin e të pesëdhjetave dhe autor i pesë romaneve të mëparshme. Ai që nuk duhet humbur është “A Brief History of Seven Killings”, romani shumëzërësh për një atentat ndaj Bob Marley-t. Ai fitoi Çmimin Booker në vitin 2015. Cilësia e tij e jashtëzakonshme rrallë vihet në diskutim, por “The Disappearers” njëkohësisht i ngjan dhe e tejkalon atë.
Në nivelin më bazik, subjekti i “The Disappearers” është i lehtë për t’u përmbledhur. Romani flet për tetë burra të rinj me ngjyrë ose me prejardhje të përzier në Kingston, të cilët mblidhen në fshehtësi, në vitin 1988, për të provuar një pjesë teatrale të rrezikshme: “Fortune and Men’s Eyes” të John Herbert-it, të vitit 1967, një vepër për jetën në burg, poshtërimin dhe aktet seksuale, si ato të dëshiruara, ashtu edhe ato të padëshiruara. Një personazh e quan atë “‘Lord of the Flies’ me njerëz të rritur”. Shumica, në mos të gjithë aktorët, janë homoseksualë që e fshehin orientimin e tyre.
Një provë teatrore sulmohet nga një turmë homofobe në një skenë me dhunë përvëluese — dhëmbët shpërndahen si diamante, kockat thyhen, sytë nxirren. Në Xhamajkën e asaj kohe, sulmuesit trajtohen si heronj. Ky episod, thuajse një novelë më vete, rrëfehet nga këndvështrimi i grabitqarëve dhe funksionon si goditja e parë që shpërndan topat në një lojë bilardoje.
Më pas ndjekim një grusht personazhesh përpara dhe prapa në kohë, kryesisht përmes letrave, ditarëve dhe intervistave. Deri në fund të romanit, disa prej këtyre “topave” ose janë çarë, ose kanë fluturuar krejtësisht jashtë tavolinës dhe kanë përfunduar në qoshe të largëta e të mjera të botës.
Ky është një roman profan për seksin homoseksual, një libër që e gjen qendrën e gravitetit në nivelin e ijëve; por është njëkohësisht edhe një roman i shenjtë — aq visceral sa të krijon përshtypjen se heteroseksualët po ecin të përgjumur gjatë gjithë jetës së tyre.
Më vjen mirë që John Rechy, autori i “The Sexual Outlaw”, një rrëfim sfidues jofiksional për skenën e nëndheshme homoseksuale të Los Anxhelosit në vitet 1970, është ende gjallë për ta lexuar. Në mënyra të thëna dhe të pathëna, romani i James-it është shkruar edhe në nderim të librit të tij. Një personazh sugjeron se Rechy do t’i shihte homoseksualët e sotëm si po aq të mërzitshëm sa kartolinat sentimentale të Hallmark-ut që ecin mbi dy këmbë.
Romani rrëfehet me një gjuhë të vrazhdë, të drejtpërdrejtë dhe elektrizuese: me ato fjalorë më të errët që zakonisht i mbajmë të fshehur. Është një libër i vështirë për t’u diskutuar në një gazetë familjare. Njeriu ndihet si Norman Mailer-i, i detyruar të përdorte fjalën zëvendësuese “fug” në “The Naked and the Dead”, ose si anëtari i bandës së rrugës në “West Side Story” që i bërtet oficerit Krupke: “Krup you!”
Mund ta quash gjuhën e James-it zhargon, po deshe. Carl Sandburg e përkufizoi zhargonin si “gjuhë që përvesh mëngët, pështyn në duar dhe i futet punës”. Por këtu nuk janë duart vendi ku pështyhet.
Është e vështirë të flasësh për këtë roman edhe sepse ekzistojnë të paktën dy duzina mënyrash për ta kapur dhe interpretuar.
Është një libër për kolonializmin dhe rolet seksuale aktive e pasive; për mënyrën se si kultura popullore, veçanërisht muzika, mund të përmbysë jetë; për dhunën, mëshirën, neverinë, turpin, mërgimin dhe hakmarrjen; për natyrën e Xhamajkës dhe mungesën e saj vrastare të ironisë; për etërit dhe bijtë, letërsinë homoseksuale dhe ndjenjën homoseksuale; për fuqinë që, herë pas here, gjendet në nënshtrim dhe për pyetjen se kush shtypet në këtë botë dhe kush është ai që shtyp. Është një roman për refuzimin nga familja dhe shoqëria. Dhe për mënyrën se si Bibla është përdorur për të legjitimuar shkatërrimin e homoseksualëve.
Është gjithashtu një roman për AIDS-in, një libër për vdekjen në vetmi. Zhdukja e burrave homoseksualë është një nga kuptimet e shumta të titullit.
Një burrë xhamajkan i sofistikuar, Havelock Titus, ndiqet prapa në kohë deri në Universitetin e Oksfordit, ku studioi dhe u kthye në një lodër seksuale për një grup të rinjsh aristokratë të pamëshirshëm. Ai flet për “ligësinë” në sallat e vjetra të ngrënies. Ishte i pranishëm në provën fatale dhe turpërohet që iku. Ishte ndër pacientët e hershëm me AIDS. Kujton ditët kur një burrë mund të masakrohej vetëm sepse mbante hije sysh.
Ky roman nuk ka asnjë grimcë sentimentalizmi të ëmbëlsuar, por një lloj butësie e lindur arrin megjithatë të depërtojë. Një narrator mendon:
“Askush nuk i kishte thënë se dëshira për t’u mbajtur në krahë, për t’u puthur dhe për të qenë në mendjen e dikujt ishte diçka njerëzore, jo thjesht diçka femërore. Askush nuk ia ka thënë këtë asnjë burri apo gruaje në këtë vend. Askush nuk ma tha as mua.”
Idetë kanë rëndësi në një vepër letrare, por nëse libri nuk është i gjallë, ato nuk vlejnë asgjë. Ja disa vëzhgime për atë që ndien ndërsa rrokullisesh brenda botës së “The Disappearers”.
Një narrator xhamajkan kapet pas aq sa mundet prej kulturës së bollshme amerikane, duke kërkuar arratisje nga realiteti i varfër i jetës së tij. Ka një odë madhështore kushtuar lavdisë së të pasmeve të Bruce Springsteen-it — “pikërisht mbi vijën e të çarës do të ketë një njollë djerse në formën e një V-je të përsosur” — dhe fantazi për një skenar ku Don Johnson, Pierce Brosnan dhe Mark Harmon merren secili me pjesë të ndryshme të anatomisë së narratorit.
Mund t’i analizoja me faqe të tëra këto shpërthime fjalësh pa pushim. Gjithmonë është diku një djalosh që masturbon në ekstazë.
Pastaj proza ngrihet në regjistra më të lartë.
James e kupton në nivel instinktiv pse muzika ka kaq shumë rëndësi në jetët tona, por zotëron njëkohësisht edhe kënaqësinë obsesive të koleksionistit të vinileve për hollësitë më të imta.
“Ndjehem si kënga e fundit në një disk të Joy Division-it”, është një koment aspak i pazakontë.
Një personazh i është larguar reggae-s, pjesërisht sepse “djemtë që ma bënë jetën ferr në shkollën e mesme e pëlqenin Peter Tosh-in”, dhe është kthyer nga grupet amerikane të grunge-it.
“Djem të bardhë të trishtuar nga Seattle-i”, deklaron ai, “po më mësojnë si të jetoj.”
Muzika ishte gjëja e parë, thotë ai, që ia ktheu dashurinë.
Ai priret të mendojë përmes vargjeve të këngëve, sepse ato ishin fjalët e para që depërtuan vërtet tek ai. Muzika e ndez nga euforia: dëshiron të çajë lëkurën e vet dhe të zvarritet jashtë saj. Por muzika gjithashtu mund “të të dojë fort dhe të të lërë më keq nga ç’të gjeti”.
Materiali kulturor vazhdon të ngrihet.
Disa nga narratorët janë kaq natyrshëm të kulturuar sa James fut fshehurazi në roman një turne kritik të zgjuar dhe pa pompozitet nëpër letërsinë homoseksuale, nga E.M. Forster dhe Jean Genet, te James Baldwin, Paul Monette dhe Edmund White.
Këta të rinj e kanë marrë dijen ashtu siç na ka treguar Ta-Nehisi Coates se e mori të vetën: “nga tri fletëkërkesa bibliotekare njëherësh”.
Romani argumenton se Trollope është më i mirë se Dickens-i, sepse është më politik, dhe se Auden është më i mirë se Eliot-i, sepse “Eliot po të flet nga lart, ndërsa Auden po flet me ty”.
Edhe pse nuk përmendet, ky roman do t’i shtyjë disa lexues t’i rikthehen poemës së sinqertë erotike orale të Auden-it, “The Platonic Blow”, shpesh të lënë jashtë botimeve popullore të veprës së tij, e cila, ashtu si James, e vendos dëshirën homoseksuale brenda një tradite të gjatë intelektuale.
Shkrimi për seksin është inkandeshent. Faqet janë të mbushura me prezervativë, lubrifikant K-Y, komplete për klizma dhe gjak.
Pothuajse asgjë nga ky material nuk mund ta citoj këtu — me përjashtim të vargjeve si “Unë jam kauboji i ngazëllyer me këmbët hapur” — por James e përdor rrëkenë e skenave seksuale, në biblioteka, urinare publike, lëndina të rregulluara, shtëpitë e të panjohurve apo partnerëve rastësorë, për ta shkundur deri në themel vetë gjendjen njerëzore.
Mprehtësia është e domosdoshme për të kuptuar, dhe në “The Disappearers” James e shpërndan atë pa u munduar.
Është lëngu i limonit të gjelbër që pret djersën e natës.
Për kulturën e leximit dhe pakënaqësitë e saj:
“Të merrje një libër me vete në një festë nuk ishte aspak aq cool sa mendoja.”
Për takimet romantike:
“A dua vërtet të hyj në shtëpinë e një burri që e rendit pornografinë sipas alfabetit?”
Për negociatat se cilat akte seksuale lejohen:
“Nuk ke pse të hash çdo gjë që ndodhet në kovën e KFC-së.”
Për pijet e mëngjesit:
“Kafeja më bën të mendoj se njerëzit më janë vënë pas.”
Aftësia e tij për vëzhgim të afërt duket kudo.
Një burrë “bën atë gjënë që e bëjnë vetëm xhamajkanët: tregon përpara duke nxjerrë buzët”.
Nuk e di më se çfarë do të thotë fjala “woke”, por “The Disappearers” nuk është i tillë — ose, nëse është, fluturon njëkohësisht poshtë dhe mbi atë diskurs.
Ndërsa romani ecën përpara, një personazh merr drejtimin e shtëpisë funerale të të atit dhe dalëngadalë çmendet.
Dy të tjerë zhduken pas natës së dhunës dhe nis kërkimi për ta.
Një prej narratorëve është një burrë që duhej të ishte i pranishëm atë natë, por, në mënyrë të dyshimtë, nuk ishte.
Në periferi të romanit qëndron një figurë e mirëpozicionuar, por e tërhequr, në stilin e Gatsby-t, me emrin Paul Royale, i cili në heshtje u vjen në ndihmë burrave homoseksualë në krizë, por që përshkruhet gjithashtu si një njeri që manipulon të mitur, shfrytëzon djem dhe është i fiksuar pas përmasave trupore.
Royale mund të kishte dalë edhe nga novela “Death in Venice” e Thomas Mann-it, për idealizimin e djemve të rinj nga një intelektual i ndrydhur.
Ky do të jetë një rol për të cilin aktorët do të luftojnë nëse romani bëhet film.
James punon pikërisht në skajet e nënvetëdijes së tij dhe kërkon pareshtur thelbin e gjërave.
Këtu dallon ngritjen e ngadaltë të personazheve dhe jehonën e temave që tingëllojnë mes tyre.
Janë të pranishme edhe ato pasazhe të mërzitshme që, në mënyrë të çuditshme, janë shpesh thelbësore për romanet e mëdha.
Një fjali e James-it mund ta marrë gjithë fuqinë e saj nga një fjali që ka ardhur 85 faqe më herët.
Asnjë cep i përvojës njerëzore nuk lustrohet apo rrumbullakohet.
Disa nga ironitë janë të ngritura në një frekuencë aq të lartë, sa vetëm një qen mund t’i dëgjojë.
Këtu është pika ku një kritik zakonisht përmend një apo dy të meta, me shpresën që të ruajë besueshmërinë.
Në disa momente, skenat më janë dukur të tepruara, në një stil që mund të përshkruhej si Zorro që takohet me Tarantino-n. Këta personazhe, në fund të fundit, kanë konsumuar shumë anime.
Në rastin e njërit prej aristokratëve britanikë, James është tepër i drejtpërdrejtë.
Një ose dy herë jam humbur dhe nuk kam qenë i sigurt se kush po fliste.
Në këtë pikë jam në të njëjtën anë me Nadine Gordimer-in, e cila thoshte se nuk e shqetësonte të mbetej herë pas here e hutuar.
Në fund, gjithçka bashkohet.
Këto janë mëkate të falshme.
Patricia Highsmith, ndikimi i zymtë i së cilës ndihet në këtë roman, ka shkruar se “për shkak të asaj që kanë kaluar, të gjithë homoseksualët janë vëllezër gjaku përtej kohës”.
James, një shofer kamioni në distancë të gjatë i shpirtit njerëzor, e gdhend këtë ide në kraharorin e romanit të tij.
Ti nuk e përfundon “The Disappearers”.
“The Disappearers” të përfundon ty.
THE DISAPPEARERS
Nga Marlon James
Riverhead | 616 faqe | 32 dollarë
Dwight Garner është kritik letrar i The New York Times që nga viti 2008; më herët, për një dekadë, ka qenë redaktor në Book Review.
