Në Gjirin Persik dhe në Azinë Jugperëndimore, uji është një burim po aq strategjik sa nafta: qytetet varen nga impiantet e shkripëzimit dhe sistemet e brishta ujore, dhe konfliktet ushtarake rrezikojnë ta shndërrojnë atë në një objektiv të vërtetë lufte. Kjo e bën siguriimin e ujit një nga sfidat më vendimtare të rajonit sot.
Për dekada të tëra, Azia Jugperëndimore i është treguar botës pothuajse ekskluzivisht përmes lentes së energjisë. Është rajoni i naftës, i rrugëve detare që përshkojnë Gjirin Persik, i cisternave që kalojnë në korridorin e ngushtë të Ngushticës së Hormuzit dhe që, me kalimin e tyre, përcaktojnë ecurinë e tregjeve globale. Çdo krizë ushtarake në rajon, çdo përshkallëzim diplomatik midis fuqive rivale, lexohet tradicionalisht si një kërcënim i mundshëm për stabilitetin e furnizimit global me energji. Nën këtë narrativë, që dominon për gjysmë shekulli mënyrën se si bota e sheh Gjirin, ekziston një brishtësi edhe më e thellë dhe në të njëjtën kohë shumë më pak e dukshme. Nuk ka të bëjë me naftën, por me ujin.
Pjesa më e madhe e gadishullit arabik dhe e brigjeve që dalin në Gjirin Persik karakterizohet nga një klimë shkretëtire, me reshje minimale, lumenj pothuajse inekzistentë dhe akuiferë nëntokësorë që në dekadat e fundit janë shfrytëzuar deri në kufirin e kapacitetit të tyre rigjenerues. Rezultati është se shumë prej qyteteve më të pasura dhe më të avancuara teknologjikisht në planet, nga Dubai në Qytetin e Kuvajtit, mbijetojnë falë një sistemi infrastrukturor pak të dukshëm, por absolutisht jetik: impiantet e shkripëzimit, domethënë strukturat gjigante industriale që shndërrojnë ujin e detit në ujë të pijshëm.
Është një paradoks pothuajse i përsosur i modernitetit gjeopolitik: disa nga ekonomitë më të fuqishme të planetit, falë hidrokarbureve, varen, për mbijetesën e tyre të përditshme, nga uji i detit i transformuar përmes proceseve komplekse industriale. Dhe është pikërisht kjo infrastrukturë e heshtur që sot rrezikon të hyjë drejtpërdrejt në logjikën e luftës.
Kur impiantet ujore hyjnë në logjikën e konfliktit
Ditët e fundit, konflikti midis Iranit, Shteteve të Bashkuara dhe Izraelit ka filluar të prekë pikërisht këto struktura: autoritetet e Bahreinit kanë denoncuar se një dron i lëshuar nga Irani goditi dhe dëmtoi një impiant shkripëzimi në vend, duke shkaktuar dëme materiale në strukturë. Pak orë më vonë erdhi një denoncim pasqyrë nga Teherani: ministri i Jashtëm iranian, Abbas Araghchi, akuzoi Shtetet e Bashkuara se kishin bombarduar një impiant shkripëzimi në ishullin iranian të Qeshmit, duke pretenduar se sulmi kishte kompromentuar furnizimin me ujë të rreth tridhjetë fshatrave (Uashingtoni i hodhi poshtë akuzat, duke mohuar se kishte goditur infrastruktura civile).
Në aspektin ushtarak, bëhet fjalë për episode relativisht të kufizuara, por rëndësia e tyre strategjike është shumë më e gjerë. Sepse ato tregojnë se një nga infrastrukturat më të brishta të rajonit, ajo që garanton aksesin në ujin e pijshëm, po hyn në rrezen e veprimit të operacioneve ushtarake. Dhe kjo e ndryshon thellësisht tablonë e luftës.
Si funksionon shkripëzimi
Për të kuptuar rëndësinë e problemit, së pari duhet kuptuar se çfarë janë në të vërtetë këto impiante. Shkripëzimi është procesi industrial përmes të cilit uji i detit bëhet i pijshëm duke eliminuar kripën dhe papastërtitë e tjera. Teknologjia më e përhapur sot është ajo e osmozës së kundërt: sasi të mëdha uji deti shtyhen me presion të lartë përmes membranave speciale që ndalin kripërat minerale dhe lejojnë kalimin vetëm të molekulave të ujit. Rezultati është uji i ëmbël që mund të futet në rrjetet ujore të qyteteve. Procesi, megjithatë, kërkon jashtëzakonisht shumë energji, domethënë kërkon sasi të mëdha energjie elektrike dhe infrastruktura komplekse që shpesh janë të integruara me termocentrale. Kjo do të thotë se shumë impiante shkripëzimi janë, në fakt, nyje industriale strategjike ku konvergojnë uji, energjia dhe sistemet e shpërndarjes. Nëse një nga këto impiante ndalon së funksionuari, efekti mund të jetë i menjëhershëm: qytete të tëra rrezikojnë të mbeten pa ujë brenda pak ditësh.
Një varësi pothuajse totale
Varësia e vendeve të Gjirit nga kjo teknologji është mbresëlënëse. Në Kuvajt, për shembull, rreth 90 për qind e ujit të pijshëm vjen nga shkripëzimi. Në Oman, përqindja kalon 86 për qind. Në Arabinë Saudite, varion rreth 70 për qind. Edhe Emiratet e Bashkuara Arabe, të cilat kanë zhvilluar sisteme të menaxhimit të akuiferëve nëntokësorë dhe programe të ripërdorimit të ujit, varen në masë të madhe nga ky sistem, veçanërisht në zonat e mëdha urbane. Në përgjithësi, rajoni i Gjirit strehon një pjesë të konsiderueshme të kapacitetit botëror të shkripëzimit: qindra impiante të shpërndara përgjatë brigjeve prodhojnë çdo ditë miliona metra kub ujë të pijshëm. Pa këto infrastruktura, shumë prej qyteteve të ndërtuara në pesëdhjetë vitet e fundit në shkretëtirë nuk do të mund të ekzistonin në përmasat e tyre aktuale. Dhe është pikërisht për këtë arsye që analistët strategjikë flasin shpesh për shkripëzimin si “thembra e Akilit” e vërtetë e rajonit.
Pika e dobët strategjike e Gjirit
Ndryshe nga instalimet ushtarake, të cilat shpesh janë të shpërndara ose të mbrojtura nga sisteme komplekse mbrojtjeje, impiantet e shkripëzimit janë relativisht të lehta për t’u identifikuar dhe goditur. Ato ndodhen pothuajse gjithmonë përgjatë brigjeve, duhet të jenë të lidhura me detin dhe janë struktura të mëdha, të vështira për t’u fshehur ose zhvendosur. Siç ndodh shpesh me infrastrukturat energjetike, shumë prej këtyre impianteve janë të integruara me termocentrale. Kjo do të thotë se një sulm në rrjetin energjetik mund të ndërpresë njëkohësisht prodhimin e energjisë elektrike dhe atë të ujit të pijshëm. Çfarë do të thotë kjo? Që cenueshmëria është e dyfishtë. Për këtë arsye, e drejta ndërkombëtare humanitare i konsideron infrastrukturat që garantojnë aksesin në ujë ndër ato që duhet të mbrohen më shumë gjatë konflikteve të armatosura. Goditja e tyre me qëllim mund të përbëjë një shkelje të rëndë të ligjeve të luftës (në disa rrethana, një krim i vërtetë lufte).
Irani dhe kriza e tij strukturore e ujit
Në këtë kontekst, paradoksi më i madh është se pikërisht Irani, një nga protagonistët e konfliktit, po jeton prej vitesh një nga krizat më të rënda ujore në rajon. Ndryshe nga monarkitë e Gjirit, Irani varet më pak nga shkripëzimi dhe mbështetet kryesisht te digat, rezervuarët e brendshëm, akuiferët nëntokësorë dhe burimet ujore që vijnë nga vargmalet e vendit. Në dy dekadat e fundit, vendi ka kaluar cikle thatësire gjithnjë e më intensive, të rënduara nga ndryshimi klimatik dhe nga një menaxhim i burimeve ujore shpesh i kritikuar nga vetë ekspertët iranianë. Reshjet janë pakësuar, rezervuarët ujorë kanë rënë në nivele shqetësuese dhe shumë akuiferë nëntokësorë që ushqejnë qytetet janë shfrytëzuar përtej kapacitetit të tyre rigjenerues.
Kryeqyteti Teheran, një metropol me rreth dhjetë milionë banorë, jeton prej kohësh me racionime periodike të ujit dhe ulje të presionit në rrjetet ujore gjatë disa orëve të ditës. Disa studime flasin hapur për rrezikun e arritjes së të ashtuquajturës “dita zero e ujit”, domethënë momenti kur sistemi ujor në thelb nuk arrin më të plotësojë kërkesën e popullsisë. Edhe në sektorin bujqësor situata është kritike: Irani ka ndërtuar në dekadat e fundit diga dhe sisteme ujitjeje për të mbështetur prodhimin bujqësor, por përdorimi intensiv i akuiferëve nëntokësorë ka shkaktuar një rënie drastike të nivelit të ujit në shumë rajone të vendit. Mungesa e ujit nuk është pra vetëm një çështje mjedisore apo ekonomike, por edhe thellësisht politike. Vitet e fundit, menaxhimi i burimeve ujore ka shkaktuar tashmë protesta në disa rajone të vendit: në vitin 2021, në provincën jugperëndimore të Khuzestanit, mijëra njerëz dolën në rrugë, në të ashtuquajturën “revoltë e të eturve”, pikërisht kundër mungesës së ujit dhe tharjes së lumenjve. Episodi të ngjashme janë përsëritur edhe në qytete të tjera iraniane, shpesh të lidhura me hapjen ose menaxhimin e digave dhe shpërndarjen e burimeve ujore midis bujqësisë, industrisë dhe qendrave urbane.
Lufta dhe efektet e saj mjedisore
Konflikti rrezikon pra të rëndojë më tej këtë situatë. Pranë Teheranit, disa sulme kundër infrastrukturës së naftës kanë shkaktuar zjarre industriale shumë të mëdha, me kolona tymi të dukshme nga kilometra larg. Zjarret e naftës lëshojnë në atmosferë grimca të imëta, metale të rënda dhe përbërës kimikë që mund të ndotin ajrin, tokën dhe burimet ujore. Kur këto substanca vendosen në tokë ose barten nga shiu, ato madje mund të depërtojnë në sistemet ujore dhe të përkeqësojnë më tej cilësinë e ujit të disponueshëm. Është një nga efektet më pak të dukshme, por më të qëndrueshme të luftërave moderne: ndotja mjedisore që vazhdon të prodhojë pasoja edhe shumë kohë pas përfundimit të operacioneve ushtarake.
Nafta, rrugët detare dhe Ngushtica e Hormuzit
Natyrisht, nafta mbetet gjithsesi një komponent qendror i krizës. Ngushtica e Hormuzit (sot pothuajse plotësisht e bllokuar) mbetet një nga kalimet detare më strategjike të planetit. Përmes këtij korridori të ngushtë disa dhjetëra kilometra kalon rreth 20 për qind e naftës botërore. Çdo përshkallëzim ushtarak në rajon shkakton menjëherë luhatje në çmimet e naftës dhe tensione në tregjet financiare; nuk është vetëm një çështje energjetike: ngushtica përfaqëson gjithashtu një rrugë themelore për tregtinë globale midis Azisë, Lindjes së Mesme dhe Evropës. Për këtë arsye, komuniteti ndërkombëtar vëzhgon çdo lëvizje ushtarake në rajon me vëmendje ekstreme.
Lufta e së ardhmes mund të jetë ajo e ujit
Pas kësaj dimensioni energjetik, po bën rrugë një realitet edhe më i thellë. Prej dekadash, disa analistë paralajmërojnë se në Azinë Jugperëndimore të shekullit XXI, uji mund të bëhet një burim gjeopolitik edhe më i ndjeshëm se nafta. Tashmë në vitet ’80, disa analiza të brendshme të inteligjencës amerikane tregonin se disa qeveri të rajonit e konsideronin sigurinë ujore një çështje strategjike themelore për stabilitetin e vendeve të tyre. Dyzet vjet më vonë, ai parashikim duket shumë më pak teorik: nëse impiantet e shkripëzimit do të bëheshin objektiva sistematike të luftës, ndikimi nuk do të ishte vetëm ushtarak apo ekonomik. Do të ishte humanitar: miliona njerëz do të shihnin të kërcënuar furnizimin e tyre të përditshëm me ujë të pijshëm. Dhe është ndoshta pikërisht kjo dimensioni më shqetësues i fazës së re të konfliktit: në Azinë Jugperëndimore të shekullit XXI, burimi që mund të vendosë qëndrueshmërinë e shoqërive nuk është vetëm nafta që ushqen ekonominë globale, por uji që lejon qytetet të vazhdojnë të ekzistojnë./Marrë nga Fanpage/TetovaNews
