Paneli “Breaking Point: The International Order Between Reform and Destruction” mblodhi përfaqësues të fuqive të mëdha dhe të mesme për të diskutuar një pyetje thelbësore: a ka marrë fund rendi i vjetër ndërkombëtar dhe çfarë po e zëvendëson atë? Në qendër të debatit ishin reforma e sistemit shumëpalësh, roli i OKB-së, ndarja e barrës mes aleatëve, luftërat aktive dhe çështja e llogaridhënies në një epokë të re gjeopolitike.
Nga perspektiva evropiane te ajo amerikane, nga Lindja e Mesme te Amerika Latine, panelistët theksuan se bota po kalon një periudhë tranzicioni të rrezikshme, ku balanca mes rregullave dhe fuqisë po riformësohet. Debati nxori në pah dallimet e qarta mes palëve, por edhe një pikë të përbashkët: nevoja urgjente për ta përshtatur rendin global me realitetet e reja.
Moderatori:
Zonja dhe zotërinj, ju lutem uluni në vendet tuaja. Do të vazhdojmë programin pas një çasti. Ju lutem, uluni në sallën kryesore të konferencave. Faleminderit.
Tani, ju lutem mirë se vini në skenë redaktorin dhe kryeredaktorin e revistës “The Economist”. Kam një dhuratë për ju. Mirëdita — a funksionon mikrofoni?
Moderatori:
Po, mirëdita të gjithëve. A mund t’ju kërkoj të uleni, ose të paktën të qetësoheni? Sepse tani do të vazhdojmë nga ai fjalim i jashtëzakonshëm hapës i Kancelarit Merz, për të diskutuar nëse — pyetja jonë për këtë panel — rendi ndërkombëtar është midis reformës dhe shkatërrimit.
Mendoj se e kemi kuptuar në një farë mënyre se diçka themelore ka ndryshuar. Ata prej jush që ishin këtu një vit më parë e patën një ide për këtë me fjalimin e Zëvendëspresidentit Vance. Por tani, mendoj se të gjithë e dimë se rendi i vjetër ka ikur.
Sapo e dëgjuam Kancelarin Merz të thoshte se rendi — sado i mangët të ketë qenë — nuk ekziston më. Kemi hyrë në një epokë të shënuar sërish nga pushteti dhe politika e fuqive të mëdha. Kjo ishte ajo që na tha Kancelari gjerman.
Muajin e kaluar, siç e dini, shumë prej jush e kanë parë Kryeministrin Carney të Kanadasë ta quante këtë një “përçarje”. Dhe pak para se të hipte në avionin e tij për të ardhur këtu e për të na folur nesër, Sekretari Rubio tha: “Bota e vjetër ka ikur. Ne jetojmë në një epokë të re gjeopolitike”.
Pra, mund ta lëmë mënjanë pyetjen nëse rendi i vjetër ka mbaruar — ai ka mbaruar. Pyetja është: cilat janë karakteristikat e rendit të ri? Ku po shkon? Dhe si mund ta formësojmë?
Për këtë, kemi një panel jashtëzakonisht të shquar — fuqitë e mëdha dhe fuqitë e mesme — dhe nuk do të identifikoj se kush vjen nga cili. Por ata do të na ndihmojnë ta diskutojmë.
Panelistët:
-
Kaja Kallas, nënkryetare dhe Përfaqësuese e Lartë për Punët e Jashtme e Komisionit Evropian. Mirë se vini.
-
Princi Faisal, ministër i Jashtëm i Mbretërisë së Arabisë Saudite.
-
Gjeneralmajor Pedro Anulfo Sánchez Suárez, ministër i Mbrojtjes Kombëtare i Kolumbisë.
-
Dhe së fundmi, por jo më pak i rëndësishëm: Ambasadori Michael Waltz, ambasador i Shteteve të Bashkuara në OKB dhe ish-këshilltar i Sigurisë Kombëtare i Presidentit Trump.
Pra, kemi fuqitë e mëdha, fuqitë e mesme, dhe të ardhmen që po ndërtohet nga të gjithë ju. Le të fillojmë.
PJESA 1 – “A ka ikur bota e vjetër?”
Moderatori (drejtuar Kaja Kallas):
Kaja, së pari: a jeni dakord që bota e vjetër ka ikur? Dhe së dyti: si do t’i përshkruanit karakteristikat e botës së re në të cilën po hyjmë?
Kaja Kallas:
Po. Do të bëja një hap pas dhe do të mendoja pse u vendos ky rend botëror herën e parë. U vendos sepse ideja ishte të mos kishte luftëra.
Nëse mendoni për Lidhjen e Kombeve pas Luftës së Parë Botërore, ajo nuk funksionoi — dhe pati luftë. Pastaj, pas Luftës së Dytë Botërore, krijuam Kombet e Bashkuara, që të mos kishte luftëra. Por sot jemi këtu dhe kemi shumë luftëra që po ndodhin.
E kundërta e rendit botëror të bazuar në rregulla është tirania dhe luftërat. Dhe kjo është qartësisht ajo ku jemi tani.
Sa herë që kemi pasur kriza të mëdha ndërkombëtare, kemi parë se kemi zhvilluar edhe ligjin ndërkombëtar. Por tani duhet të shohim përpara: si e formësojmë botën e re?
Një gjë që mungon — mendoj — është llogaridhënia. Rregullat janë aty: Karta e OKB-së, parimet. Por çfarë ndodh nëse dikush i shkel? Llogaridhënia nuk po funksionon. Këshilli i Sigurimit nuk po funksionon siç duhet. OKB-ja nuk e pasqyron botën siç është sot.
Duhet ta shfrytëzojmë këtë mundësi për ta zhvilluar sistemin, sepse shumica e vendeve duan një rend të bazuar në rregulla — duan rregulla për mënyrën si bashkëveprojmë me njëri-tjetrin.
PJESA 2 – Perspektiva jashtë Evropës
Moderatori (drejtuar Princit Faisal):
Ndonjëherë, kur jam në pjesën tuaj të botës, njerëzit më thonë: “Ju evropianët vazhdoni të flisni për fundin e rendit të vjetër, por për ne ai realitet ka qenë gjithmonë tjetër. Ju thjesht keni jetuar në një flluskë komode transatlantike.” Po e ekzagjeroj pak, por a ka diçka të vërtetë këtu? A është ky debat kryesisht evropian/transatlantik?
Princi Faisal:
Fakti që ky diskutim tani është në plan të parë pasqyron, në një masë, këndvështrimin eurocentrik. Rendi doli nga krizat në Evropë: Lufta e Parë Botërore dhe Lufta e Dytë Botërore — ato na dhanë OKB-në dhe themelet e këtij rendi.
Por realiteti është se shumë prej nesh e kanë parë shpërbërjen e rendit të bazuar në rregulla shumë kohë para kësaj krize të fundit. Kam qenë i inkurajuar që biseda më në fund po nxjerr në pah se sistemi nuk po funksionon dhe nuk po jep rezultate.
Shumë prej nesh e kemi besuar këtë për më shumë se një dekadë. Nëse viti 2014 nuk mjaftoi si “thirrje zgjimi”, sot po e dëgjoj këtë edhe nga fuqitë e mëdha, edhe brenda Evropës, ku për një kohë të gjatë kishte më shumë simbolikë sesa realizëm.
Në një farë mase jam më optimist se vitin e kaluar, sepse bisedat po zhvillohen më të ndershme dhe më transparente — edhe nga ata që ishin mbështetësit më të zjarrtë të sistemit të vjetër.
PJESA 3 – Kolumbia: drogë, klimë, dezinformim
Moderatori (drejtuar Ministrit Sánchez):
Ministër Sánchez, strategjia e re e sigurisë kombëtare në SHBA është artikuluar si një rikthim i doktrinës Monroe — disa e quajnë “doktrina Donroe”. Është një pohim i fortë i pushtetit në hemisferën perëndimore. Si ndiheni për këtë dhe çfarë do të thotë për vendin dhe rajonin tuaj?
Ministri Pedro Anulfo Sánchez Suárez:
Faleminderit. Do të flas në spanjisht për të qenë më i rrjedhshëm.
Së pari, faleminderit për këtë mundësi. Përshëndes në emër të Presidentit të Kolumbisë, Gustavo Petro, i cili nuk mundi të vinte për shkak të një emergjence mjedisore që po përjetojmë. Kjo tregon se ngjarjet në një pjesë të botës ndikojnë gjithë botën.
Kërcënimi i ndryshimeve klimatike është real. Dhe duhet thënë: më shumë njerëz vdesin në SHBA nga problemet e lidhura me drogën sesa nga lufta. Në vendin tonë, që po lufton këtë më shumë se kushdo, mbi 2,000 personel ushtarak dhe policor janë plagosur ose kanë humbur jetën në tre vitet e gjysmë të fundit në luftën kundër drogës.
Drogat janë problem global, shëndetësor dhe ekonomik. Kam qenë në Francë, Spanjë dhe Katar dhe kam parë si ky krim “i heshtur” arrin edhe atje dhe prodhon viktima.
Së dyti, çdo vend — sado i fuqishëm — është i prekshëm nga dezinformimi dhe keqinformimi. Rreziku global thotë se, pas konflikteve ndërshtetërore, dezinformimi është rreziku i dytë më i madh dhe brenda pak vitesh mund të bëhet i pari.
Është shumë e vështirë të zhduket tregtia e drogës sa kohë kërkesa ekziston. Kolumbia është një nga vendet që bën më shumë dhe nuk ka aleat më të mirë se SHBA në hemisferë dhe në botë në luftën kundër krimit të organizuar transnacional.
Kur pamë strategjinë që përmend “Amerikën të parën”, presidenti ynë theksoi se “Amerika” nuk është vetëm SHBA, por i gjithë kontinenti. Së bashku mund të bëjmë më shumë sesa veçmas.
PJESA 4 – SHBA/OKB: “dietë”, reforma dhe multilateralizëm i fokusuar
Moderatori (drejtuar Ambasadorit Waltz):
Tani jeni ambasador në OKB — institucioni që mishëron rendin e vjetër — ndërkohë që administrata juaj flet për një botë të re ku pushteti dhe transaksionet luajnë rol më të madh se rregullat. Si e përballoni këtë?
Ambasadori Michael Waltz:
Jam i lumtur ta trajtoj. Së pari dua të përforcoj atë që tha gjenerali: më shumë amerikanë vdesin nga droga dhe krimi ndërkombëtar sesa në çdo konflikt tjetër. Ideja që SHBA po rivendos lidershipin në hemisferën perëndimore nuk është e re — do ta quaja të vonuar.
Kolumbia dhe SHBA bashkëpunuan mirë në vitet 1990–2000, mposhtën FARC-un dhe kryengritësit narko-rebelë. Sot, kemi banda transnacionale që kanë pushtuar Haitin; SHBA shpenzoi mbi një miliard dollarë në 2024 për t’u përballur. Kemi edhe krizën venezueliane, me mbi 8 milionë refugjatë — më e madhe se Siria — që destabilizoi rajonin. Udhëheqja amerikane është pritur dhe është mirëpritur.
Për pikën më të gjerë: Presidenti ka qenë i qartë — ne duhej ta vinim OKB-në “në dietë”. Reforma ishte e domosdoshme. OKB duhet të kthehet te bazat: paqeruajtja dhe siguria. Problemi është se ka tentuar të bëjë gjithçka për të gjithë.
Rezultati: OKB ka rënë dakord për shkurtimin e parë të buxhetit në historinë e saj — 15% i miratuar në dhjetor. Rreth 3,000 burokratë në seli do të shkurtohen. Shkurtim i personelit me 18% dhe i misioneve paqeruajtëse me 25%. Do ta rikthejmë OKB-në në funksion të qëllimit.
Shpesh dëgjoj në prapaskenë: “Ju lutem, vazhdoni presionin.” Dhe nëse shikoni NATO-n: a nuk është ajo në një pozicion më të mirë sot sesa 10 vite më parë, kur më pak se shtatë kontribues plotësonin minimumin? Me udhëheqjen e Presidentit, do ta reformojmë OKB-në siç kemi bërë me NATO-n.
(Ambasadori i dhuron moderatorit një kapelë “Make the UN Great Again”, duke shtuar se ka sjellë edhe të tjera për panelin.)
PJESA 5 – Përplasje mbi “Bordin e Paqes”, Gaza dhe llogaridhënia
Moderatori (drejtuar Kaja Kallas):
E shihni “Bordin e Paqes” si forcim të rendit global? Dhe pse Evropa nuk po e shtyn atë më aktivisht?
Kaja Kallas:
Rezoluta e Këshillit të Sigurimit parashikoi një bord paqeje, por ai është i kufizuar në kohë deri në vitin 2027. Duhet të ketë edhe fjalën e palestinezëve. Pastaj ka edhe dallime mes asaj që thuhet në rezolutë dhe mënyrës si po konceptohet praktikisht.
Nëse po flasim për reformimin e sistemit shumëpalësh, për shumicën prej nesh është e rëndësishme që të ketë barazi të shteteve dhe që askush të mos jetë mbi ligjin.
E shohim shpesh: një person vendos të nisë një luftë, dërgon bij, vëllezër e baballarë të vrasin bij, vëllezër e baballarë të tjerë — dhe nuk ka llogaridhënie për vendimin që vret kaq shumë njerëz.
PYETJE NGA AUDIENCA (të përmbledhura, por besnike)
Pyetje (Amal Mudalali, Princeton):
Rezoluta 2803 krijoi bordin e paqes, por karta që doli më pas nuk e përmend Gazën dhe flet për zgjidhje problemesh globale. A shkon kjo përtej mandatit të OKB-së?
Ambasadori Waltz:
Pjesa kufitare është absolutisht e fokusuar në Gaza. Do ta shihni në takimin e javës tjetër. Dokumentet lanë fleksibilitet për çështje të tjera nëse kërkohet, por rezultatet janë: armëpushim në fuqi, lirime pengjesh, ndihmë humanitare që po hyn dhe një forcë ndërkombëtare sigurie që po lëviz.
Pyetje (Mustapha Barouti, Palestina):
Ne mbahen përgjegjës si palestinezë çdo ditë; Izraeli ka shkelur armëpushimin detar rreth 1,500 herë. Kush do ta mbajë Izraelin përgjegjës? Dhe si quhet “bord paqeje” kur ka kryeministrin e Izraelit, por asnjë palestinez?
Kaja Kallas:
Kjo është pikërisht çështja e llogaridhënies: askush nuk duhet të jetë mbi ligjin. Nëse janë shkelur rregullat ndërkombëtare, kushdo duhet të mbahet përgjegjës.
Princi Faisal:
Nuk është armëpushim nëse armët nuk janë qetësuar. Edhe nëse vrasjet kanë rënë, vdekjet nuk kanë ndalur. Aksesi në ndihmë është ende problem. Ne e shohim këtë si një hap drejt vetëvendosjes palestineze, por përparësia është ndalimi i vdekjes në Gaza, stabilizimi dhe rindërtimi.
Uniteti i Gazës dhe Bregut Perëndimor duhet të ruhet. Fokus i menjëhershëm është përmirësimi real i jetës në Gaza dhe hapja e rrugës që palestinezët dhe izraelitët të jetojnë krah për krah në paqe.
Ambasadori Waltz (shton):
Që nga armëpushimi janë lëvizur mbi 4,000 kamionë në javë — nuk mjafton, por është shumë më tepër se më parë.
PYETJE E FUNDIT – A ka nevojë Amerika për rend me rregulla?
Pyetje (përfaqësues nga Polonia):
A ka nevojë Amerika për një rend të bazuar në rregulla? Çfarë jeni të gatshëm të sakrifikoni? A jeni gati të “luftoni” me ne për këtë rend? Dhe a janë evropianët të gatshëm të marrin hapat financiarë të vështirë?
Ambasadori Waltz:
Po. Populli amerikan ka garantuar me taksat e tij rendin global të bazuar në rregulla që nga Lufta e Dytë Botërore. Por me 37 trilionë borxhe, është e drejtë t’u kërkohet evropianëve — 450 milionë banorë me ekonomi të krahasueshme — të jenë më të vetë-mjaftueshëm.
Evropa e ka marrë me vonesë mesazhin: shpenzimet e mbrojtjes po rriten dhe do të rriten më tej. OKB-ja do të jetë më e fortë pas reformës. Status quo-ja nuk funksiononte në Gaza, as në raste si Azerbajxhan-Armeni, e të tjera. Pyesni veten pse 18 muaj më parë kishte kaq shumë luftëra aktive.
Kaja Kallas:
Edhe Evropa bën shumë: për ndihmën për zhvillim, Evropa është kontribuesi më i madh. Nuk qëndron argumenti se “Evropa s’po bën asgjë”.
Edhe në “xhungël”, kafshët bashkëpunojnë — je më mirë kur punon me të tjerët. Ndryshimi mes superfuqive shpesh janë aleatët: kur SHBA hyjnë në luftë, shumë prej nesh vijnë me ju dhe humbasin njerëzit tanë. Kjo do të thotë se edhe ju keni nevojë për ne.
Ne, evropianët, jemi kryesisht vende të vogla — prandaj na duhet një rend i bazuar në rregulla. Por rendi aktual, i ndërtuar pas Luftës së Dytë Botërore, nuk i shërben më botës siç është sot. Ajo që na shërben është: rregullat të mbrojnë të gjithë dhe askush të mos jetë mbi ligjin.
Ne duam partneritete të bazuara në dinjitet, ku dëgjojmë njëri-tjetrin dhe marrim vendime bashkë, jo vendime nga një person i vetëm.
MBYLLJA
Moderatori:
Po na mbaron koha. Më vjen keq që nuk mund t’u përgjigjem të gjithave. Princ Faisal, një pyetje e fundit: a mendoni se bota e re do të jetë më e rrezikshme? Dhe cila është gjëja e vetme ku duhet të përqendrohemi që të mos bëhet më e rrezikshme?
Princi Faisal:
Po, në një masë, sepse jemi në periudhë tranzicioni mes një sistemi që ishte dhe një sistemi që do të jetë. Kjo ka rreziqe.
Pabarazia dhe hendeku ekonomik — sidomos si mund të krijohen nga përparimet teknologjike — janë faktorë të rëndësishëm rreziku. Por me kohë, pas një periudhe zhvendosjeje, mund të sjellin edhe përfitime.
Jam disi optimist: biseda që patëm sot është arsyeja. Më në fund jemi të sinqertë me njëri-tjetrin. Ende s’jemi dakord, por po e bëjmë bisedën reale: për ndarjen e barrës, për barazinë e shteteve, për interesat dhe kapacitetet. Me pak vështirësi gjatë rrugës, mendoj se mund të përfundojmë në një botë më të mirë.
Moderatori:
Faleminderit të gjithëve. Faleminderit, z. Sánchez, faleminderit panelistëve. Tani kalojmë te paneli tjetër.
Transmetuesi (BR24 Live):
Po shikoni BR24 Live, që mbulon Konferencën e Sigurisë këtë vit. Programi në skenën kryesore do të bëjë një pushim të shkurtër dhe do të kthehemi menjëherë pas kësaj. Qëndroni me ne.
