Shkëputja e vetëdijes nga trupi është një motiv që përsëritet në përvojat pranë vdekjes.
Kur zemra pushon së rrahuri, në tru vazhdojnë të ndodhin shumë procese. Disa prej tyre të kujtojnë efektet e drogave – dhe madje mund të shpjegojnë përvojat pranë vdekjes.
Suedezja Anna Bågenholm po bënte ski kur ndodhi aksidenti. Ishte maji i vitit 1999. Mjekja u rrëzua dhe ra me kokë poshtë në një përrua të ngrirë. Bågenholm u shty nën shtresën e akullit dhe trupi i saj mbeti i bllokuar mes dy shkëmbinjve. Megjithatë, pati një rrethanë fatlume: koka e saj ndodhej në një xhep ajri nën akull, kështu që ajo mund të merrte frymë. Por shoqëruesit e saj nuk mundën ta nxirrnin.
Në orën 18:27 ata bënë thirrjen e emergjencës. Në orën 19:40, një ekip shpëtimi arriti ta çante shtresën e akullit me një sharrë rrethore dhe ta nxirrte gruan. Në atë moment, ajo kishte tashmë 40 minuta pa ndjenja.
Kur, pak pas orës 21:00, mbërriti me helikopterin e shpëtimit në Klinikën Universitare të Tromsø-s, temperatura e trupit të saj kishte rënë në vetëm 14,4 gradë Celsius, bebëzat i kishte të palëvizshme, zemra nuk i rrihte më dhe aktiviteti elektrik i trurit nuk mund të regjistrohej më.
Gruaja ishte klinikisht e vdekur.
Deri këtu, një histori tragjike.
Por historia e Anna Bågenholm nuk përfundoi aty. Sepse mjekët nuk hoqën dorë nga gruaja, e cila në atë kohë ishte 29 vjeçe.
Një ekip prej më shumë se 100 mjekësh dhe punonjësish arriti më në fund ta reanimonte Bågenholm-in.
Dhe jo vetëm kaq: gruaja nuk pësoi dëmtime fizike të përhershme nga kjo ngjarje ekstreme. Vetëm gjashtë muaj më vonë ajo u kthye në punën e saj si mjeke.
Rasti i Bågenholm-it u publikua në revistën prestigjioze shkencore “The Lancet” dhe hyri në historinë e mjekësisë. Ndër të tjera, ai tregon se, në kushte të caktuara, është e mundur që njerëz të konsideruar të vdekur të rikthehen në jetë.
Por si është e mundur kjo?
Përse vazhdojnë të raportohen raste reanimimi?
Në vitin 2011, për shembull, mjekë japonezë rikthyen në jetë një grua të re, zemra e së cilës, pas një mbidoze droge, kishte pushuar së rrahuri për disa orë.
Në vitin 2019, britanikja Audrey Schoeman mbijetoi pasi pësoi një arrest kardiak gjatë një ecjeje në Pirenej dhe qëndroi për gjashtë orë pa rrahje të zemrës së saj.
Përse disa njerëz që janë duke vdekur mund të shpëtohen nga vdekja dhe çfarë është saktësisht procesi i vdekjes?
VALA GJIGANTE NË TRU
Kur një njeri vdes, ai është i vdekur. Nuk merr më frymë, zemra nuk i rreh më, nuk reagon më. Fund. Gjithçka ka mbaruar.
Por, sado përfundimtare të duket gjendja e trupit kur shihet nga jashtë, brenda tij ndodhin shumë procese gjatë kohës pasi zemra ka pushuar së rrahuri – dhe kjo vlen veçanërisht për trurin.
Shkencëtarët po i studiojnë këto procese. Ata monitorojnë aktivitetin e qelizave të trurit, zbulojnë ngjashmëri me proceset biokimike që ndodhin gjatë përjetimeve të shkaktuara nga drogat dhe ndërtojnë teori që mund të japin shpjegime biologjike madje edhe për fenomene që tingëllojnë kaq ezoterike sa përvojat pranë vdekjes.
“Vdekja është një proces metabolik”, thotë Jens Dreier.
Ai është neurolog në Charité të Berlinit dhe, për shkak të punës së tij në repartin e kujdesit intensiv neurologjik, i është dashur mjaft shpesh të shohë qeliza nervore duke vdekur.
Në këtë repart, pacientët që kanë pësuar hemorragji cerebrale dhe ndodhen në koma duhet të monitorohen me shumë kujdes. Në sipërfaqen e trurit të tyre gjenden ende mbetje gjaku. Produktet toksike që krijohen nga shpërbërja e këtyre mbetjeve të gjakut rrezikojnë furnizimin me energji të qelizave të trurit që ndodhen poshtë tyre.
Si pasojë e qarkullimit të pamjaftueshëm të gjakut mund të ndodhin goditje në tru.
Për ta parandaluar këtë, mjekët vendosin gjashtë elektroda mbi trurin e pacientit. Në këtë mënyrë regjistrohen ndryshimet elektrike dhe mjekët paralajmërohen sapo fillon të zhvillohet një goditje në tru.
Kjo shfaqet në formën e valëve karakteristike të shkarkimeve elektrike të qelizave të trurit.
Në rastin më të mirë, mjekët mund ta parandalojnë goditjen në tru.
Por pacientët jo gjithmonë mbijetojnë.
Në këto raste, elektrodat e vendosura në tru vazhdojnë të regjistrojnë proceset elektrofiziologjike.
Pra, ato regjistrojnë atë që ndodh gjatë minutave të vdekjes.
“Përfytyroni një qelizë të shëndetshme të trurit, e cila në brendësi ka ngarkesë negative, ndërsa nga jashtë ekziston një ngarkesë pozitive”, nis Jens Dreier të shpjegojë funksionimin normal të trurit.
Kur ndodh një impuls nervor, i ashtuquajturi potencial veprimi, hapen kanale shumë të vogla në membranën qelizore.
Disa jone natriumi me ngarkesë pozitive hyjnë në brendësi të qelizës dhe qeliza depolarizohet.
Brenda një milisekonde, disa jone kaliumi me ngarkesë pozitive dalin nga qeliza dhe ajo ripolarizohet.
Ky është një proces që zhvillohet gjithmonë vetëm në një zonë të vogël të qelizës nervore, por është jashtëzakonisht i rëndësishëm: depolarizimi dhe ripolarizimi formojnë bazën e gjuhës me të cilën komunikojnë qelizat nervore.
Më pas, jonet e natriumit dhe të kaliumit rikthehen në pozicionet e tyre me ndihmën e pompave të membranës qelizore, në mënyrë që gjendja normale të rivendoset vazhdimisht dhe qeliza të jetë sërish shumë shpejt e gatshme për të funksionuar.
Që 150 vjet më parë, mjeku anglez Richard Caton tregoi në eksperimente me kafshë se proceset elektrofiziologjike në nivel qelizor mund të shkaktojnë ndryshime të rregullta, në formë valësh, të potencialeve elektrike në rajone të tëra të trurit.
Gjatë gjumit, për shembull, shfaqen valë karakteristike të trurit, ndër të tjera në fazat e ëndrrave të gjumit REM.
Edhe gjatë krizave epileptike ose kur kërcënon një goditje në tru mund të regjistrohen valë cerebrale, por nga natyra e tyre ato ndryshojnë në mënyrë themelore nga valët normale, të vogla të trurit.
Ato janë gjigante.
Në vitin 2018, Jens Dreier dhe ekipi i tij zbuluan këto valë gjigante edhe te pacientët që po vdisnin.
“Ndërsa gjatë një potenciali veprimi disa jone natriumi hyjnë në mënyrë të kontrolluar në brendësi të qelizës, gjatë valës gjigante hapen të gjitha portat: jonet e natriumit dhe të kalciumit, si edhe uji, hyjnë në sasi masive në qelizë, jonet e kaliumit dalin në sasi masive dhe qelizat nervore fryhen si tullumbace.”
VDEKJA ËSHTË NJË PROCES METABOLIK
Megjithatë, gjatë një arresti kardiovaskular kjo nuk ndodh menjëherë.
Fillimisht, qelizat nervore vazhdojnë të jenë të ngarkuara elektrikisht dhe aktiviteti i tyre madje mund të rritet disi.
Pas disa dhjetëra sekondash, ato e “kuptojnë” se po mbeten pa oksigjen.
Pothuajse të gjitha humbasin njëkohësisht aktivitetin e tyre normal.
Në këtë gjendje, qelizat nervore mund të qëndrojnë për disa minuta.
Por në fund ato kalojnë përsëri në një gjendje ngacmimi.
Vala gjigante përhapet ngadalë nëpër tru dhe, në zonat ku arrin, nis procesin e shkatërrimit të qelizave.
Në fazën fillestare, megjithatë, vala gjigante është ende e kthyeshme.
Fakti që vdekja nuk është si një çelës që thjesht fiket, por është një proces metabolik, është gjithashtu një nga arsyet që Anna Bågenholm mundi t’i mbijetonte aksidentit me ski pa dëmtime të përhershme.
Sepse metabolizmi ngadalësohet shumë kur trupi ftohet.
Për këtë arsye, qelizat e trurit të gruas, trupi i së cilës ishte ftohur jashtëzakonisht shumë, konsumonin më pak oksigjen dhe glukozë.
Por përse ndodh kjo valë?
Dhe a është ajo shpjegimi për një nga fenomenet më të çuditshme që disa njerëz përjetojnë kur gjenden përballë vdekjes – përvojën pranë vdekjes?
Jens Dreier mendon se është e mundur që vala të ndikojë në përvojat pranë vdekjes, por thekson se këtu ka ende shumë spekulime.
“Pak para vdekjes ndodhin jashtëzakonisht shumë gjëra në tru; me matjet elektrofiziologjike nuk mund t’i dallojmë të gjitha.”
Vala gjigante mund të shfaqet edhe gjatë sëmundjeve të ndryshme neurologjike, përfshirë aurën e migrenës, por në këto raste zakonisht është e padëmshme.
Shumë pacientë gjatë një aure të tillë shohin dukuri të ndryshme drite.
Sipas Dreier-it, vala mund të ketë pra një rol edhe në shfaqjet e dritës që raportohen gjatë përvojave pranë vdekjes.
Në përgjithësi, ai beson se përvojat pranë vdekjes mund të shpjegohen me metoda të shkencave natyrore.
“Ndodhin kaq shumë procese në tru; çlirohen neurotransmetues, aktiviteti ndryshon në mënyrë dramatike dhe në fillim madje mund të rritet. Me shumë gjasa, pikërisht në këto procese ndodhet shkaku i përvojave pranë vdekjes.”
Por, sipas tij, ndoshta nuk luan rol vetëm vala gjigante, por edhe proceset që ndodhin përpara shfaqjes së saj – ose rikuperimi që pason një reanimim.
PËRVOJAT PRANË VDEKJES NË LINDJE DHE NË PERËNDIM
Një nga karakteristikat më të rëndësishme të këtyre përvojave është ndjenja e shkëputjes nga trupi.
Disa njerëz tregojnë se kanë mundur të fluturojnë; të tjerë thonë se e kanë parë veten nga jashtë ose e kanë vëzhguar trupin e tyre nga një distancë.
Shpesh përmendet një tunel, nëpërmjet të cilit personi ecën drejt dritës.
Ngjarje nga jeta e kaluar kalojnë para syve.
Shumë njerëz ndiejnë një paqe të thellë të brendshme.
Ata tregojnë për ekzistenca të panjohura ose “qenie” që u japin kurajë dhe sillen mirë me ta.
Përvoja pranë vdekjes raportohen nga njerëz në të gjitha kontinentet dhe kulturat – dhe ato ngjasojnë mes tyre.
Mistikët shohin në këtë fakt një dëshmi se ekziston një vetëdije më e lartë, një jetë pas vdekjes.
“Raportimet ngjasojnë shumë me njëra-tjetrën”, thotë Charlotte Martial.
Ajo është studiuese e trurit në Universitetin e Liège-it dhe ka mbledhur e analizuar dëshmi nga e gjithë bota.
“Megjithatë, ekzistojnë disa dallime: në kulturën perëndimore flitet shpesh për një kalim drejt dritës, ndërsa në raportimet nga India përmendet më shpesh një lumë i madh që simbolizon kalimin.”
Pra, përvojat ndikohen nga kultura.
Këtë e konfirmojnë edhe studimet e realizuara nga sociologia Ina Schmied-Knittel.
Ajo ka krahasuar rrëfimet për përvojat pranë vdekjes të njerëzve nga Republika Demokratike Gjermane, Gjermania Lindore, me ato të njerëzve nga Republika Federale e Gjermanisë, Gjermania Perëndimore.
Edhe këtu pasqyroheshin botëkuptimet e ndryshme të njerëzve.
Personat nga Gjermania Perëndimore raportonin më shumë për “gjendje emocionale të këndshme dhe përmbajtje religjioze-transcendente”, ndërsa përvojat në Gjermaninë Lindore ateiste kishin më shumë një karakter “emocionalisht negativ” dhe ishin “të ngjyrosura nga motive më neutrale, më abstrakte ose më pak transcendente, siç janë për shembull përvojat e tunelit”.
Por si krijohen në të vërtetë këto ndjesi?
Studiuesja e trurit Martial dhe bashkëpunëtorët e saj po kërkojnë përgjigjen te përdoruesit e drogave.
Sepse disa prej tyre duan të përjetojnë pikërisht atë që karakterizon përvojat pranë vdekjes: shkëputjen e vetëdijes nga trupi ose vështrimin drejt një bote tjetër, përtej kësaj bote.
Dhe me sa duket, kjo funksionon.
“Një ose dy njerëz më kanë thënë – dhe unë vetë i kam thënë vetes: Kështu duhet të jetë të vdesësh. Dhe, oh, sa argëtuese do të jetë”, i kishte shpjeguar, për shembull, përdoruesi i drogave Gerald Heard një studiuesi pas një përvoje psikodelike.
HALUCINOGJENËT DHE PËRVOJAT PRANË VDEKJES
“Ne i kemi analizuar semantikisht raportimet për përvojat pas konsumimit të 165 substancave. Ketamina, halucinogjeni Salvia divinorum dhe substanca aktive si DMT-5, LSD-ja dhe psilocibina, të cilat ndikojnë në sistemin e serotoninës, shkaktuan përvoja të tilla”, thotë Martial.
Nëse ndjesitë janë kaq të ngjashme, është e natyrshme të mendohet se edhe shkaqet mund të jenë të ngjashme.
Me sa duket, gjatë përdorimit të drogave çlirohen neurotransmetues të ngjashëm me ata që çlirohen në tru gjatë situatave kërcënuese për jetën.
Martial dhe kolegët e saj patën gjithashtu mundësinë të bisedonin për këto përvoja me njerëz që kishin përjetuar si një përvojë reale pranë vdekjes, ashtu edhe një përvojë të ngjashme të shkaktuar nga droga.
“Gjatë përvojave psikodelike, përshtypjet vizuale ishin më të gjalla”, thotë ajo.
“Ndërsa gjatë përvojave pranë vdekjes, përvojat jashtë trupit ndodhnin më shpesh dhe ishin më intensive.”
Me sa duket, në të dyja rastet përfshihen sisteme të ngjashme neurotransmetuesish.
Por fakti që përvojat nuk janë plotësisht identike tregon gjithashtu se sa komplekse janë proceset neurofiziologjike.
Megjithatë, mbetet edhe një pyetje tjetër:
Përse në trurin e njerëzve që po vdesin zhvillohen procese kaq komplekse sa të krijohen përvoja kaq të pazakonta?
A ekziston ndoshta vërtet një vetëdije më e lartë, në të cilën kalon personi që po vdes?
Një botë e përtejme, ku të gjithë takohen përsëri?
Studiuesit e trurit mund t’i shpjegojnë këto fenomene edhe pa supozuar ekzistencën e diçkaje të mbinatyrshme ose të një vetëdijeje jashtë trupit.
Për ta, mjafton evolucioni.
Studiuesi i trurit Daniel Kondziella, nga Klinika Universitare në Kopenhagë, ka propozuar një teori të tillë.
“Dhjetë deri në 20 për qind e atyre që i kanë mbijetuar një arresti kardiak raportojnë përvoja pranë vdekjes; katër deri në tetë për qind e popullsisë së përgjithshme kanë përjetuar një të tillë”, thotë ai.
Sipas tij, kjo është një dukuri relativisht e rrallë, por megjithatë tepër e shpeshtë për t’u hedhur poshtë si raste të izoluara apo fantazi.
Dhe duke qenë se raportime të tilla ekzistojnë në të gjitha kulturat, ai mendon se ato mund të kenë madje një përfitim biologjik.
“Nëse është kështu, një vështrim në biologji mund të na japë një shpjegim”, thotë Daniel Kondziella.
Ai i referohet fenomenit të tanatozës, pra gjendjes së shtangies nga frika ose shtirjes si i vdekur.
Kur një brumbull, një gjarpër ose një oposum ndihen të zënë në kurth, ata shtiren sikur kanë vdekur.
Kafshët kurrizore shpesh i hapin sytë shumë dhe nxjerrin gjuhën jashtë, ndërsa një brumbull nuk lëviz më asnjë këmbë.
Ata qëndrojnë si të vdekur deri sa duket se rreziku ka kaluar.
Në këtë mënyrë rrisin shanset për mbijetesë.
Një kërkim në literaturën shkencore tregoi se tanatoza shfaqet në të gjitha grupet kryesore të botës shtazore.
Studiuesit gjetën gjithashtu raportime të njerëzve që kishin mbijetuar dhe të cilët, përballë vdekjes ose një rreziku të madh – për shembull gjatë përballjeve me luanë apo arinj, gjatë vrasjeve masive në Holokaust, gjatë sulmit në ishullin norvegjez Utøya në vitin 2011 dhe gjatë të shtënave në një klub nate në Orlando në vitin 2016 – ose ishin shtirur si të vdekur, ose kishin përjetuar përvoja pranë vdekjes.
“Lidhja mes tanatozës dhe përvojave pranë vdekjes nuk mund të provohet lehtësisht dhe pa asnjë dyshim”, thotë Kondziella.
Por të dyja fenomenet përjetohen nga njerëzit në situata ku jeta e tyre është në rrezik.
“Disa njerëz, përballë një rreziku të madh, shtiren me vetëdije sikur kanë vdekur. Të tjerë, nga ana tjetër, kalojnë në një gjendje shkëputjeje nga trupi i tyre, gjë që i ndihmon ta përballojnë më mirë situatën.
Për mua nuk është e rëndësishme nëse kanë mbijetuar falë një shtangieje të vetëdijshme nga frika apo sepse kanë qëndruar të palëvizshëm ndërkohë që vetëdija e tyre është shkëputur nga trupi.
Çështja thelbësore është se ata kanë mbijetuar”, shpjegon Kondziella.
Sot, sipas tij, njerëzit hasin shumë më rrallë situata kërcënuese për jetën në të cilat tanatoza ose një përvojë pranë vdekjes do të mund të kishin një funksion të dobishëm.
Por kjo nuk është një kundërargument.
“Ekzistojnë shumë mbetje të evolucionit që sot nuk kanë më ndonjë funksion të dobishëm. Por përvoja pranë vdekjes dhe shkëputja e perceptuar nga trupi mund të shpjegohen biologjikisht në situata të caktuara. Dhe kjo është ajo që ka rëndësi për shkencëtarët e natyrës.”
Burimi: F.A.S.
